Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
gibûr st. m.
st. m., mhd. gebûr, nhd. gebauer; as. gibūr (s. u.), mnd. gebûr, mnl. gebuur; ae. gebúr; zur Bildung vgl. Wilm., Gr. 22 § 155. — Graff III, 19.
ki-pur-: dat. pl. -un Gl 1,406,19 (clm 9534, 10. Jh.); ke-: dass. -ū S 275,6/7 (B); gi-: dass. -un Gl 1,402,30 (M, 3 Hss.); acc. pl. -a 700,13 (M, 4 Hss.); -pu: dat. pl. 2,456,21 (2 Hss.).
ke-bur-: nom. pl. -a Gl 2,17,18; gi-: nom. sg. -] 3,137,29 (SH A, 2 Hss.). 4,199,22. 230,14. [Wa 35,27]; nom. pl. -a O 2,14,108. 5,4,40; dat. pl. -en, -in (2 Hss.) Gl 1,402,31 (M); acc. pl. -a T 110,4; ge-: nom. sg. -] Gl 2,689,33 (voc.). 3,137,28 (SH A, 3 Hss., davon 1 Hs. -v-). 185,6 (SH B). 255,37 (SH a 2, 2 Hss., davon 1 Hs. -v-). 395,67 (Hildeg.). 428,39. 4,347,35 (voc.). [Wa 36,28. 34]; nom. pl. -a Gl 2,145,66 (Frankf. 64, 9. Jh.; lat. abl.). 3,188,55 (SH B); -e ebda. (Brix. Bl., 12. Jh.; oder nom. sg.? Vgl. 185,6 u. gibûro sw. m.); dat. pl. -um 2,147,21 (Frankf. 64, 9. Jh.; lat. acc., vgl. u. 1 a); -en Nb 130,11 [141,19] (-û-). NpNpw 43,14 (Np -û-). Np 78,4. 79,7. 88,42 (alle -û-); [che-: nom. sg. -] Wa 36,1 (Freckh., 11./12. Jh.)].
gi-buir: nom. sg. Gl 3,663,3 (Innsbr. 711, 13. Jh.).
Verschrieben: ga-para: nom. pl. Gl 3,5,34 (Voc., vgl. Steinm. z. St.). 1) Hausangehöriger, Hausgenosse, Mitbewohner: a) allgem.: gebura [qui fugientes comprehensi sunt, vel a] domesticis [traditi, Conc. Anc. XXIII] Gl 2,145,66 (im Kontext hat domesticus wohl die Bedeutung Scherge, staatlicher Beamte, vgl. auch Duc. 3,160). geburum [convertat autem res ecclesiae in suos usus] domesticos [Conc. Ant. CIII], die Randgl. paßt aber nach Form und Bedeutung besser zu [et eius (ecclesiae) commoda vel agorum fructus, non cum presbyterorum conscientia, diaconorumque pertractet, sed horum potestatem] domesticis [suis, aut propinquis, aut fratribus, filiisque committat, ebda.] 147,21; []b) auf ländliche Verhältnisse bezogen: gibuir contubernalis .i. rusticus cohabitator Gl 3,663,3; c) hierher wohl auch mit Bezug auf die Engel: (der Engel sprach am Grabe zu den Frauen) wio mag wesan thaz io so, thaz unser iuih egiso? ja birun wir in wara iu eigene gibura [vgl. nonne omnes sunt administratorii spiritus in ministerium missi propter eos, Hebr. 1,14 u. sonservus tuus sum, Apoc. 19,10] O 5,4,40; Grundlage der Verwendung ist wahrscheinlich ein durch gibûr bezeichnetes Abhängigkeitsverhältnis. 2) Familien-, Stammesgenosse: gipurun [rogavit me David, ut iret celeriter in Bethlehem ...: quia victimae sollemnes ibi sunt universis] contribulibus [suis, 1. Reg. 20,6] Gl 1,402,30 (5 Hss. kunniling, 1 Hs. mitgibûr, 1 kundîg). 406,19. gipura [cum rex ... obtinuisset principatum, statim ad gentilem ritum] contribules [suos transferre coepit, 2. Macc. 4,10] 700,13 (2 Hss. gibûro). gipu [hic (Josue) nempe Iesus verior, qui ... victor suis] tribulibus (ł sodalibus) [promissa solvit iugera, Prud., H. de epiph. (XII) 175] 2,456,21. 3) Dorfgenosse, Dorfnachbar; Nachbar allgemein, Anwohner, Umwohnender: gebur vicine [Palaemon, Verg., E. III, 53] Gl 2,689,33. 4,347,35. gapura vicini 3,5,34 (vgl. Steinm. z. St.). christanum kepurum quodsi ... vitia (des zu wählenden Abtes) ... in notitiam episcopi ... vel abbatis aut christianis vicinis claruerit (Linderbauer claruerint) S 275,6/7. [Esik iro gibur tuentich muddi gerston Wa 35,27, ähnl. 36,1. Liuzo ende sin gebur iro iahuethar tuentich muddi saltes 28. sin (Lancikin) gebur ses penninga 34]. thanne thu tues tagamuos ..., ni curi giladon thine friunt noh thine bruoder noh thine maga noh thine gibura ehtige cum facis prandium ..., noli vocare amicos tuos ... neque vicinos divites T 110,4. du habest unsih kesezzet in iteuuiz unseren geburen . unde umbe unsih kesezzenen in snudun posuisti nos in opprobrium vicinis nostris NpNpw 43,14, ähnl. Np 78,4. 88,42 (beide vicinis). habest unsih kesezzet ... unseren geburen in uuiderspracha posuisti nos in contradictionem vicinis nostris 79,7. 4) Mitbürger (einer Stadt), Bürger: gebura cives Gl 3,188,55. civis 428,39. civicus 4,199,22. municeps civis 230,14. sumeliche uuanende daz eruuurdigi guot si . ilent sie era guunnen daz sie antsazig sin iro geburen nituntur reverendi esse suis civibus Nb 130,11 [141,19]; — des himmlischen Jerusalems: kebura [donec credentes sumpsissent dona lavacri facti] municipes [in summis arcibus, Aldh., De virg. 1734] Gl 2, 17,18. 5) Landbewohner, Landmann, Bauer: gebur rusticus Gl 3,137,28 (im Abschn. De variis officiorum vocabulis vel operariis). 255,37. rusticus vel rusticula 185,6 (1 Hs. gibûro, im Abschn. De principatibus et militiis aliisque personis). sporinzio rusticus 395,67. nist akar hiar in riche, nub er ... bleiche; ni sie zi thiu sih machon ..., thaz fruma thie gibura fuaren in thia scura O 2,14,108.
Vgl. gibûro sw. m.
Komp. mit-, nâhgibûr; Abl. gibûrisc, gibûrlîh, -gibûri, -gibûrdi; vgl. ferner gibûrscaflîh.