Eintrag · Lex. musicum Latinum
comma
comma -atis n. et -ae f. A. (pythagoräisches) ‚Komma‘ (Unterschied zwischen sechs Ganztönen und einer Oktave, bzw. dem großen und kleinen Halbton) B. Bezeichnung für den (großen oder kleinen) Halbton C. (meist kürzerer) Abschnitt; Zäsur [D. irrtümlich: Bezeichnung für den Unterschied des kleinen Halbtons zur genauen Hälfte des Ganztons] E. Bezeichnung für den Notenwert eines Achtels einer Minima — A. (Pythagorean) ‘comma’ (difference between six tones and an octave, or between a major and minor semitone) B. term that designates the (major or minor) semitone C. (generally shorter) segment, sub-phrase; caesura [D. erroneously: term that designates the difference between a minor semitone and the exact half of a tone] E. term that designates the rhythmic value of an eighth of a minim A (pythagoräisches) ‚Komma‘ (Unterschied zwischen sechs Ganztönen und einer Oktave, bzw. dem großen und kleinen Halbton) — (Pythagorean) ‘comma’ (difference between six tones and an octave, or between a major and minor semitone) 1 Definition [s.VI] LmLBoeth. mus. 2, 31 p. 267, 2: Atque id, quod sex toni diapason consonantiam supervadunt, voco comma (inde LmLHier. Mor. 17 p. 123, 6. LmLIac. Leod. spec. 2, 44, 17. LmLIac. Leod. spec. 2, 97, 11. LmLQuat. princ. 2, 13). LmLBoeth. mus. 3, 5 p. 277, 5: Ex hoc (sc. tono) igitur duas Philolaus efficit partes, unam, quae dimidio sit maior, eamque apotomen vocat, reliquam, quae dimidio sit minor, eamque rursus diesin dicit, quam posteri semitonium minus appellavere; harum vero differentiam comma (inde LmLGloss. Boeth. mus. II 70. LmLHier. Mor. 15 p. 69, 1. LmLFr. Gafur. op. 4, 3. LmLFr. Gafur. theor. 4, 3. LmLGuill. Pod. ench. 5 p. 367). LmLBoeth. mus. 3, 8 p. 278, 13: Comma vero est spatium, quo maior est sesquioctava proportio duabus diesibus, id est duobus semitoniis minoribus (inde LmLGloss. Boeth. mus. 5, 19, 13, 25. LmLReg. Prum. 16, 32. LmLFrut. brev. 4 p. 44. LmLTon. Gratianop. p. 49. LmLHier. Mor. 15 p. 70, 1. LmLEngelb. Adm. 2, 19, 4. LmLIac. Leod. spec. 2, 41, 3. LmLIac. Leod. spec. 2, 44, 1. LmLIac. Leod. spec. 3, 55, 4. LmLPs.-Mur. interv. p. 310b. LmLQuat. princ. 2, 23. LmLUgol. Urb. 5, 32, 10. LmLAdam Fuld. 4, 7). LmLGloss. Boeth. mus. 1, 19, 4: comma, quae est VIIIa pars toni. [s.XIII] LmLLambertus p. 258a: Differentia autem inter minorem et maiorem (sc. semitonium) comma nuncupatur, id est differentia. LmLHier. Mor. 17 p. 122, 15. [s.XIV] LmLIoh. Mur. spec. 1, 251: Comma a musicis dicitur illud, quo tonus superat duo semitonia minora sui (inde LmLQuat. princ. 2, 19. LmLAnon. Carthus. theor. 13, 4. LmLIoh. Tinct. diff. 3). 2 Gebrauch — usage a das (abstrakte) Intervall betreffend — with reference to the (abstract) interval [s.VI] LmLBoeth. mus. 3, 6 p. 277, 24: Si igitur duo semitonia minora de tono quis auferat, comma fit reliquum (inde LmLReg. Prum. 16, 29. LmLAnon. Bernh. 2, 71. LmLFrut. brev. 4 p. 45. LmLHier. Mor. 15 p. 69, 20. LmLEngelb. Adm. 2, 19, 5. LmLPs.-Mur. interv. p. 310a. LmLUgol. Urb. 5, 33, 3. LmLUgol. Urb. 5, 33, 3. LmLFr. Gafur. op. 4, 3. LmLNicol. Burt. 1, 21, 112. LmLBonav. Brix. 24, 56. LmLFr. Gafur. theor. 4, 3). LmLBoeth. mus. 3, 14 p. 293, 10: Semitonium minus maius quidem esse tribus commatibus, minus vero quattuor (inde LmLHier. Mor. 17 p. 138, 1. LmLIoh. Mur. spec. 1, 274. LmLIac. Leod. spec. 3, 19, 1. LmLQuat. princ. 2, 19. LmLWillelm. 1, 6. LmLUgol. Urb. 1, 2, 6. [] LmLUgol. Urb. 5, 36, 1. LmLIoh. Keck 5 p. 328b. LmLAnon. Carthus. theor. 13, 31. LmLFr. Gafur. extr. 1, 2, 3. LmLAdam Fuld. 4, 7). LmLBoeth. mus. 3, 15 p. 295, 20: Apotomen maiorem esse quam quattuor commata, minorem quam quinque, tonum maiorem quam VIII, minorem quam VIIII (inde LmLHier. Mor. 17 p. 140, 20. LmLEngelb. Adm. 2, 20, 5. LmLIoh. Mur. spec. 1, 275. LmLIac. Leod. comp. 2, 4, 31. LmLIac. Leod. spec. 3, 20, 1. LmLIoh. Boen mus. 2, 112. LmLQuat. princ. 2, 19. LmLWillelm. 1, 2. LmLUgol. Urb. 5, 37, 1. LmLIoh. Keck 5 p. 328b. LmLAnon. Carthus. theor. 13, 34. LmLAdam Fuld. 4, 7. LmLGuill. Pod. ench. 6 p. 368). al. [s.IX-XII] LmLGloss. Boeth. mus. 2, 31, 91: Comma, i. offensio, i. qua offendit, ne sex toni in diapason sint. LmLGloss. Boeth. mus. 3, 15, 33: Eadem differentia apotome superat IIIIor commata, qua minus semitonium tria. al. [s.IX-X] LmLReg. Prum. 16, 25-41 passim. LmLAnon. Bernh. 2, 71-72. LmLGloss. Boeth. mus. III 47. [s.XI] LmLHermann. mus. p. 52 (p. 143a). LmLInterv. Regula 13: adiecto commate, id est IIIIor duodecimis semitonii minoris, quod est tertia ipsius semitonii minoris. LmLHeinr. Aug. 68: D: Quid interpretatur comma? M: Incisio, quia tota toni integritas una particula minoratur, si II paria semitonia in ea quaeruntur. al. LmLVers. Consona quo p. 174. LmLFrut. brev. 4 p. 44-45. [s.XII] LmLTon. Gratianop. p. 47. al. LmLTheinr. Dov. 3, 23, 16. al. [s.XIII] LmLIoh. Aegid. 11, 18: cum (sc. tonus) constet ex octo commatibus et quarta parte ... Licet dicat Guido ipsum novem constare commatibus. al. LmLHier. Mor. 17 passim al. LmLEngelb. Adm. 2, 19, 2 - 2, 21, 2 passim. LmLWalt. Odingt. 2, 7, 8. [s.XIV] LmLIoh. Mur. spec. 1, 253. al. LmLIac. Leod. comp. 1, 5, 16: Ex his autem peiores sunt commata et dieses, semitoniorum videlicet partes. al. LmLIac. Leod. spec. 2, 16, 3: comma videtur simplicissima consonantia, cum solas contineat extremas voces. LmLIac. Leod. spec. 2, 16, 7: ceterae omnes sequentes consonantiae ex commatibus componuntur praeter compositiones partialium consonantiarum maiorum. LmLIac. Leod. spec. 2, 41, 7: Similiter nec schisma secundum veritatem est integra et praecisa media pars ipsius commae vel commatis. LmLIac. Leod. spec. 2, 44, 9: Subtractio enim commatis vel additio consonantiam mutat et variat. LmLIac. Leod. spec. 3, 22, 49: potest probari tonum minorem maiorem esse commatibus septem, sed minorem quam octo. LmLIac. Leod. spec. 4, 12, 10: diesis notior est consonantia, quam sit comma. LmLIac. Leod. spec. 4, 14, 18: Illud autem, quod hic semitonia includunt ultra commata, cum sit minus commate, rationem non habet consonantiae, nec ex commate cum illa excrescentia conficitur per se consonantia aliqua. al. LmLPs.-Mur. interv. p. 310a-310b passim. LmLIoh. Boen ars 2, 18, 3. al. LmLIoh. Boen mus. 2, 89: hoc est per accidens, quod musica loquatur de commate, nam ex quo dyapason minus continet quam sex tonos. al. LmLQuat. princ. 2, 18. LmLQuat. princ. 3, 17 (inde LmLAnon. Carthus. pract. 15, 40) al. LmLWillelm. 1, 6. al. LmLNic. Weyts p. 264b. [s.XV] LmLOrig. et eff. 14, 4: Diesis continet duo comata, tonus vero 9. al. LmLProsd. mon. 6, 4. al. LmLGob. Pers. p. 184a. LmLProsd. spec. p. 748: Omnia comata inter se sunt equalia (inde LmLUgol. Urb. 5, 30, 6). al. LmLUgol. Urb. 1, 16, 12 (inde LmLFr. Gafur. extr. 5, 9, 2). LmLUgol. Urb. mon. 10, 2: quoniam ficta semitonia ex quo minora praecedunt maiora consonantias vel dissonantias quamvis ornatu colorent, eas tamen ex comatis defectu non valent perficere. al. LmLGeorg. Ans. 1, 107: Cum vero sit comma, qua apothome minus emitonium superat, erit proportio phtongi ad comma fere eptupla, que est septem ad unum, et apothomes ad comma sicut quadruplaris. al. LmLIoh. Keck 2 p. 323a. al. LmLAnon. Carthus. theor. 13, 2: in sonis resolutio fit ad coma tamquam ad ultimum indivisibile. al. LmLTrad. Holl. I p. 174. LmLInterv. Notandum 4 p. 158 (p. 470b): distat enim (ms.; ed.: id est) re ab ut novem gradibus. Sed coma est modus continens unum gradum ... Unisonus est sonus []concordans in eodem gradu, scilicet comate (ex errore, ut videtur). LmLIoh. Legr. rit. 1, 3, 2, 19 descr. (inde LmLFr. Gafur. op. 4, 3 descr. LmLBonav. Brix. 24, 70. LmLFr. Gafur. theor. 4, 3 descr.) al. LmLIoh. Tinct. diff. 4: Diastema idem est quod coma (cf. Ioh. Tinct. diff. s. v. stema). al. LmLIoh. Legr. tac. p. 412b. LmLFr. Gafur. extr. 5, 9, 1. al. LmLIoh. Tinct. contr. 2, 2, 6. LmLIoh. Tinct. exp. 8, 6. al. LmLFr. Gafur. op. 4, 3: Coma enim, ut quibusdam placet, est dimidium diesis; sed Boetius noster coma ipsum diesis dimidium excedere rationabiliter monstrat (inde LmLNicol. Burt. 1, 21, 113. LmLBonav. Brix. 24, 59. sim. LmLFr. Gafur. theor. 4, 3). al. LmLIoh. Hoth. exc. p. 54. LmLNicol. Burt. 1, 3, 17: maius semitonium, quod ex duabus dyesibus constat et uno commate. LmLNicol. Burt. 1, 21, 111-119. al. LmLBonav. Brix. 24, 55-70 passim. LmLAdam Fuld. 4, 7. LmLFr. Gafur. theor. 4, 3. al. LmLGuill. Pod. ench. 6 p. 367-369 passim. al. LmLGuill. Pod. 5, 4: quemadmodum semitonia ipsa uno comate differunt, ut probatum est, ita eorum signa (sc. b, C) uno angulo. al. LmLHerb. Tr. 2, 9 p. 57. LmLErasm. Hor. p. 83a. b Zahlenverhältnis und Berechnung betreffend — with reference to the ratio and its calculation [s.VI] LmLBoeth. mus. 2, 31 p. 267, 2: comma, quod constat in minimis numeris DXXIIII.CCLXXXVIII et DXXXI.CCCCXLI. LmLBoeth. mus. 3, 5 p. 277, 15: quoniam inter XIII et XIIII unitas differentiam facit, unitatem loco commatis censet (sc. Philolaus) esse ponendam (inde LmLGloss. Boeth. mus. II 70. LmLHier. Mor. 15 p. 69, 12. LmLIac. Leod. spec. 2, 40, 5. LmLUgol. Urb. 5, 46, 5. LmLFr. Gafur. op. 4, 3. LmLFr. Gafur. theor. 4, 3). LmLBoeth. mus. 3, 12 p. 286, 24: hi numeri, qui comma continent, maiorem inter se retinent proportionem quam LXXV ad LXXIIII, minorem quam LXXIIII ad LXXIII (inde LmLHier. Mor. 17 p. 132, 29. LmLWalt. Odingt. 2, 8, 6. LmLIac. Leod. spec. 2, 49, 9. LmLIac. Leod. spec. 2, 50, 1. LmLUgol. Urb. 5, 34, 4). LmLBoeth. mus. 3, 14 p. 293, 22: His ita positis et constitutis manifestum est inter C (sc. DXXIIII .CCLXXXVIII) atque D (sc. DXXXI .CCCCXLI) comma constitui, eorumque differentiam esse VII.CLIII (inde LmLHier. Mor. 17 p. 138, 10 sim. LmLWalt. Odingt. 2, 8, 5). al. [s.IX-XII] LmLGloss. Boeth. mus. 3, 4, 59: ‚commate superare‚ quod in primis VII.CLIII unitatibus invenitur‘: in numeris, qui faciunt dyatessaron; in illis enim, qui faciunt dyapason, invenitur coma in aliis numeris. LmLGloss. Boeth. mus. 3, 15, 32, 6: Cum sint igitur in minore semitonio tria commata integra, in maiori quatuor, septem procul dubio commata perficiunt. Si autem eum numerum, qui in utralibet parte supercrescit, simul iungamus, reddunt octavum comma et plus eo. al. [s.X-XI] LmLGloss. Boeth. mus. III 48. LmLHeinr. Aug. 70. LmLInterv. Cum diatessaron p. 396. [s.XII] LmLTheinr. Dov. 1, 22b, 4: 531441, qui cum 524288 comma proportione superpartiente 7153 quingenties vigies quater millesimas ducentesimas <octogintas> octavas terminat. al. [s.XIII] LmLHier. Mor. 17 p. 122, 15 - 141, 26 passim al. LmLWalt. Odingt. 2, 8, 1: In quibus numeris constat comma et quid sit eius proportio. al. [s.XIV] LmLIoh. Mur. spec. 1, 271: comma in numero nullo esse, sed maius 75 et minus 74. al. LmLIac. Leod. spec. 2, 49-51 passim. LmLIac. Leod. spec. 2, 66, 8: Puta si diceremus proportionem <apotomes> maiorem esse proportione ipsius diesis, quia numerus unitatum inter minimos terminos ipsius <apotomes> maior est numero unitatum, qui est inter minimos terminos ipsius diesis, non est ista causa bona, quia secundum hoc proportio ipsius commae maior esset proportione ipsius diesis et <apotomes>. LmLIac. Leod. spec. 3, 22, 74: Hoc igitur forsitan advertens Boethius suffecisse sibi visum est intentum suum probare per differentiae commatis (sc. 7153) multiplicationem modo. LmLIac. Leod. spec. 5, 13, 11: Quantum enim ad partes ipsius minoris semitonii, solius []commatis certa notaque nobis est proportio. al. LmLIoh. Boen mus. 2, 87. LmLQuat. princ. 2, 23: Dicit eciam (sc. Boetius) comam esse sicut sunt 531441 ad 524288. ibid. al. LmLWillelm. 1, 3. al. [s.XV] LmLProsd. spec. p. 748. LmLUgol. Urb. 4, 83, 1: De proportione comatis. LmLUgol. Urb. 5, 34, 61: multiplicetur primus numerus comatis et maior per 74, qui est altero minor, et producetur numerus 39326634. LmLUgol. Urb. mon. 8, 9. al. LmLGeorg. Ans. 2, 156. LmLIoh. Keck 5 p. 328a. al. LmLAnon. Carthus. theor. 13 passim (cf. LmLIoh. Mur. spec. 1, 250-276). LmLAnon. Carthus. theor. 15, 19: remanerent 794, et hoc puto fere coma in hac parte. al. LmLIoh. Legr. tac. p. 414b. LmLGuill. Pod. 3, 36. al. LmLErasm. Hor. p. 82b-83a. c die Stellung im Tonsystem und die Notation betreffend — with reference to position in the tonal system and notation [s.IX-XII] LmLGloss. Boeth. mus. 3, 9, 65, 4: Si commatis quoque mensuram verissimam habere quaesieris, inter lichanon hypaton chromaticam hypolidii modi et parhypate meson cromaticam hypodorii modi procul dubio reperies. [s.XIV] LmLIac. Leod. comp. 2, 4, 19: Divisae igitur hae per signum adventicium, quae apotome continent, ad una<m> partem semitonium relinquunt, ad aliam autem comma. LmLIac. Leod. comp. 2, 4, 30: Posset autem et aliud fieri monochordum ex puris videlicet commatibus. al. LmLIac. Leod. spec. 2, 52, 19: comma, ut per se sumitur et ab aliis distinguitur consonantiis, locum signatum et determinatum non habet in compositione gammatis nec nostris valet notari notis. LmLIac. Leod. spec. 3, 18, 25: non habemus notas, quibus comma notare possimus. LmLIoh. Boen ars 2, 18, 15: Quasi semitonium minus et comma duo essent principia omnis melodie cantus dyatonici, secundum quem se invicem respiciunt omnes claves manuales. al. LmLIoh. Boen mus. 3, 66: Ipsum comma per se est in clavibus possibile designari, ut ecce . LmLIoh. Boen mus. 3, 71: quotiens tonus restrictus est per utramque de ⋅b⋅fa⋅♮⋅mi, vel minus semitonium per unam, nascitur ipsum comma. LmLIoh. Boen mus. 3, 78: Neutrum tamen tetracordum Boetii recipit ipsum comma, de quo satis miror. al. LmLQuat. princ. 2, 18: De comate autem aliquid signum in cantu minime invenitur. LmLGoscalc. 1, 9 p. 106, 10: per dyeses et commata, quas, quia bono modo notari non possent, hic ponere non curavi. [s.XV] LmLIoh. Keck 3 p. 324b. LmLTab. Catan. passim. LmLBart. Ram. 3, 2, 4 p. 102: Quidam vero volentes utrique satisfacere parti aliam chordam inter tertiam ⋅b⋅ et ⋅h⋅ interserunt, quam a tertia ⋅b⋅ per commatis spatium distare faciunt. LmLMon. Iste p. 238, 45. v. cantus commatis d Hörbarkeit und praktische Verwendung betreffend — with reference to audibility and usage in practice [s.VI] LmLBoeth. mus. 3, 10 p. 285, 1: est enim comma, quod ultimum conprehendere possit auditus (ad loc.: LmLGloss. Boeth. mus. 3, 10, 48: secundum Boetium; secundum Aristoxenum enim scisma minus erat, et potest audiri. inde LmLHier. Mor. 17 p. 130, 15 LmLIac. Leod. comp. 2, 4, 20. LmLIac. Leod. spec. 2, 43, 12. LmLIac. Leod. spec. 2, 44, 5. LmLQuat. princ. 2, 19. LmLWillelm. 1, 7. LmLGuill. Pod. ench. 17 p. 379. LmLGuill. Pod. 3, 36). LmLBoeth. mus. 3, 13 p. 293, 8: Nunc idem minus semitonium commati comparemus, quod est ultimum auditui subiacens ultimaque proportio (inde LmLReg. Prum. 16, 30. LmLAnon. Bernh. 2, 71. LmLHier. Mor. 17 p. 137, 24. LmLIac. Leod. spec. 2, 43, 12. LmLIoh. Boen ars 2, 18, 11. LmLIoh. Boen mus. 2, 83. LmLAnon. Carthus. theor. 13, 1. LmLGuill. Pod. ench. 5 p. 367. LmLGuill. Pod. 1, 6). [s.IX-XII] LmLGloss. Boeth. mus. 3, 13, 86. [s.XIII] LmLIoh. Aegid. 11, 9: Aliae sunt emmeles, quae secundum Ptolemaeum licet voces consonae non sint, possunt tamen ad melos, id est ad melodiam, aptari et iungere consonantias, ut toni, semitoni, diaschismata, schismata, commata, dieses. LmLEngelb. Adm. 2, 26, 5. [s.XIV] LmLIac. Leod. comp.[] 1, 5, 23: Plus enim schisma discordat quam comma. LmLIac. Leod. comp. 3, 4, 20: Tonus vero, partes quoque eius aut partium particulae ut commata vel etiam minora spatia ut diaschismata, quae in monochordo communi non cadunt, raro aut numquam ad discantum accedunt. al. LmLIac. Leod. spec. 2, 41, 11: diesis partes ut et comma, quibus practice in cantando non utimur, quicquid sit de artificialibus instrumentis. LmLIac. Leod. spec. 2, 55, 8: ad differentiam commatis, quod licet sit minus (sc. semitonio minore), non est tamen per se dicibile, saltem faciliter. al. LmLIoh. Boen ars 2, 18, 7: Hiis duobus, scilicet commati et apothome, veteres nullas speciales claves dederunt, quoniam forte gradus, quos faciunt, non apud eos melici fuerunt. al. LmLIoh. Boen mus. 2, 25: sicut forte pronuntiatio commatis et trium semitoniorum minorum ac multorum similium, que licet hactenus non audita sunt, forte tractu temporis per nova instrumenta et vocum habilitates posterius audientur. [s.XV] LmLUgol. Urb. 5, 45, 26: Coma autem, quod ultimum est audibile, quo maius semitonium minus excedit, non actu, sed sola ratione comprehenditur. LmLGeorg. Ans. 1, 152: Emitonia vero perficiunt parvuli illi circuli, quos epicyclos Greci cognominant, at dieses et commata corpora stellarum cum eos percurrunt epicyclo. LmLGeorg. Ans. 3, 1: Cum vero iunior forem, uti me audisti, sepius ita decantabam, ut nulli voci fraudem penitus ullam facerem, sive ad tonum efferenda vox foret sive ad emitonium vel diesim: quin et commata et schismata et diaschismata singulariter proferebam. al. LmLIoh. Legr. rit. 1, 2, 9, 4: diesin videlicet et coma, quae cum humana voce proferri non valeant, omittimus. LmLIoh. Hoth. exc. p. 54: Coma enim in nullo genere ab aliquo musicae artis perito collocatum est, ut proferatur, quia maxima difficultate auribus percipi potest. LmLNicol. Burt. 1, 21, 113: et nota (ms.; ed.: non), quod dyesis et comma humana voce non possunt proferri, quanto minus inferiora, scilicet schisma et diaschisma (inde LmLBonav. Brix. 24, 60). LmLAdam Fuld. 4, 7: nam apotome et comma non intrant symphoniam, sed solum diesis. ibid. al. LmLGuill. Pod. 3, 37. al. LmLHerb. Tr. 2, 9 p. 57: Atque ne mirum cuiquam videatur, si in tam brevi distantia, quae commate fit, sensus a veritate rationis aberret, quoniam maiore falli ineruditos saepe comperimus, qui voces interdum iudicant unisonas esse, quas ratio discutiens comperit dupla proportione distare. B Bezeichnung für den (großen oder kleinen) Halbton — term that designates the (major or minor) semitone [s.IX-XII] LmLGloss. Boeth. mus. 1, 16, 84: ‚minor pars‘, quae vocatur comma, ‚septima decima‚ maior sexta decima‘. [s.XV] LmLIoh. Cicon. mus. 2, 55 p. 332, 17: ex colis et commatibus, id est tonis et semitoniis. LmLIoh. Cicon. mus. 3, 11 p. 352, 3: Auctores nuncupaverunt maius semitonium semitonium, emitonium, apotome, comma, sima, lima et diesin (sim. LmLIoh. Cicon. prop. 11 p. 424, 24). al. LmLTrad. Holl. I p. 174: Voces enim praedictae vel locantur in eadem linea vel spatio aequaliter et sic causant unisonum, quod si inaequaliter ibi ponerentur, comma videretur, quo nos abutimur praesignare, cum sit pars semitonii maioris, qua semitonium minus excedit. LmLLad. Zalk. A 68: Si (sc. diversae voces) habent diversas claves quo ad formam, sed non quo ad speciem, sicut sunt ⋅B⋅ rotundum et ⋅h⋅ quadrum, tunc causant inter se choma. C (meist kürzerer) Abschnitt; Zäsur — (generally shorter) segment, sub-phrase; caesura [syn.: incisio] 1 sprachlich (mit Bezug auf die musikalische Gliederung) — grammatical (with reference to the musical structure) cf. Isid. etym. 1, 20, 3: Ubi enim initio pronuntiationis necdum plena pars sensui est, et tamen respirare oportet, fit comma, id est particula sensus ... apud poetas ubi in versu post duos pedes syllaba remanet, comma est, quia ibi post scansionem praecisio verbi facta est. Isid. etym. 2, 18, 1: Conponitur []autem instruiturque omnis oratio verbis, comma et colo et periodo ... Comma est iuncturae finitio. [s.IX] LmLMod. Ecce modorum 42: eodem modo distinguitur cantilena quo et sententia, quippe tenor spiritus humani per cola et commata discurrendo requiescit, verum cantilenae corpus arsi et thesi, id est elevatione sonorum et positione, completur. [s.XI] LmLGuido reg. 170: Illud vero late patet, quod fiant de vocibus, / velut syllabae et partes, cola atque commata, / concinuntque saepe versus arte sicut metrica. LmLAnon. Prag. 10. LmLIoh. Cott. mus. 10, 22: sicut enim in prosa tres considerantur distinctiones, quae et pausationes appellari possunt, scilicet colon, id est membrum, comma incisio, periodus clausura sive circuitus, ita et in cantu. In prosa quippe quando suspensive legitur, colon vocatur; quando per legitimum punctum sententia dividitur, comma; quando ad finem sententia deducitur, periodus est (inde LmLHier. Mor. 20 p. 153, 20. LmLIac. Leod. comp. 2, 6, 11. LmLIac. Leod. spec. 6, 35, 12. LmLGob. Pers. p. 188b. LmLAnon. Carthus. nat. 7, 71). LmLIoh. Cott. mus. 10, 28: Quod autem in prosa grammatici colon, comma, periodum vocant, hoc in cantu quidam musici diastema, systema, teleusin nominant (inde LmLHier. Mor. 20 p. 153, 34. LmLAnon. Hailspr. 4 p. 68. LmLIac. Leod. spec. 6, 35, 14. LmLAnon. Carthus. nat. 7, 75. LmLTrad. Holl. VI 36, 6. LmLAdam Fuld. 2, 13). al. [s.XIII] LmLMus. man. 14, 10: De singulis enim commatibus huius ympni sumitur sillaba prima, et notae nomen efficitur, sic: „Ut queant laxis“ eqs. al. LmLWalt. Odingt. 5, 9, 18: Aliam enim habent intonationem evangelici et aliam prophetici (sc. psalmi) in singulis tonis usque ad metrum (pro medium?), quod dicitur comma in grammatica, sed in fine versus, qui periodus dicitur, eandem habent terminationem. [s.XV] LmLGob. Pers. p. 188b. LmLTrad. Holl. I p. 176: Quotiens vero in finali decens fit pausatio melodiae uti comma legitimum in oratione positum, systema coniunctam vocis indicat orationem. LmLTrad. Holl. VI 36, 1: sicut Greci 3s pausas fecerunt, scilicet coma, periodum et colon, similiter enim musici. LmLIoh. Hoth. exc. p. 28 (cf. Isid. etym. 1, 20, 1). LmLLad. Zalk. B 6. LmLGuill. Pod. 7, 35. 2 musikalisch — musical [s.IX] LmLMus. ench. 9, 21: Particulae sunt sua cantionis cola vel commata, quae suis finibus cantum distingunt. Sed cola fiunt coeuntibus apte commatibus duobus pluribusve, quamvis interdum est, ubi indiscrete comma sive colon dici potest (sim. LmLScol. ench. 1, 332. LmLInch. Uchub. 20-22 inde LmLOrg. Paris. 65). LmLMus. ench. 9, 24: At ipsa commata per arsin et thesin fiunt, id est levationem et positionem. Sed alias simplici arsi et thesi vox in commate semel erigitur ac deponitur, alias sepius. Discrimen autem inter summam et infimam vocem commatis appellatur diastema (sim. LmLInch. Uchub. 23-26). al. LmLScol. ench. 1, 326: neumam regularem vel particulam, quam duo commata perficiunt: Noannoeane. Ac vide, quomodo in quartos sonos utriusque commatis positio vergat, et particula, a quo sono initium levat, in eundem in fine deponatur. al. LmLOrg. Bamb. I 46. LmLInch. Uchub. 20-29. LmLOrg. Colon. 9: ubi colon vel commatis positio ad finalem usque rectorem descendit seu in alium ex praedictis lateralibus suis, organum inferius descendere non possit quam in illum usque sonum, qui a finali rectore fuerit subsecundus. [s.X] LmLOrg. Selest. p. 68, 5: Cola et commata sunt incisiones et membra in cantu ... Incisio vero in medio melodiae et verborum erit. ibid. al. LmLOrg. Paris. 65. [s.XI] LmLBerno prol. 6, 16 app. crit.: Magistri autem, id est primi toni, cantus incipitur sex nervis, scilicet ⋅C⋅D⋅E⋅F⋅G⋅a⋅, habens cola et commata, id est membra et incisiones, quas distinctiones cantus appellamus, in eisdem. eqs. (sim. LmLPs.-Berno mon. 11, 5. LmLFrut. brev. 8 p. 59. LmLFrut. ton. p. 113). LmLBerno prol. 7, 35: quae (sc. antiphona) cum sit primi toni, et per suum dyastema vel systema, hoc est cola et comma, semper ad finalem primi toni recurrat. []al. LmLHermann. mus. p. 42 (p. 137b). al. LmLTon. Aug. p. 115a: Sed cum (sc. he antiphone) per distinctiones commatum... ad finalem secundum remissis tono semitonio revertantur ..., se quarto ascribendas tono locuntur. LmLPs.-Guido arithm. p. 59b. LmLAnon. Wolf p. 206. LmLIoh. Cott. mus. 10, 25: cum in medio ad finalem reducitur, comma est (inde LmLHier. Mor. 20 p. 153, 31. LmLIac. Leod. spec. 6, 35, 13. LmLGob. Pers. p. 188b. LmLAnon. Carthus. nat. 7, 73. LmLTrad. Holl. VI 36, 3). al. [s.XIV] LmLHeinr. Eger 5 p. 57: sique in puncto legitimo dicto (mss.; ed.: dictio) comma, id est incisio, et apud musicos systema, id est coniunctus ornatus, in finali pauset (cf. LmLIoh. Cott. mus. 10, 25-29). [s.XV] LmLIoh. Cicon. mus. 2, 55 p. 332, 19. al. LmLGob. Pers. p. 188b. LmLTrad. Holl. VI 36, 5. LmLGuill. Pod. 4, 17. al. LmLFist. Mensuram et 8a p. 94 (cf. Sachs, Mensura II p. 307). cf. LmLBielitz, Grammatik p. 134-170; LmLBower, Model; LmLFees, Incisionslehre 3 übertragen auf die Aufteilung eines Tons in einer Plica — by analogy applied to the division of a pitch within a plica [s.XIII] LmLAnon. Emmeram. 1 p. 96, 38: plica fit choma, id est membrum seu incisio vel decisio scematis alti eo, quod habeat fieri propter consonantias decentius purpurandas vel etiam variandas (sim. LmLAnon. Emmeram. 1 p. 98, 21). v. coma [D irrtümlich: Bezeichnung für den Unterschied des kleinen Halbtons zur genauen Hälfte des Ganztons — erroneously: term that designates the difference between a minor semitone and the exact half of a tone] [s.XV] LmLGuill. Pod. 3, 33: si ab ⋅f⋅ tribus equis passibus metiamur chordam, hoc est duobus intendendo, et uno ab eodem ⋅f⋅ remittendo, tunc iste atque tertius passus inter ⋅a⋅b⋅ graves ultra eiusdem spacii dimidium uno comate terminabit (cf. Guill. Pod. 5, 4). al. E Bezeichnung für den Notenwert eines Achtels einer Minima — term that designates the rhythmic value of an eighth of a minim [s.XV] LmLFr. Gafur. pract. 2, 4: Tertiam vero diminutissimam minimae partiunculam, quam Tinctoris minimam in octupla proportione voluit nuncupari, alii semiminimam minimam, nonnuli autem coma, nos diesim, quae minima est in toni divisione concinna particula, duximus vocitandam.