Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
engi adj.
adj., mhd. enge, nhd. eng; as. engi, mnd. mnl. enge; ae. enge; vgl. an. öngr; got. aggwus. — Graff I, 340 f.
anke: nom. pl. m. Gl 1,86,19 (Pa). — ang-: Grdf. -i Gl 1,20,32 (Pa K); nom. sg. m. -er 154,10 (Pa).
enkemv: dat. sg. m. S 190,29 (B). — eng-: Grdf. -i Gl 1,20,32 (Ra). 2,714,19. 20. T 40,10. Npw 112,1; -e Gl 3,384,54 (Jd). Nb 112,31. 113,32 [123,17. 124,17]. Np 112,1; nom. sg. m. -er S 207,26 (B); -o Np 36,7; -i Npw ebda.; nom. sg. f. -iu Gl 1,421,42 (M, 6 Hss., 1 Hs. -iv; lat. abl.); nom. sg. n. -az 606,2 (M, 5 Hss., clm 18140 in beiden Teilen); -iz 3 (M, 3 Hss.); dat. sg. m. -emo Npgl 70,7; acc. sg. m. -an S 207,25 (B); -en Gl 2,4,28 (Sg 197, 9./10. Jh.). 271,27 (M, 5 Hss., clm 19440 in beiden Teilen). NpNpw 36,7. Npw 118 E, 35; acc. sg. f. -a Gl 2, 257,4. T 40,9. Nb 169,2 [181,21]; -un T 113,1; acc. sg. n. -ez Nc 770,14 [117,20]; nom. pl. f. -o Gl 2,439,24 (2 Hss.); dat. pl. -en 19,7. 577,2 = Wa 91,33. 644,35 (-n- über getilgtem -i-). Nc 708,16 [31,1]; comp. nom. sg. m. -iro Gl 2,467,47 (2 Hss.); gen. pl. -eron Nc 790,1 [145,16]; dat. pl. -irom Gl 1,47,31 (R).
eing-: nom. sg. m. -er Gl 3,384,47. 50 (beide Jd); nom. pl. m. -e 1,86,19 (K); zu ei für Umlaut -e vgl. Braune, Ahd. Gr.11 § 26 Anm. 4, Schatz, Ahd. Gr. § 49, Kögel S. 6.
Verschreibung nach dem lat. Lemma (anxio) ist offensichtlich ango (statt angi): Grdf. Gl 1,264,12 (K). 1) eng, schmal; Vorstellung einer zweiseitigen Begrenzung mit geringem Zwischenraum, Gegensatz: breit: von einer Land- oder Wasserfläche: pifleoz saeo anger fretum mare angustum Gl 1,154,10. contractus etiam quando epyteton est hoc est adiectiuum. ut contractus locus contractus fluuius significat smal aut enge 3,384,54, vom Gestade, der Küste: engen [pontus namque obvius ultro curret et] adductum [tanget stans fabrica litus, Av., Poem. lib. 4,314] Gl 2,4,28; — von einem Weg: altuuicki uueke in holze anke calles uie in silue anguste 1,86,19 (Kont. aus calle: via angusta in silvis, Abba, Gloss. Lat. V CA 66 u. calles viae in silva, Aff., CGL IV, 490,24 ?), hierher wohl auch semita, quasi semis uia. Nam inter calles pecorum rara engi est semita hominum 2,714,19, dazu Randgl. engi rara 20, das Ganze Interpr. zu rara [per occultos lucebat semita calles, Verg., A. IX, 383], doch liegt kaum eine Übers. von rara vor, sondern eher eine Interpretation, die von dem vorausgehenden semita quasi semis uia beeinflußt scheint; vom schmalen Weg zum Heil: engen [sequamur ergo ...] districtam [et asperam redemptoris viam, Greg., Hom. I, 3 p. 1447] 271,27. nalles sar erflaucter forahtun fleohes uuec dera heilii daz nist uzzan enkemv sinde ze pekinnane non ilico pavore perterritus fugias viam salutis quae non est nisi angusto itinere incipienda S 190,29. pidiv engan uuec kecriiffant danaan truhtin qhuidit enger vvec ist der leitit ze libe ideo angustam viam arripiunt, unde dominus dicit: angusta via est, quae ducit ad vitam 207,25. 26. laz in gan den breiten uueg . kang []du den engen. Der breito bringet in ze engi . der engo bringet dih ze uuiti [vgl. via vero tua angusta est, Aug., En.] NpNpw 36,7. aber du bist starcher helfare . daz paldet mih . in uia angusta (in engemo uuege) Npgl 70,7. daz ih ge durh den engen uuec der ze demo euuigen libe leitet Npw 118 E, 35 (Np per angustam viam); — von einer Tür, Pforte: get in thuruh enga phorta, uuanta breit phorta inti uuit uueg thie thar leitit zi furlore intrate per angustam portam, quia lata porta et spatiosa via quae ducit ad perditionem T 40,9, ähnl. 113,1 (angustam). vvuo engi ist thiu phorta inti bithuungan uueg thie leitit zi libe quam angusta porta et arta via quae ducit ad vitam 40,10, ähnl. NpNpw 112,1 (vgl. per angustam portam, Aug., En.); — von einem Spalt, einer Ritze: mir dunchet ih iz sehe ... samo durh eine enga nuot videor mihi intueri quidem veluti tenui rimula Nb 169,2 [181,21]; — von einer Lagerstatt: engaz coangustatum (nur clm 18140 in beiden Teilen, Hss. sonst coangustum) [est enim stratum, Is. 28,20] Gl 1,606,2. 2) eng begrenzt, umgrenzt; Vorstellung einer allseitigen Begrenzung mit geringem Zwischenraum, Rauminhalt, Gegensatz: weit, weiträumig: a) von Flächenhaftem: α) eigentl.: tenchest tu danne . uuio filo uuazer . unde fenne . unde einote skertent tes selben fierden teiles (sc. des bewohnten Viertels der Erde) . so ist tes anderes echert ein enge houestat . tero menniskon si subtraxeris cogitatione . huic quartae parti . quantum premunt maria paludesque . quantumque distenditur regio vasta ... vix relinquetur hominibus angustissima area inhabitandi Nb 112,31 [123,17]; — von einem Kreisumfang (dem Himmelsrund), einer Kreisbahn (der Planetenbahn): engiro [quamvis nonnullis placeat terram breviore dicere circuitu, quam sit pulcerrimus ille circulus (derjenige der Sonne) ... Numne etiam caeli minor et] contractior (Glosse: brevior) [orbis (Glosse: circulus) ... ? Prud., Symm. I, 322] Gl 2,467,47. tu gesihest tir selba ... uuio manige dero engeron (sc. ringo) . der uuitero ring umbehabe quantos . i. quot globos ambiat curva orbita Nc 790,1 [145,16); — von einem Dreieck: (dri sternen) tie ein engez triangulum machont 770,14 [117,20]; β) übertr.: in der Verbreitung u. damit Geltung begrenzt: von Ruhm u. Ansehen: nesihest tu nu na . uuio enge . unde uuio gnote diu guollichi si . dia ir breiten . unde ferro geflanzon uuellent? videsne igitur quam sit angusta . quam compressa gloria . quam dilatare ac propagare laboratis? Nb 113,32 [124,17]; b) von Räumlichem: vom Kerker: in anga in arcta (Hs. arta) [illum custodia concludens, Greg., Dial. 3,31 p. 345] Gl 2,257,4; — von der Kehle, dem Schlund: engen [aut in profundum palpitans mersatur infans gurgitem, cui subter] artis [faucibus singultat unda et halitus, Prud., H. epiph. (XII) 123] 577,2 = Wa 91, 33. 3) eng beieinander befindlich; Vorstellung des sich Zusammendrängenden, das nur wenig Zwischenraum zwischen sich läßt, Gegensatz: weit, weitläufig, weit auseinander: von den Wänden eines Bauwerkes: engen [hunc (den Ort für die Bienenaufzucht) angustique imbrice tecti parietibusque premunt] artis [Verg., G. IV, 297] Gl 2,644,35; — von den Windungen eines Flusses: âne die runnen zuo (sc. aha amnes) innor unlengerun in iro ferte . in engen biugon . unde in luzzelmo umbesueifte praeterea duo restrictiores ac sinu ambituque parvo raptabantur interius Nc 708,16 [31,1]. 4) eingeengt, bedrängt; Vorstellung des durch etw. Zusammengedrängten, dem nur wenig Raum bleibt; übertr. vom Herzen: bedrückt, angstvoll: urherzmodi arm endi ango uecor animo misero et anxio Gl 1,264,12, verderbt, Grundlage eine Glosse *vecors animo miser et anxius u. danach urherz mode arm endi []angi ? Zu vecors vgl. d. Überss. wemutig, -herztig, onlustich Diefb., Gl. 608 b. 5) eng umschließend u. dadurch fest, straff, Gegensatz: weit, lose, locker: von einem Gewand: engiv [porro Ioab vestitus erat tunica] stricta [2. Reg. 20,8] Gl 1,421,42; — von einem Halsband, einer Halsfessel: engen [sed cum strinxisset belvam collaribus] artis [morbida pestiferi compescens flabra draconis, civibus exoritur mox exultatio laetis, Aldh., De virg. 551] 2,19,7. 6) (ausgehend von 1 eng, schmal >) schlank, grazil, zierlich, (von Personen) schmächtig: a) von Sachlichem: Gebäude, Bauteile: engo [adduntur] graciles [tecto breviore recessus, Prud., P. Hipp. (XI) 221] Gl 2,439,24; b) von Personen: einger dicker grouer einger angularis spissus grossus artus Gl 3,384,47. 50 (in einem Abschn. De qualitate ł quantitate hominum, in dem oft gegensätzliche Eigenschaften zusammengestellt werden). 7) Glossenwort: uuidarperc angi cadoinc arta angusta stricta Gl 1,20,32 (oder engî(n)?). engirom angustioribus 47,31.
Abl. ango; engî(n), engida, enginôdi, enginôdî (-ôtî), engôdî; engen; vgl. auch engî, anglîh, angên.