Eintrag · Mittellateinisches Wb.
clavis f.
clavis, -is f. (m.: MLWl. 31.44. MLWal.) MLWform. MLWsing.: MLWacc. -im: MLWl. 27. MLWal. MLWabl. -i: MLWl. 28.42.70. MLWal. MLWmetr. clă-: MLWCarm. libr. II 7,8. I proprie MLWi. q. instrumentum claustris aperiendis aptum — Schlüssel (cf. MLWGloss. I 605,23 St.-S. -emclavem sluzil. III 265,20 adulterina -isclavis afdersluzel): A in univ.: 1 gener.: MLWVita Maxim. Trev. I 5 tulit ... -imclavim ecclesiae. MLWWalahfr. Gall. 1,32 sumpta -eclave (-iclavi MLWvar. l.) aperuerunt capsellam. MLWGerb. epist. 8 (ed. F. Weigle. 1966) -esclaves librorum (MLWChart. Turic. 1645 -esclaves, cum quibus ... libri ... firmati fuerant). MLWBruno Querf. fratr. 25 ille ..., qui -esclaves habuit, ablatos sibi ... credidit MLWeqs. MLWTheoph. sched. 3,82MLWex. quae (fenestra) ... sera et -eclave munitur. MLWSigeboto Paulin. 43 acceptis ... ab abbate omnium obedientiarum -busclavibus. MLWStatut. ord. Teut. p. 97,29 debet muniri tribus -busclavibus et clausuris pecunia (MLWChart. Brixin. 171 ut conservetur sigillum sub t. -busclavibus in altari publico. MLWfort. MLWadd.: MLWChart. Austr. sup. III 299 p. 282,21 [a. 1261] sigillum ... sub clausura trium clavilium ... observandum). MLWAlbert. M. eth. 5,1,1 p. 333a,10 dicitur -isclavis instrumentum, quo serae ostiorum clauduntur MLWeqs. persaepe. v. et p. 695,42 et vol. I. p. 260,4. in miraculo: Vita Richar. 13 (MGMer. VII p. 452,15) de -eclave (-iclavi 3) sancti Richarii, quos plaga tetigit, coxerunt. MLWVita Serv. 12 p. 47,10 -emclavem divine fabricationis in manu gestavit argenteam. in superstitione: MLWSermo de sacril. 22 -esclaves ferreos sub lecto demoniaci figent. 2 iur. et eccl.: MLWChart. Babenb. 232,67 (a. 1221/30) -esclaves omnium uxori occisoris resignentur (MLWsim. MLWChart. Burgenl. I 185 datis ... -busclavibus omnium edificiorum). MLWChart. Rhen. med. III 1039 p. 771,7 de tribus ... -busclavibus ad thesaurum ... pertinentibus ... ordinavimus. MLWChart. com. Mansf. VIII 8 p. 542,13 quod ... -emclavem interioris serae habent abbatissa vel et priorissa MLWeqs. MLWal. B 1 usu symbolico: a spectat ad reverentiam, observantiam: MLWChron. Fred. cont. 22 papa ... -esclaves (-isclavis MLWvar. l.) venerandi sepulchri ... principi destinavit (MLWAnnal. regni Franc. MLWa. 800 p. 112, 16sq. quos [monachos] patriarcha ... ad regem misit, qui ... -esclaves MLWs. dominici ac loci calvariae, -esclaves etiam civitatis et montis ... detulerunt). MLWLeo Mars. chron. 2,38. MLWal. b spectat ad investituram, traditionem sim.: MLWForm. Sal. Bign. 14 quod cellaria vel camara ... per suas -esclaves commendasset ad custodiendum. MLWDipl. Heinr. IV. 361 episcopus per hostium et -emclavem investivit ... abbatem de ipsa ęcclesia. MLWOtto Sanblas. chron. 27 legatos ... subiectionem ultroneam insigniaque civitatum cum -busclavibus aureis offerentes. MLWChart. Rhen. med. III 1469 per traditionem -iumclavium ... trado dominium et possessionem. MLWal. c spectat ad signum militare: MLWRyccard. chron. MLWa. 1229 p. 153,4 -eclave signati (sc. milites papae) insulam ... ceperunt. 2 in imag.: a spectat ad actionem aperiendi: α gener.: MLWAlcuin. carm. 73,8 hunc (libellum) ... transferre ... de veterum gazis Grecorum -eclave Latino. MLWLex Sal. Pipp. prol. 1 scienciae. Wolfhelm. carm. 7 (MLWPL 154,420B) qua -iclavi (sc. praefatione) limen patet ad quodcunque volumen. MLWMetell. Quir. 7,64 (ed. P. Ch. Jacobsen. 1965) -imclavim consilii [] tenens. Const. II 263,2 nostre voluntatis indiciis ... verbalis -isclavis misterio reseratis. MLWal. v. et vol. I. p. 1463,22. de claustro terrae: MLWChron. Pol. 2,17 p. 84,9 contra Zutok, regni custodiam et -emclavem. MLWChart. Meckl. 539 p. 519,15 quod civitas Lositz -isclavis sit nostri territorii. MLWal. v. et vol. I. p. 695,44. β eccl.: MLWHraban. carm. 61,2,1 gratia -eclave aperit, quae clausa prophetia condit. MLWEpist. Col. 1 collatis -busclavibus panduntur ianuae regni caelorum. MLWGerhoh. ad Innoc. p. 230,31 quod ... pontificum linguae -esclaves caeli factae sunt. MLWal. de Christo: MLWHraban. carm. 23,8 hic -isclavis David. de episcopo: MLWHraban. carm. 11,52 tu -isclavis regni es. γ comput. de numeris, quibus dies sacri computantur (cf. F. Rühl, Chronologie des Mittelalters. 1897. p. 148): MLWHonor. August. imag. 2,101 ad -esclaves terminorum inveniendas. Notae Corb. (Bibl. rer. Germ. I. 1864. p. 73,26) epacta xvii, ... -eclave xxxix. MLWal. b spectat ad potestatem, iurisdictionem sim.: MLWChart. Rhen. med. I 8 p. 11,27 (a. 720) qui (s. Petrus) tenet -esclaves regni cęlorum. MLWRanger. Anselm. 2987 Petro -esclaves extorsit pontificales. MLWChart. episc. Halb. 200 p. 170,24 hanc ... commutationem -busclavibus celi confirmamus (MLWChart. Naumb. 233 bona bannis episcopalibus et MLWc. -busclavibus communimus). MLWBerth. Ratisb. serm. (SBWien 147/V. 1904. p. 53,2) in collatione -iumclavium ... sacerdotibus contulit potestatem. MLWal. 3 per compar.: MLWEpist. Wisig. 9 p. 674,26 (in zeugmate) patent ... per campos divinę legis testimonia ..., quę sicut -esclaves vel luminaria obscura delucidant. MLWGuido Aret. micr. 4 p. 106 his clausulis velut ... -busclavibus ... canendi ... peritiam ... possidere. MLWal. v. et MLWl. 41sq.45. 4 alleg.: MLWHraban. univ. 22,13 p. 610C -isclavis ... adapertionem spiritalis sensus significat MLWeqs. MLWAlex. Min. apoc. 3 p. 41,25 qui habet -emclavem, id est scientiam David. MLWal. 5 in titulo librorum (cf. P. Lehmann, Erforschung des Mittelalters. V. 1962. p. 88sqq.): MLWCatal. biblioth. Gottlieb 3 p. 11,34 (s. XII.) C-isClavis phisicę, ... de perifision excerptus. MLWAnon. tab. p. 164,27 in libro meo, qui dicitur C-isClavis sapientiae maioris (MLWHugo Trimb. registr. 639). MLWal. 6 in nominibus: a hominis: MLWChart. Turic. 648 p. 153,12 (a. 1247) Heinricus dictus C-isClavis. MLWibid. MLWal. b loci: MLWChron. Sigeb. cont. (MLWMGScript. VI p. 440,12) castrum Damiate ..., quod dicebatur -isclavis Egypti. MLWAnnal. Marb. MLWa. 1218 turrem, que ... dicitur -isclavis terre. c cooperculi arteriae tracheae: MLWAlbert. M. eth. 5,1,1 p. 333a,5 quando aequivoce vocatur -isclavis epiglottis. d notae: MLWLamb. mus. quadr. p. 254a que (litterae) etiam -esclaves vocantur, quia, sicut per -emclavem reseratur sera, ita per has litteras reseratur musice melodia. MLWHier. Mor. mus. 11 p. 47,23 litterarum combinationes dicuntur ad similitudinem -iumclavium MLWeqs. e plantae ex familia Primulacearum MLWq. d. Primula veris (L.) — Himmelschlüssel: MLWThadd. Florent. cons. 94,4 herbulam, que dicitur ... -isclavis sancti Petri. II translate vel meton.: A claustrum — Schloß, Verschluß (cf. MLWGloss. III 697,29 St.-S. -isclavis sloz): MLWLex Sal. Merov. 85 capit. p. 110,10 si in domo alterius, ubi -isclavis est, furtum invenitur. MLWLex Baiuv. 10,2 si ... pessulis cum -eclave munita fuerit scuria. MLWLex Sal. Pipp. 12,3 si ... ingenuus ... -emclavem infrigerit. MLWal. B locus clausus, conclave — verschlossener Raum, Zimmer: MLWChart. episc. Hild. III 81 p. 39,35 (c. 1264) hec non in -iclavi (an subest conclavi?) apud me solum tractavi. C cautio — Sicherung: MLWEcbasis capt. 691 tradam sub -eclave sigilli. MLWChart. Mog. A 545 p. 453,14 chartam ... hac anathematis -eclave roboravimus, ut MLWeqs. D potestas, iurisdictio — (Verfügungs, Entscheidungs-)Gewalt, ‘Schlüsselgewalt’ (plerumque MLWplur.; MLWsing.: p. 696,4sq., cf. MLWTract. Ebor. IV [MG Lib. Lit. III p. 672,35] quod aliquando dicuntur -esclaves regni cęlorum plurali numero, aliquando -isclavis David singulari). 1 spectat ad ecclesiam (de re v. MLWPlöchl, Kirchenrecht. I. 21960. p. 395): Godefr. Vindoc. libell. I (MLWMG Lib. Lit. II p. 682,43; MLWa. 1111) contra -esclaves aecclesiae. MLWWibald. epist. 108 p. 185,13 ut electionis licentia usque ad cellarii et coquinae -esclaves ... extendatur. MLWChart. Stir. I 405 p. 393,5 quam (ecclesiam) ... archiepiscopus cum -eclave et dote ... delegavit. MLWAlbert. M. sacram. 162 p. 106,11 quod peccata confesso remittuntur vi -iumclavium reconciliantium. 224 p. 146,76 duae -esclaves ecclesiae sunt: auctoritas ... iudicandi ... et potestas ligandi et solvendi. [] Const. II 246,2 super contemptu -iumclavium scribet ... imperator MLWeqs. MLWAnnal. Rup. Salisb. II MLWa. 1258 in ... detrimentum -iumclavium ecclesiasticarum. MLWal. de episcopo: MLWChart. Gosl. I 501 p. 489, 31 (c. 1221/32) cum nesciat errare -isclavis vestra. adde: MLWHildeg. epist. II 10 p. 351,4 nequissimae bestiae (sc. diaboli) -isclavis. 2 spectat ad regnum: MLWTract. Ebor. IV (MLWMG Lib. Lit. III p. 672,30; MLWc. 1100) quia -esclaves regni, id est potestas et regimen regni et regnum ipsum, honor est proprius regum. MLWWibald. epist. 286MLWmed. quia -esclaves regni vos (sc. cancellarius) habetis. E mus.: 1 nota, signum vocis — Note(nzeichen), notierter Ton (cf. M. Appel, Terminologie in den mittelalterlichen Musiktraktaten. Diss. Berlin. 1935. p. 9): MLWAribo Frising. mus. p. 27,11 ut gravis et superior legitimi sint ascensus descensusque -esclaves. MLWAnon. ton. Schneider p. 110,23 quia -esclaves ... ad cantum cognoscendum nobis aditum dant. MLWGuido Cist. mus. p. 153a,22 prima ... vox et ultima ... dissonant ..., si duas -esclaves in organis ... simul transeant. MLWHier. Mor. mus. 11 p. 48,11 omnes ... -esclaves harmonicae solum in linea et in spatio collocantur. 28 p. 289,11 si quis ... tangat cum arcu primam chordam ..., reddit sonum -isclavis c. saepe. 2 littera modum canendi significans — Notenschlüssel: MLWElias Sal. mus. 28 p. 56a,4 appellatur -isclavis littera illa, quae ponitur in principio linearum ... et declarat, cuius toni debet esse. III per confusionem c. clavus (cf. N. Fickermann, MLWJbGeschMitteld. 6. 1957. p. 73): A paxillus — Nagel, Pflock (cf. MLWGloss. I 611,64 St.-S. -isclavis [ -usclavus g] nagal. v. et p. 693,8): MLWAethicus Ister 95 p. 72,18 coria ... -busclavibus (-isclavis MLWvar. l.) ... curvata. MLWAlcuin. epist. 17 p. 45,34 -isclavis (-busclavibus MLWvar. l., MLWfort. recte) confixus pependit in cruce. MLWThietm. chron. 8,2 -oclavo (ed. falso, -eclave ?) affigitur. MLWFrid. II. Imp. art. ven. 3 p. 45,32 -isclavis unus ferreus, ... inferius acutus, superius crossus. p. 46,7. MLWal. B margo — Rand: MLWHeraclius I 12,3 huic (laminae) ... binae -esclaves iungantur utrinque ex ferro. C clavus pedis — Hühnerauge: Gloss. p. 259,71 Th. -isclavis ... dicitur lichdorn. Rudolph