lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

ginuhtsam

as. bis ahd. · 4 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

AWB
Anchors
4 in 4 Wb.
Sprachstufen
2 von 16
Verweise rein
30
Verweise raus
14

Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch

ginuhtsam adj.

Bd. 6, Sp. 1407
ginuhtsam
adj., mhd. genuhtsam, frühnhd. genuchsam; ae. genyhtsum (-niht-). — Graff II,1011 f.
ka-nuht-sam: Grdf. Gl 1,100,38. 140,35 (beide Pa; c-). 219,15 (R). S 253,8 (B); nom. sg. m. -]er Gl 1,10,20 (PaK; c-); dat. sg. f. -]era S 232,24 (B; c-); acc. sg. n. -]az Gl 2,330,31/32 (clm 14747, 9. Jh.); ki-: Grdf. -] 1,140,35 (K); nom. sg. m. -]er 10,20 (Ra; -ær); ke-: nom. sg. f. -]iu S 297,23 (alem. Ps.); dat. sg. f. -]eru 208,22 (B); -]un 250,1/2. 20 (beide B); comp. nom. sg. n. -]era 242,14 (B); k-: Grdf. -] Nb 135,14 [115,28]; ga-: dat. sg. m. -]emo F 6,18; gi-: Grdf. -] T 22,17; nom. sg. f. -]a Gl 2,439,49; dat. sg. m. n. -]emo 635,2; acc. sg. m. -]an T 222,2; acc. sg. f. -]a 19,7. 105,2; nom. pl. f. -]o 49,1; superl. nom. pl. n. -] ostiu Gl 1,813,62 (M, 3 Hss.); ge-: nom. sg. f. -]iu Npw 106,38; dat. sg. f. -]ora Gl L 570 (zur Endg. vgl. Borgeld § 165); g-: nom. sg. m. -]er Gl 4,82,52 (Sal. a1); -ssamer: dass. 3,264,41 (SH a2, Wien 2400, 13. Jh.; -s; zu -ss- vgl. Braune, Ahd. Gr.15 § 170 Anm. 2). — g-nucht-samer: nom. sg. m. Gl 4,215,27 (2 Hss.). — ka-nuhct-sam: Grdf. S 251,35 (B). — ka-nuct-sam-: dat. sg. f. -era S 233,35/36 (B); -un 37 (B); ki-: dass. -un 252,26 (B); ga-: dass. -eru 232,19 (B). — ge-nuth-sama: nom. pl. m.? Gl 2,504,21 (zur Endg. vgl. Braune, Ahd. Gr.15 § 248 Anm. 9; lat. nom. pl. n.). Mit Ausfall des Dentals (vgl. Gröger S. 195 f.): ka-nuh-sam-: nom. sg. m. -er Gl 1,11,20 (R); ki-: Grdf. -] 204,11 (K). Mayer, Griffelgl. S. 27,36 (Vat. Ottob. lat. 3295, Gll. 9. Jh.?); dat. pl. -en Gl 2,207,36. 209,50; gi-: acc. sg. m. -en 251,49 (M); g-: nom. sg. m. -er 4,106,39 (Sal. a1). — ge-nuch-samer: nom. sg. m. Gl 4,153,24 (Sal. c). — ge-nussamer: nom. sg. m. Gl 4,164,23 (Sal. c; -s); g-nvssa-mer: dass. 3,264,41 (SH a2, clm 2612, 12. oder 13. Jh.); zu -ss- vgl. Gröger § 132,1b S. 216.
Verschrieben: ki-nuht-samorta: superl. nom. sg. m. Gl 1,203,28 (K; l. -osta; zur Endg. -a vgl. Kögel S. 166 u. Schatz, Ahd. Gr. § 347); ka-nuct-sami: dat. sg. f.? S 252,14 (B; l. -un (?), s. 1d); ki-nuh-sameri: nom. sg. m.? Gl 1,100,38 (K; l. -er; zu anderen Deutungsmöglichkeiten vgl. Splett, Stud. S. 167).
Verstümmelt: . i-nuht-samorun: comp. dat. sg. f. Gl 1,765,33 (vgl. Ahd. I,487 f.; Sg 70, 8. Jh.; l. ki-, Steinm.); g . nuht .. men: dat. pl. 2,218,9 (clm 18550,1, 8. Jh.; l. ginuhtsamen, Steinm.). 1) (für best. Anforderungen) genügend, ausreichend: a) allgem.: ginuhsam [quicumque ... aditum (Hs. habitum) introeundi ecclesiam sibi arbitrati sunt ad conversionem posse] sufficere [Conc. Nic. XII p. 150] Mayer, Griffelgl. S. 27,36 (zur Wiedergabe von sufficere vgl. Möllmann, Adjektive S. 192); b) tauglich, geeignet (von einer Person): cafocander canuhtsamer sagender gachorot adstipolator idoneus testis adprobatur Gl 1,10,20. 11,20 (zur Glossengruppe vgl. Splett, Stud. S. 62); c) (zum Lebensunterhalt) notwendig: kanuhtsamaz [panem nostrum] supersubstantialem [da nobis hodie, Hier. in Matth. 6,11—13 p. 44] Gl 2,330,31/32 (Neutr. durch das mitgedachte Bezugswort brôt bedingt; zur Glossenvorlage vgl. Möllmann, Adjektive S. 193 ff.); d) in der Fügung ginuhtsam tuon Genugtuung leisten, Buße tun (nur in B belegte Lehnübers. von satisfacere, vgl. Betz, Deutsch u. Lat. S. 190 u. Urmoneit S. 253 f.): so lango .. kanuhctsam katan uuesan hoc tamdiu faciat usque dum abbas iudicaverit satisfactum esse S 251,35. er selbo rehchari kanuhtsam tuat .. meldet (wenn jemand nach einem Fehler) non veniens continuo ante abbatem ... ipse ultro (Hs. ultor, vgl. Masser, Komm. Ben.reg. S. 208) satisfecerit et prodiderit delictum suum 253,8; — hierher als Nominalisierung: ginuhtsamiu tât Buße, Sühne (nur in B belegte Lehnübers. von satisfactio, vgl. Betz a. a. O. u. Masser a. a. O. S. 118): noh meer vvizzi murmolontero anahlauffit ibv nalles mit kenuhtsameru tati puazzit immo poenam murmurantium incurrit, si non cum satisfactione emendaverit S 208,22. kefultemu .. offanlihhera dera kenuhtsamun tati hriuuoe usque dum completo opere dei publica satisfactione paeniteat 250,1/2 (zur Syntax vgl. Masser a. a. O. S. 201). so kanuhctsami tue .. kastillee .. fona deru kanuctsamun (Hs. -i) tati sic satisfaciat, usque dum ei iubeat iterum abbas, et quiescat iam ab hanc satisfactionem (ut quiescat iam ab hac satisfactione, Linderbauer S. 66) 252,14 (Endg. -i wohl durch vorausgehendes kanuhctsami u. folgendes tati verschuldet; dagegen nach Masser a. a. O. S. 207 Gen. Sing. von ginuhtsamî(n)); ferner: 232,19. 24. 233,35/36. 250,20. 252,26 (alle satisfactio). 2) reich ausgestattet: a) von Personen: wohlhabend: rathaft enti canuhtsam locuplex et habundans Gl 1,100,38. kiziuchaft kinuhsam locuplex abundans 204,11; b) von Gegenständen: kostbar, (übermäßig) kostspielig: genuthsama [his (Gottheiten)] sumptuosa [splendido delubra crescunt marmore, Prud., P. Vinc. (V) 73] Gl 2,504,21 (1 Hs. frambâri; zur semant. Bestimmung vgl. Möllmann, Adjektive S. 197); c) von Abstrakta: reichlich versehen mit etw., mit Gen.: nieht nemag so uuola dia saligheit erfollon . so alles kuotes knuhtsam stata non est aliud . quod aeque possit perficere beatitudinem . quam copiosus status omnium bonorum Nb 135,14 [115,28]. 3) reichlich vorhanden, groß: a) von Kollektiva u. Abstrakta: ginuhtsamostiu [egressae sunt aquae] largissimae [Num. 20,11] Gl 1,813,62. kinuhsamen [reprobi ... se hic deserunt, et] affluentibus [prosperitatibus dimittunt, Greg., Cura 3,26 p. 78] 2,207,36. 209,50. ginuhtsamen [sunt nonnulli, qui ... doctrinae] dapibus [referti ... sunt, ebda. 1,5 p. 6] 218,9 (freie Wiedergabe des substant. Bezugsworts, vgl. Möllmann, Adjektive S. 186 f.). ginuhsamen [fratres ... invenerunt molem ... recessisse, suoque secessu] largum (uberem) [fratribus spatium dedisse, Greg., Dial. 1,7 p. 180] 251,49. diu ginuhtsama gilerti [eligitur] locuples facundia [, quae doceret orbem, Prud., P. Cypr. (XIII) 17] 439,49. ginuhtsamemo [omnis] largo [pubescit vinea fetu, Verg., G. II,390] 635,2. genuhtsamora [et senectus mea in misericordia] uberi [Ps. 91,11] Gl L 570. kedultlihho .. kenuhtsamera loon zuakesuahhit qui (die anspruchsvollen Kranken) tamen patienter portandi sunt, quia de talibus copiosior (Hs. conpositior, vgl. S 283) merces acquiritur S 242,14. mit truhtinan kenada inti kenuhtsamiu mit inan erlosida apud dominum misericordia et copiosa apud eum redemptio 297,23. bifiengun fisco ginuhtsama menigi concluserunt piscium multitudinem copiosam T 19,7. giuehet ... inti blidet, uuanta bithiu iuuar mieta ist ginuhtsam in himilon gaudete ... et exultate, quoniam merces vestra copiosa est in caelis 22,17. sihuueliches mannes otages ginuhtsama fruht accar frambrahta hominis cuiusdam divitis uberes fructus ager attulit 105,2. daz gebuozta er (Gott) in, uuanda in genuhtsamiu lera uone imo chom Npw 106,38 (Np copiosus, Npgl ginuog, -nuogi); ferner: T 49,1. 222,2 (beide copiosus). 4) im negativen Sinn: übermäßig groß: kinuhtsamorun .. si farsoffan [consolemini, ne forte] abundantiori tristitia absorbeatur [2. Cor. 2,7] Gl 1,765,33 (vgl. Ahd. I,487 f.). kanuctsamun .. pisaufit si consolentur eum ne abundantiore tristitia absorbeatur S 233,37; zur Parallelität der beiden Belege vgl. Sonderegger, Ahd. S. 67 f. 5) übertr.: überfließend, überströmend (vom Herzen): fona ganuhtsamemo muote sprihhit munth ex abundantia enim cordis os loquitur F 6,18 (zur abweichenden Syntax vgl. Matzel, Unters. S. 359). 6) Glossenwort: canocsam canuhtsam facundus (für fecundus, s. u. ginuogsam) copiosus Gl 1,140,35. leohtosta perahtista kinuhtsamosta lucentissimus splendidissimus copiosissimus 203,28. kanuhtsam opima 219,15 (KRa breit). 4,82,52. 153,24. uber 3,264,41. 4,106,39. 164,23. habundans 215,27.
Abl. ginuhtsamî(n), ginuhtsamida; ginuhtsamo; ginuhtsamen, ginuhtsamôn.
Vgl. ginuogsam. [Heidermanns]
7988 Zeichen · 391 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 9.–12. Jh.
    Altsächsisch
    ginuhtsamAdj.

    Köbler Anfrk. Wörterbuch

    ginuhtsam , Adj. nhd. „genügsam“, genügend, reichlich ne. abundant ÜG.: lat. uber (Adj.) MNPsA Hw.: vgl. as. *ginuhtsam?…

  2. 8.–11. Jh.
    Althochdeutsch
    ginuhtsamadj.

    Althochdeutsches Wörterbuch · +2 Parallelbelege

    gi- nuhtsam adj. , mhd. genuhtsam, frühnhd. genuchsam ; ae. genyhtsum (-niht-). — Graff II,1011 f. ka-nuht-sam: Grdf. Gl…

Verweisungsnetz

37 Knoten, 38 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 3 Hub 1 Wurzel 2 Kompositum 31

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit ginuhtsam

8 Bildungen · 7 Erstglied · 0 Zweitglied · 1 Ableitungen

Ableitung von ginuhtsam

ginuht + -sam

ginuhtsam leitet sich vom Lemma ginuht ab mit Suffix -sam.

ginuhtsam‑ als Erstglied (7 von 7)

ginuhtsamen

AWB

ginuht·samen

gi- nuhtsamen sw. v. ; zum Ansatz vgl. Splett, Stud. S. 197. 486. ki-nuht-sament: 3. pl. Gl 1,130,20 ( K ). ginuchsamin Gl 1,575,26/27 s. g…

ginuhtsamida

AWB

ginuht·s·amida

gi- nuhtsamida st. f. , mhd. genuhtsamede; as. ginuhtsamitha ( s. u. ). [ ge-nuft- s amidu: dat. sg. Wa 4,10 = 12,8 ( as. Ps.; zu -ft- vgl. …

ginuhtsamî(n)

AWB

ginuht·samin

gi- nuhtsamî ( n ) st. f. , auch -nuhtsama st. f. , mhd. genuhtsam, frühnhd. genuchtsam(e). — Graff II,1012 f. ka-nuht-sami: nom. sg. Gl 1,6…

ginuhtsamne

KöblerMhd

ginuhtsamne , st. F. Vw.: s. genuhtsam (2)

ginuhtsamôn

AWB

ginuht·samon

gi- nuhtsamôn sw. v. ; ae. genyhtsumian (-niht-). — Graff II,1013. ki-nuht-sam-: 3. sg. -ot Gl 4,17,73 ( Jc ); part. prs. nom. pl. m. -onte …

ginuhtsamīn

KöblerAhd

ginuhtsamīn , st. F. (ī) Vw.: s. ginuhtsamī*

ginuhtsamōn

KöblerAhd

ginuhtsamōn , sw. V. (2) nhd. überfließen, überströmen, genügen, ausreichen, in Fülle vorhanden sein (V.), reichlich vorhanden sein (V.), ve…

Ableitungen von ginuhtsam (1 von 1)

ginuhtsame

KöblerMhd

ginuhtsame , st. F. Vw.: s. genuhtsam (2)

Zitieren als…
APA
Cotta, M. (2026). „ginuhtsam". In lautwandel.de — Aggregat aus 53 historischen deutschen Wörterbüchern. Abgerufen am 15. May 2026, von https://lautwandel.de/lemma/ginuhtsam/awb?formid=N01318
MLA
Cotta, Marcel. „ginuhtsam". lautwandel.de, 2026, https://lautwandel.de/lemma/ginuhtsam/awb?formid=N01318. Abgerufen 15. May 2026.
Chicago
Cotta, Marcel. „ginuhtsam". lautwandel.de. Zugegriffen 15. May 2026. https://lautwandel.de/lemma/ginuhtsam/awb?formid=N01318.
BibTeX
@misc{lautwandel_ginuhtsam_2026,
  author       = {Cotta, Marcel},
  title        = {„ginuhtsam"},
  year         = {2026},
  howpublished = {lautwandel.de — Aggregat aus 53 historischen deutschen Wörterbüchern},
  url          = {https://lautwandel.de/lemma/ginuhtsam/awb?formid=N01318},
  urldate      = {2026-05-15},
}