causa

1. causa, -ae f. MLWscript.: cas(a): p. 402,30.404,24.405,51. 408,22. -ss-caussa: p. 403,37.404,1.46.406,72.407,5. MLWabund.: p. 402,40.403,65.72.405,45.406,23. MLWdef.: MLWConr. Mur. summ. 6,2 p. 430,28sqq. in iure dicitur -acausa a casu, quo venit, et est materia et origo negocii ...; apud gramaticos vero et loycos aliud est -acausa materialis, aliud efficiens, aliud formalis, aliud finalis; -acausa materialis est MLWeqs. p. 431,14 in conmuni usu loquendi -acausa dicitur omnis res, de qua agitur et que movet et facit, ut aliquid sit vel fiat MLWeqs. I αἰτία — Ursache, Grund (cf. MLWGloss. I 146,3 St.-S. sine -acausa anu sahha. 426,65 -acausa ... racha): A philos. et theol.: 1 in univ.: MLWMeginh. Fuld. (?) Ferr. 2 omnis -acausa efficiens esse probatur. MLWEpist. Ratisb. 30 p. 362,18 ut diversitas effectuum diversitatem subsequatur -arumcausarum. MLWAlbert. M. metaph. 5,1,3 p. 212,94 (ed. B. Geyer. 1960) cum ... -acausa sit, quam sequitur esse, -acausa est, quae facit debere esse. MLWal. 2 de Deo, Christo, primo motore: MLWHraban. epist. 22 cum ... Deus nullius ruinę ... -acausa sit, sed multorum origo salutis. MLWHeiric. Germ. I 6,541 Iesu ... -aquecausaque -arumcausarum, ... fons animarum. MLWHonor. August. cant. 5,17 p. 446^A Deus ubique est totus, quia est substantia et ratio et -acausa, locus, spatium et terminus omnium. MLWAlbert. M. Iob 37,1 (ed. M. Weiss. 1904) bonum universi in primo motore est sive in prima -acausa. MLWmetaph. 4,4,4 p. 205,44 (ed. B. Geyer. 1960) prima -acausa ... est supra intellectum. MLWal. 3 de causalitatis speciebus (cf. E. Gilson, MLWArchHistDoctrLitt. 37. 1962. p. 7sqq.): MLWAlbert. M. resurr. 38 p. 259,34sq. -acausa efficiens dicitur multis modis; est enim natura -acausa efficiens et voluntas MLWeqs. 39 p. 260,28sqq. colligi potest triplex -acausa, scilicet -acausa immediata inconformis ..., -acausa immediata conformis cum providentia ... et -acausa conformis. MLWsent. 2,18,7 p. 322^b,10sqq. -aecausae primordiales habent sub se causales rationes et -ascausas naturales et -ascausas seminales (cf. M. Wengel, Die Lehre von den rationes[] seminales bei Albert d. Gr. Diss. Würzburg. 1937. p. 30sq.). MLWcaus. element. 2,2,3 p. 647^b,17 -acausa ... materialis vulcani est terra sulphurea ..., et efficiens est vapor. MLWanimal. 11,14 distinguemus, quae istarum causarum sunt -aecausae primae, quae sunt -aecausae aliarum -arumcausarum, sicut est finis, et quae sunt -aecausae secundae. MLWcaus. univ. 2,1,1 p. 435^b,23 in talibus -iscausis -arum verissime tres in unam concurrunt, efficiens scilicet, formalis et finalis. MLWmetaph. 5,1,2 p. 210,12 (ed. B. Geyer. 1960.1964) consiliator est -acausa (p. 1013^a,31 αἰτιος). 5,1,3 p. 214,42 quidam dixerunt -ascausas esse quinque. 11,1,11 p. 476,6sq. illae -aecausae (p. 1070^b,22 αἰτια). quae insunt rebus, aliae sunt ab illis, quae ... non insunt; illae ..., quae insunt, sicut materia et forma, dicuntur elementa ...; aliae autem ..., ut efficiens et finis, dicuntur principia. MLWibid. MLWal. v. et p. 401,45sqq. B medic. et natur. (cf. MLWl. 2sq.): 1 proprie: MLWTract. de aegr. cur. p. 134,23 cognoscenda est ... passio capitis et secundum -amcausam et secundum locum. MLWGloss. Roger. I A praef. p. 502,22 morbus et -acausa morbi et accidens. al. origo nascendi — Entstehungsursache: MLWGeber. summ. 1,1 qui ... sciverit omnium principia et -ascausas mineralium. 2 meton. MLWi. q. indicium principale — wesentliches Merkmal: MLWGeber. summ. 1,32 -ascausas diffinitionis et differentias omnes ... auri. C math. MLWi. q. relatio causalis — Zusammenhang, Verhältnis: MLWAdalbold. sphaer. 8 hanc eamdem -amcausam vel rationem in omnibus cubis invenio. D iur. et canon.: 1 spectat ad potestatem, ius: a strictius: α in univ.: MLWLex Sal. Merov. 50,3 dicat, de qua -acausa et quantum ei fidem fecerat. MLWEdict. Roth. 170 filium ... sine iusta -acausa aut culpa exhereditare (MLWChart. Tirol. notar. I 296 quelibet pars iustam -amcausam habuit litigandi). MLWLex Baiuv. 10,6 si quis delicti vel quolibet -acausa (casa Ep.) ... culmen eicerit. MLWAgius vita Hath. 5 nisi ... aliqua rationabilis ... -acausa postulavisset. MLWChart. Tirol. 1243 p. 282,44 (epist. papae; MLWa. 1249) dummodo -amcausam non dederitis interdicto. MLWChart. Tirol. notar. II 497 que (donatio) amplius revocari non possit aliquo modo et -acausa. MLWal. expressius MLWc. sensu manifestae iustitiae: MLWLex Sal. Merov. 32,1 si quis hominem ... sine -acausa ligaverit (MLWCapit. reg. Franc. 7,5 occiderit. MLWal.). MLWForm. Marculfi 1,29 nulla manenti -acausa. β de iuris speciebus: MLWChart. Tirol. 975 p. 32,35 (a. 1232) nomine donacionis inter vivos et -acausa. MLWChart. Tirol. notar. I 197 ex -acausa mutui (cf. II 624 p. 390,35 revocari ... ob -amcausam ingratitudinis. MLWChart. Tirol. 1295 p. 335,18. MLWibid. MLWal. [v. MLWind.]). MLWChart. select. Keutgen 162,2 pro -acausa, que inciht dicitur vulgariter. b latius: α tenor, ratio — Maßgabe, Bestimmung: MLWTrad. Ratisb. 682 (c. 1090/95) ea -acausa et lege, ne MLWeqs. MLWTrad. Scheftl. 336^b emit ... curiam ... ea de -acausa, ut ... servicium exhibeatur. clausula — Klausel: MLWRatpert. cas. 29MLW^in. nulla ... interposita -acausa, per quam ... violari potuisset ... integritas. β origo — Herkunft: MLWDipl. Loth. II. 21 (ed. Th. Schieffer. 1966) res ... episcopatus ..., quas unius conditionis et -aecausae esse declaratur. 2 spectat ad allegationem: a contradictio — Einspruch: MLWDipl. Conr. II. 187 p. 249,28 nec ulla impediente -acausa liberam habeant potestatem. MLWChart. ord. Teut. (Hass.) 340 p. 256,12 ingenio sive -acausa ... contra non facere. b excusatio — Entschuldigung: MLWLeg. Wisig. 2,1,3 non insontem faciet ignorantie -acausa, quem MLWeqs. MLWmeton. de epistola: Const. I 381,1 (a. 997) episcopi ..., qui ... inconvenientes -ascausas ... miserunt. E usu communi: 1 spectat ad impulsionem, motionem, consequentiam: a strictius: α in univ.: MLWRimb. Anscar. 8 contigit ... fratrem ... gravari molestia; qua de -acausa MLWeqs. MLWWiduk. gest. 2,28 p. 91,11 cum ... -aecausae -iscausis et res rebus ... copulatae sint. MLWHrotsv. Agn. 277 quae -acausa meum cogit te perdere natum ? MLWGerh. August. (?) Udalr. II 25 pro aliqua necessitatis -acausa. MLWVita Mathild. II 8 p. 288,40 ob memorem -amcausam huius facti. MLWWipo gest. 2 p. 17,20 ex tam multis -iscausis connexos. MLWBerth. (?) annal. MLWa. 1076 p. 287,5 ob huiusmodi -amcausam. MLWa. 1079 p. 320,31 -amcausam et rationem sui adventus ... aperiebant. MLWOtto Frising. gest. 2,30 p. 138,4 redde -amcausam, quare MLWeqs. MLWCarm. Bur. B 92,26,4 cum -acausa deficit, deest et effectus. saepe. spectat ad libros scribendos: MLWEinh. Karol. prol. p. 1,28 -acausa, quae ... sufficere posset, ut me ad haec scribenda conpelleret. MLWWipo gest. prol. p. 7,18 illa ... est -acausa scribendi. MLWal. β de animi affectu: MLWWillib. Bonif. 8 p. 54,17 [] geminis his -iscausis existentibus. MLWThegan. Ludow. 23 ob hanc -amcausam multa dedit pauperibus propter purgationem animae suae. MLWWiduk. gest. 1,9 p. 15,12 -amcausam nullam Saxonibus esse scias nisi vincere velle. MLWThietm. chron. 5,7 -acausa, quae hos ad tale facinus perpetrandum persuaserit. saepe. cf. MLWl. 28. γ occasio — Anlaß: MLWConc. Karol. 39^A,134 p. 411,9 absque -acausa inevitabili. MLWEinh. Karol. 3 nullis existentibus -iscausis. MLWPoeta Saxo 4,196 -ascausas rixarum bellique. MLWThietm. chron. 4,69 ob inutilem -amcausam occisus est. MLWWipo gest. 16 p. 36,27 pro vili -acausa. MLWFrid. II. Imp. art. ven. 2 p. 201,2 -ecause ..., propter quas falco ... diverberat se ..., sunt multe. saepe. cf. p. 404,60. b latius de auctoritate, principio: α de auctore: MLWBonif. epist. 38 Dominus, qui -acausa est peregrinationis nostrae. MLWHrotsv. Dulc. 1,5 esto sororibus exemplum correctionis et -acausa liberationis. MLWal. adde: MLWCod. Udalr. 60 manente vero -acausa efficiente (sc. papa), quomodo poterit effectus extirpari ? auctrix — Begründerin: MLWWipo gest. 24 soror ... episcopi ... -acausa fuit christianitatis primum in gente Pannonica. β ortus — Ursprung: MLWMeginh. Fuld. (?) Ferr. 1 laudationem Domini eorum (irrationalium) parturit -acausa. γ initium, fundamentum — Ausgangspunkt, Grundlage: MLWGodesc. Saxo theol. 21 p. 289,14 unam -amcausam posuisse. MLWRuotg. Brun. 21 p. 22,34 ut ... secundum ... regulam viverent nec aliam sibi suę salutis -amcausam ... estimarent. MLWOtloh. prov. D 41 (ed. W. C. Korfmacher. 1936) Deum timere ... maxima -acausa est salutis humanae. MLWal. δ vis elementi — Urkraft: MLWAldh. ad Acirc. 65,1 tantis spectacula -iscausis (sc. ignis et aquae). vis agitans — Triebkraft: MLWHildeg. scivias 2,3 p. 460^D vir tres -ascausas habet in opere suo, id est concupiscentiam, fortitudinem et studium. ε modus — Art und Weise: MLWHugeb. Wynneb. 9 p. 114,3 quicquid vobis per me ... accidisset in verbo aut in facto aut in aliqua -acausa. MLWThangm. Bernw. 9 cum ... nec ... parvitas particulorum MLWs. crucis quacumque ex -acausa sectionem admitteret. 2 spectat ad voluntatem, finem: a strictius: α in univ.: MLWRimb. Anscar. 11 missis ... referentibus, qua de -acausa advenerint. MLWVita Landel. 2,4 (MLWAnalBoll. 73. 1955. p. 105,42) ob conquirendorum lignorum -ssamcaussam. MLWHrotsv. Mar. 159 divinae -aecausae quid pertinet ad me ? MLWGerh. August. Udalr. I 5 p. 393,36 ea ... -acausa, ut facultatem ... habuisset. MLWDipl. Heinr. IV. 419 p. 560,28 interrogatus est ..., quam -amcausam cartulam ipsam ostenderat. MLWal. expressius MLWc. sensu boni consilii: MLWWipo gest. 3 p. 22,16 non sine -acausa te Deus exercuit. MLWEcbasis capt. 1054 dum vacat ergo tibi, sine -acausa vivere noli! MLWOtloh. prov. P 69 (ed. W. C. Korfmacher. 1936) providus ... operatur nil sine -acausa. MLWStatut. ord. Teut. p. 33,6 nisi ex -acausa provisor ... aliter iudicaverit. MLWal. β intentio, finis — Absicht, Ziel, Zweck: MLWLeg. Burgund. const. I 103,1 intrare ... in furtis -acausa. MLWEdict. Roth. 16 pro mercedis -acausa. MLWAmalar. off. 1,14,17 fuit in -acausa, ut in eo (ligno scientiae) probaretur oboedientia parentis nostri. MLWHraban. epist. 52 -acausa fuit compendii, ne prolixitas fastidium pareret. MLWChart. episc. Halb. 961 p. 197,23 ex -acausa permutationis octo mansos ... contulerunt. MLWal. b latius de ratione reddenda (cf. p. 402,54sqq.): α argumentum — Gesichtspunkt, Argument: MLWHugeb. Wynneb. 8 p. 113,19 -amcausam infirmitatis obponentes. MLWBerth. (?) annal. MLWa. 1079 p. 317,1 legatus ... -ascausas ipsius (regis), quamquam non iustissimas, ... depromebat. Vita Heinr. IV. 6 p. 22,25 querebat ... rex -ascausas et occasiones, qualiter eum (Gregorium VII.) eiceret. β simulatio — Vorwand: MLWHrotsv. gest. 705 ut ... -iscausis non contradiceret ullis ... imperio. MLWStatut. ord. Teut. p. 99,20 per quod transfretandi sibi -amcausam preparet magister. F abl. -a (acc. -am: l. 70. p. 404,6) sensu praep. c. gen. (abl. pron. poss.: p. 404,13.17): 1 propter, ex — wegen, infolge, aus: MLWLex Baiuv. 19,7 humanitatis -acausa. MLWCand. Fuld. Eigil. I 23 -acausa illius inquietudinis. MLWMeginh. Fuld. Alex. praef. duarum rerum -acausa. MLWDipl. Otton. II. 179 ea ... rationis -acausa, ut MLWeqs. MLWWalth. Spir. Christoph. I 8 huiusmodi ... -acausa. MLWThietm. chron. 8,28 plus -acausa nostri facinoris quam pro merito victoris. MLWConsuet. Marb. 204 (Spicil. Friburg. X. 1965) prioratus sui -acausa intumescere. saepe. 2 ad, obtentu — zwecks, halber, um (zu): MLWEdict. Roth. 143 vindicandi -amcausam (-acausa MLWvar. l.). MLWBonif. epist. 95 propter responsa ... et orationum -acausa (MLWMeginh. Fuld. Alex. 8 -acausa et gratia orationis. saepe). MLWHraban. epist. [] 15,3 commemorationis -ssacaussa. MLWGodesc. Saxo theol. 19 p. 263,23 -acausa si misceantur procreandorum liberorum. MLWRimb. Anscar. 7 p. 27,18 -acausa in gentibus Danorum evangelium praedicandi. MLWAgius epic. Hath. 656 exempli -acausa. MLWDipl. Ludow. Iun. 12 absque ... abstractione -acausa alicui beneficiandi. MLWDipl. Karoli III. 18 -amcausam pignorandi. MLWVita Liutb. 31 pro utilitate legentium -acausa commodi. MLWChart. Mog. A 443 p. 350,33 homo -acausa defensionis, quod teutonice dicitur muntman. MLWAlbert. M. metaph.5,1,2 p. 210,20 (ed. B. Geyer. 1960) cuius -acausa (p. 1013^a,33 ἑνεκα) omnia sunt. persaepe. 3 gratiā, ob favorem — zuliebe, zugunsten, um ... willen: MLWRimb. Anscar. 26 p. 56,6 -acausa christianae religionis. MLWAgius vita Hath. 23 nostri -acausa. MLWThangm. Bernw. 25 -acausa vestra. MLWEpist. Worm. I 8 p. 25,4 mei -acausa. MLWWipo gest. 2 p. 19,27 -acausa iunioris Chuononis. MLWEcbasis capt. 632 -acausa ... tui. MLWTrad. Monast. 85 marchio ... -acausa anime sue ... remisit. al. iussu — auf Befehl: MLWWalth. Spir. Christoph. I 16 ad nos tua -acausa ... sacrificiorum ordo pervenit. 4 respectu, quoad — hinsichtlich, betreffs: MLWAldh. virg. II 1460 nomen saecula gignunt -acausa fortunae. MLWAgius epic. Hath. 705 quaeritur abbatissa mortuae similis ut generis -acausa, sic actibus ipsis. II πρᾶγμα — Angelegenheit, Sache (cf. MLWGloss. I 235,18 St.-S. -iscausis sahhono): A iur. et canon.: 1 spectat ad facta, negotia, casus: a res iudicanda — Rechtssache, -fall: α in univ.: MLWLex Baiuv. 2,14 ad -ascausas (casas MLWvar. l.) inquirendas. 2,15 de -acausa, quam iudicavit iudex. MLWCapit. reg. Franc. 20,10 haec ... de minoribus -iscausis observandum; de maioribus vero rebus MLWeqs. (132,2 pro maioribus -iscausis, sicut sunt homicidia, raptus, incendia MLWeqs. MLWChart. Carinth. IV 2604 p. 476,40 in minoribus -iscausis, hoc est in offensione vie publice MLWeqs. MLWal.). MLWDipl. Arnulfi 111 ad omnes iniuriarum -ascausas. MLWDipl. Otton. III. 66 omnis -acausa, quaecumque ... contra legem oborta fuerit. MLWThietm. chron. 4,73 p. 216,16 non potest haec -acausa senescere. MLWThangm. Bernw. 5 p. 760,13 forenses -ascausas et oppressorum negocia. MLWBerth. (?) annal. MLWa. 1076 p. 285,15 in dubiis ... -iscausis, licet veris, nondum autem publicatis vel sponte confessis seu aperte convictis. MLWNivard. Ysengr. 2,477 -acausa levis fit sępe gravis sub iudice pravo. MLWChart. Heinr. Leon. 81 p. 119,32 de capitalibus ... -iscausis. MLWActa imp. Böhmer 179 p. 166,16 de liberali atque criminali -acausa cognoscere (MLWChart. Pomm. B 882 p. 210,10 iudicia criminalium -arumcausarum ..., civilium vero -arumcausarum et mixtarum MLWeqs.). MLWChart. Austr. sup. II 386^a p. 565,8 quascumque -ascausas sive peccuniarias sive prediales sive in persona sive in dampna. MLWChart. Carniol. II 343 in -acausa sanguinis, furti et evidentis violentiae. saepe. de re legibus definita: MLWDipl. Merov. I 59 quod lex de tali -acausa edocit. MLWHraban. epist. 15,7 p. 411,7 debet ... iudex pensare -ssamcaussam ac factum. rerum summa — Tatbestand: MLWCapit. reg. Franc. 76 p. 169,26 ut ... hanc -amcausam ei per ordinem recitaret. 103 p. 212,5 ut hanc -amcausam ... inquirere facias. MLWChart. Babenb. 139 p. 179,12 (a. 1203) -amcausam assignans in hunc modum. MLWal. β crimen, peccatum, culpa, facinus — Verbrechen, Vergehen, Verschulden, Tat (cf. MLWGloss. I 362,30 St.-S. -acausa scult. MLWal.): MLWLex Sal. Merov. 40,9 si talis -acausa erat, unde ingenuus dc denarios ... conponere poterat. MLWLex Alam. 23 de -iscausis, qui ad duce pertinent. MLWBonif. paen. p. 431,8 fecisti furtum ... vel fortiorem -amcausam. MLWCapit. part. Saxon. 2 emendat ... -amcausam. MLWCapit. reg. Franc. 61,2 de -iscausis perpetratis. MLWLeg. Lang. p. 390,52sq. -acausa aut culpa idem est; est aliud -acausa, aliud culpa secundum quosdam. MLWBerth. (?) annal. MLWa. 1076 p. 285,33 de manifesta et plurimis nota -acausa non sunt quaerendi testes. al. offensa — anstößiges Verhalten: MLWLex Baiuv. 7,4 talis -acausa vetanda est, quae Deum ad iracundiam provocat. b res (coram testibus) agenda vel acta — Rechtsgeschäft, -akt: α in univ.: MLWTrad. Frising. 26 (c. 765/76) contra hanc -amcausam inire. MLWTrad. Ratisb. 26 ut ... ipsa traditionis -acausa constaret. MLWDipl. Loth. I. 136 p. 306,39 (ed. Th. Schieffer. 1966) -amcausam tam strenue gestam. MLWTrad. Teg. 96^a subscriptam -amcausam optamus. MLWTrad. Ratisb. 766 testes -amcausam firmaverunt. MLWChart. Babenb. 171 in eiusdem -ecause patrocinium. Const. II 85,9 bona ... in pias -ascausas (‘Stiftungen’, cf. W. Schönfeld, MLWZRGKan. 12. 1922. p. 23sq.) erogentur. MLWChart. Lux. II 285 p. 307,8 sub sigillo nostri capituli ad -ascausas. MLWChart. Tirol. notar. I 74 curator ad -ascausas. al. meton. MLWi. q. charta — Urkunde: MLWTrad. Ratisb. 1 [] (c. 760) ego ... scribsi hanc traditionis -amcausam. β conventio — Übereinkunft: MLWLeg. Lang. p. 151,13 nullus eos imperavit talis -amcausam facere. MLWChart. Sangall. A 244 in -acausa pacalia. c condicio in iure — Rechtsverhältnis: MLWChart. civ. Spir. 4 p. 4,38 (a. 946) que ... in -amcausam beneficii suscepi. MLWTrad. Frising. 1570ⁱ predium ... -acausa censuali ... contradidit. d casus, necessitas — Fall, Not(lage): MLWLeg. Wisig. 2,1,33 cui obvians fuit -acausa manifeste necessitatis. MLWChart. select. Keutgen 18 p. 13,11 (a. 1171) si quis ... mercatura vel qualibet legitima -acausa (‘êhafte nôt’) prepeditus MLWeqs. (MLWTrad. Scheftl. 444 p. 433,1 exceptis legitimis -iscausis tempestatis et grandinis, in quibus MLWeqs. MLWal.; cf. MLWDt. Rechtswb. II. p. 1221sq.). e dies constituta — Termin: MLWChart. Sangall. A 36 (a. 762) ut ... censum solvat ..., hoc est tremessem in qualecumque -acausa. 2 spectat ad litigia: a titulus, ius — Rechtstitel, -anspruch: α in univ.: MLWEdict. Roth. 359 si usque ad vigenti solidos fuerit -acausa. MLWLex Alam. 6,1 de minoribus -iscausis usque ad solidum. MLWWiduk. gest. 1,9 p. 12,9 super negotio regni iustiorem -amcausam se habere. MLWHrotsv. Bas. 98 interitusque sui -amcausam tetro dedit hosti. MLWBerth. (?) annal. MLWa. 1077 p. 296,9 uti -acausa obtinendi regni ... rata fuerit. MLWChart. march. Misn. III 266 p. 196,23 quocunque titulo vel -acausa lucrativa. MLWal. β de compositione, multa: MLWLex Sal. Merov. 8,2 -amcausam (legem A1) superius conpraehensam convenit observare. MLWibid. MLWal. MLWmeton.: MLWLex Sal. Merov. 44,12 in fisco reipus ipse vel -acausa, quae exinde orta fuerit, colligatur. b petitio, vindiciae, postulatio — Klage, Forderung (cf. MLWGloss. I 749,1 St.-S. -amcausam mahalezi. MLWal.): α in univ.: MLWLex Sal. Merov. 57,1 qui -amcausam requirit. MLWDipl. Merov. I 43 -ascausas ... monasterii ad prosequendum et redintegrandum ... recipere. MLWDipl. Karoli M. 65 -amcausam in omnibus denegabat. MLWCapit. reg. Franc. 77,13 qui clamorem vel -amcausam ad eum habuit. MLWThangm. Bernw. 22 p. 768,45 -amcausam suae aeclesiae ... exponit. MLWal. β accusatio — Anklage: MLWEigil Sturm. 16 ut fallaces -ascausas componerent. MLWConc. Karol. 61 p. 812,26 ad -ascausas reddendas contra Ebbonem. Transl. Dion. Ratisb. epist. p. 354^a,46 donec ... -acausa diludiaretur. c functio procuratoris — Stellvertretung: MLWDipl. Merov. I 66 p. 58,44 Chrotcharius diaconus in -acausa Ingramno orfanolo. MLWDipl. Karoli M. 203 p. 272,26 in -acausa nostra. MLWBerth. (?) annal. MLWa. 1078 p. 313,52 utriusque regis legati ex -acausa dominorum suorum. cf. p. 406,55. plena potestas — Vollmacht: Const. I 339,2 p. 485,41 (a. 1191) qui pro comune -amcausam habuerit. d lis — Rechtsstreit(igkeit), Streitfall (cf. p. 406,62): α in univ.: MLWLeg. Wisig. 2,2,3 ad -amcausam dicendam consurgere (MLWPirmin. scar. 23 nec -ascausas nec calumnias ... dicire. MLWal.). MLWCapit. reg. Franc. 8,4 inter Romanus negutia -arumcausarum Romanis legebus praecepemus terminari. MLWForm. Marculfi 1,3 ut ... nullus iudex ... ad -ascausas (postea: altercationes) audiendo ... non presumat ingredire (MLWDipl. Karoli III. 25 p. 42,39 in placito ... singulis hominibus -ascausas audiendas et iustitias faciendas. MLWDipl. Otton. II. 15 p. 23,28. saepe). MLWConc. Karol. 3^B,12 de ... clericis, qui inter se -amcausam (casam B) habuerint (MLWChart. Tirol. notar. II 358). MLWTrad. Frising. 473 ob ... -amcausam pacificandam. MLWDipl. Conr. II. 235 p. 322,10 ut advocati ... -ascausas ... ęcclesię perficere possint sive per pugnam sive per legale iudicium. MLWChart. Stab. 252 p. 482,15 si contigerit ... -amcausam ... vel placitum suboriri. MLWChart. Monast. 19 (QuellErörtBayerGesch. N. F. XX. 1961) -amcausam et controversiam, quę vertebatur inter abbatem ... et ... sacerdotem. MLWChart. Tirol. notar. I 269 de -acausa matrimonii. persaepe. β actio — Gerichtsverfahren, Prozeß: MLWForm. Marculfi 1,23 ut ... omnes -ascausas ... in suspenso resedeant. MLWLex Alam. 91 si quis aliquem post finienda -acausa ... mallare voluerit (MLWWipo gest. 5 p. 27,17 pauperum clamores audire et eorum -ascausas finire. MLWal.). MLWForm. Sal. Lind. 21 scabini, qui hanc -amcausam definierunt. MLWLamb. Hersf. annal. MLWa. 1073 p. 142,16 si -acausa cecidissent (MLWChart. Port. 65 p. 89,27 cadat a -acausa. MLWal.). MLWDipl. Conr. III. 40 p. 65,36 (ed. F. Hausmann. 1969) ut ... omnes lites, omnis -arumcausarum et placitorum utilitas ad abbatem ... pertineat. MLWActa imp. Böhmer 102 p. 95,32 forum agentium et sustinentium -ascausas. MLWAnnal. Ianuens. I p. 247,7 in -iscausis ... Ogerio et Gandulfo ... existentibus scribis. MLWCaes. Heist. hom. exc. 167 clerici ... -ascausas ob impinguandum salarium ... protrahunt. MLWChart. Hall. 353 [] p. 325,40 si quis ... in -acausa defecerit. MLWal. spectat ad rationem ante Deum reddendam: MLWTrad. Frising. 5 p. 31,26 (a. 750) cum ... Dei genetrice Mariam communicet -amcausam. 8 p. 35,23 cum agmina angelorum habeat -amcausam (cf. MLWTrad. Lunaelac. 90 cum sancto Michahele ante Deum in die iudicii). MLWal. in formula poenae. γ iudicium — Gerichtsverhandlung, Gericht (cf. MLWGloss. II 298,32 St.-S. -arumcausarum dingo): MLWCapit. reg. Franc. 281,17 -ascausas teneat. MLWHincm. annal. MLWa. 868 p. 96,16 ad -ascausas suas, id est ad seculare iudicium. MLWDipl. Arnulfi 127 p. 190,6 -iscausis regalibus sit obnoxius. MLWFlod. hist. 3,18 p. 509,41 quem (episcopum) rex ad -ascausas suas vocaverat. MLWEpist. Hann. 78^a p. 127,21 prę- positus diem -ęcausę ipsius constituit. MLWOtto Frising. chron. 6,15 p. 275,11 in -acausa princeps ponitur. MLWChart. Carniol. II 191 -ecause interesse personaliter. MLWChart. Babenb. 255 p. 85,19 cum ... abbas ... ministerialem ... coram nobis (sc. duce) traheret in -amcausam. al. plur. remissius MLWi. q. iuris dictio — Rechtspflege: MLWCarm. var. II 1,4,4 leges ... reformans caesar Romanis studuit reddere -iscausis. B publ. et eccl. (milit.: l. 65sqq.): 1 spectat ad negotia, res gerendas: a strictius: α in univ.: MLWCapit. reg. Franc. 22,13 propter -ascausas ecclesiae. 46,5 sive de haribanno sive de advenis sive de ceteris quibuslibet -iscausis. MLWRud. Fuld. mirac. 1 p. 330,30 absolutis ... -iscausis. MLWVita Liutb. 35 p. 43,20 ad cuius (episcopi) procurationem ... -acausa conversationis eius pertinebat. MLWDipl. Zwent. 6 p. 29,6 ministros ipsorum (monachorum) -ascausas procurandi eligere. MLWDipl. Heinr. III. 360 p. 490,20 agenda est -acausa rei puplicę, sed salva re matris nostre ecclesię. MLWBerth. (?) annal. MLWa. 1075 p. 279,9 infecta -acausa ... repatriabant. MLWCosmas chron. 3,58 p. 236,5 -amcausam perficiende pacis ... iniungens episcopo. MLWal. β de regimine (cf. MLWGloss. II 163,31 St.-S. -amcausam rihctunga. MLWal.): MLWAnnal. regni Franc. MLWa. 764 -amcausam pertractabat rex inter Waifarium et Tassilonem. MLWChart. Fuld. A 631 p. 288,5 ad regales tractandum -ascausas. MLWChart. Babenb. 83 p. 112,8 -ascausas rerum ibi tractantes (sc. dux). b latius MLWi. q. officium, munus — Verpflichtung, Obliegenheit, Amt: MLWDipl. Karoli M. 91 p. 132,18 de tribus -iscausis: de hoste publico ... et wacta vel pontos componendum. MLWCapit. reg. Franc. 99,13 pro exercitali -acausa. 193,4 pater ... intret in -amcausam rationem reddendi pro filio. MLWWalahfr. exord. 22 p. 496,10 una oblatione diversae -aecausae sunt explendae. MLWIoh. Canap. Adalb. 10 pastoralibus -iscausis studia sua impendit. MLWDipl. Conr. II. 89 ut nullus eiusdem episcopi iuditialem -amcausam spernat. MLWal. 2 spectat ad commodum, salutem: a in univ.: MLWCapit. reg. Franc. 196,56 p. 47,28 ut ... -amcausam pauperum ad se ingredi faciat rex. MLWAmalar. off. 4,3,17 in -acausa nostra et fratrum. Vita Heinr. IV. 7 p. 27,17 hoc rei publicae -aecausae praestarent, ut MLWeqs. b emolumentum particulare — Parteiinteresse, ‘Sache’: α proprie: MLWCapit. reg. Franc. 226 pro -acausa nostra (sc. Lotharii I. imp.). MLWRuotg. Brun. 16 -amcausam suam defendentes. MLWThangm. Bernw. 34 imperatore ... apud apostolicum episcopi -amcausam prosequente. MLWBerth. (?) annal. MLWa. 1077 p. 288,26 -amcausam illorum (excommunicatorum) ... praemuniturus rex. MLWal. per MLWprosop.: MLWCarm. de Frid. I. imp. 3286 vos Deus et melior ... -acausa fovebit. β meton. MLWi. q. partes — Seite, Partei: MLWWipo gest. 2 p. 16,1 qui (propinqui) ... -aecausae ... Chuonradi regis vix acquiescebant. MLWDipl. Loth. III. 121^c quicquid de -acausa nostra (MLWsyn. ex parte) vobis significaverint nuntii. MLWOtto Frising. gest. 1,48 p. 68,18 in commodum -aecausae suae. 3 spectat ad controversias: a strictius MLWi. q. res dubia, problema — strittige Frage, Streitfrage, Problem: MLWCapit. reg. Franc. 45,14 si -acausa vel intentio sive controversia ... orta fuerit, quae ... definiri non possit. MLWVita Rimb. 19 inquirendis vel discuciendis -iscausis constans ... in sua sententia mansit. MLWWiduk. gest. 2,10 ut -acausa inter arbitros iudicaretur debere examinari. MLWBerth. (?) annal. MLWa. 1079 p. 317,14 in -acausa regni. MLWOtto Frising. gest. 2,5 p. 106,5 -acausa ... sic decisa fuisse dicitur, ut MLWeqs. MLWal. b latius: α pugna, dimicatio — Kampf, bewaffneter Konflikt: Vita Boniti 23 (MGMer. VI p. 131,14) -acausa mihi cum adversariis extat. MLWWiduk. gest. 3,32 p. 119,2 si non Dei ... inimici his -iscausis introducerentur. MLWHeinr. Lett. chron. 19,4 -iscausis omnibus sopitis. MLWal. β rixa — Streit: MLWTransl. Pus. 7 quod dirimebat -acausa, affectio copulabat. C medic. MLWi. q. morbus — Krankheit: 1 in univ.: MLWAesculapius 21 p. 28,11 in ipso stomacho ipsae -ssaecaussae fiunt [] (MLWAntidot. Augiens. p. 45,43 -acausa in thorace fit). MLWPs. Galen. fragm. 3,7 nascitur hec -acausa. MLWAntidot. Bamb. 10 ad omnes -ascausas nervorum. MLWArs med. 8 p. 430,19 si ... ceperi〈n〉t circa caput ... -aecausae consurgere. MLWal. 2 morbi impetus — Anfall: MLWAesculapius1 p. 1,23 per magnitudinem -ssaecaussae rubescunt. 3 meton. MLWi. q. vulnus — Wunde: MLWTract. de chirurg. 1166sqq. alicui brachium ... dolenti sine aliqua -acausa ... extrinsecus manifeste facta ... facimus cirurgiam: ... stuellum -ecause imponimus. D rhet.: 1 strictius MLWi. q. materia — Stoff(gebiet), Gegenstand: MLWAnselm. Bis. rhet. 1,2 trina ... -arumcausarum genera. MLWConr. Mur. summ. 6,4 p. 433,17sqq. MLWal. adde: MLWRuotg. Brun. 8 p. 9,11 bibliothecam ... circumduxit ferens secum et -amcausam studii sui et instrumentum, -amcausam in divinis, instrumentum in gentilibus libris. 2 latius: a oratio — Rede: MLWGunzo epist. 12 p. 43,15 -arumcausarum partes alii quattuor adfirmant, Cicero vero duas addidit. b dissertatio — Erörterung: MLWWalth. Spir. Christoph. II 1,142 -arumcausarum rivos patulo profudit ab ore Rhetorica. E usu communi: 1 spectat ad negotia (cf. p. 404,61sqq. 406, 19sqq.): a strictius: MLWCapit. reg. Franc. 6 p. 14,26 tam pro -iscausis publicis quam privatis. MLWBeda hist. eccl. 2,1 p. 75,10 -arumcausarum saecularium inpulsu (cf. MLWTrad. Scheftl. 13 de diversis -iscausis huius seculi. MLWAlex. Min. apoc. 8 p. 124,24 ad terrenas -ascausas). al. desiderium — Anliegen: MLWErmenr. ad Grim. 34 -ascausas ... meas tetenus affer (sc. MLWs. Galle). MLWEkkeh. IV. bened. prol. 2,99 proque suis rostris loca -iscausis (gloss.: precibus) sunt sua nostris. b latius: α opus — Arbeit, Aufgabe: MLWWaltharius 1312 -amcausam supplere. Carm. ined. 82,31 (ed. H. Hagen. 1877) unius partis dinoscere -ascausas (sc. in ludo scaccorum). MLWEcbasis capt. 1066 -amcausam non respuo iussam. β utilitas — Nutzen: MLWOtto Frising. gest. 1,24 p. 37,29 compendium in -acausa fuit. 2 spectat ad res gestas: a strictius: α eventus, factum — Ereignis, Tatsache: MLWWillib. Bonif. 8 p. 54,9 ignarus -aecausae. MLWForm. Augiens. C 7 p. 368,5 de novis -iscausis nihil ... mandare. MLWDipl. Loth. I. 120 p. 277,3 (ed. Th. Schieffer. 1966) -iscausis diverso ordine praecurrentibus (cf. MLWWiduk. gest. 2,38 -iscausis intercurrentibus). MLWWaltharius 1091 eventum gestae recolebat ... -aecausae. MLWHrotsv. Mar. 227 tantae praeconia -aecausae. MLWOtloh. prov. C 35 (ed. W. C. Korfmacher. 1936) -acausa, quae non praevidetur. al. rerum ordo — Hergang: MLWWaltharius 448 -amquecausamque ex ordine pandit. MLWCarm. Cantabr. 30^a,4^b,10 explorata cuncte sue -acausa perfidie. MLWBerth. (?) annal. MLWa. 1077 p. 297,47 tota ... confoederationis -acausa. β res mirabiliter gesta, miraculum — wunderbares Ereignis, Wunder(tat): MLWHugeb. Wynneb. 10 testis ... de illa -acausa. MLWVita Goar. 8 ut mihi dicas de ista -acausa. MLWLiutolf. Sever. I 4 p. 291,27 -amcausam Dei voluntate peractam. MLWVita Erasmi 445 ipsiusmet (Christi) de -iscausis (MLWsyn. signa). MLWal. γ artificium — Kunststück: MLWChron. Salern. 146^* p. 153,18 marchio incredibilem -amcausam peregit. b latius MLWi. q. relatio, narratio, fabella — Bericht, Geschichte, Anekdote: MLWChron. Fred. 2,53 p. 74,11 dicens ... ei -amcausam consimilem (MLWAnnal. Mett. MLWa. 743 p. 35,6). MLWNadda Cyriac. I 26,5 huius -ęcausę sententiam. MLWCarm. Cantabr. 7,2^a,6 partim tristes, partim letas -ascausas proclamantes. 24,2,1 inde cum multas referret -ascausas. MLWmeton.: MLWDipl. Conr. III. MLWapp. 6 p. 526,37 (ed. F. Hausmann. 1969) -amcausam, quam ad nos industria tua scriptam transmiserat, diligenter inspeximus. 3 spectat ad rerum circumstantiam, habitum, fortunam: a strictius: α rerum status — Umstand, Sachverhalt, -lage: MLWHraban. epist. 34 p. 467,35 haec -acausa ... fecit, quod MLWeqs. (MLWAdam gest. 2,26 p. 85,2). MLWRud. Fuld. mirac. 8 versibus gestae rei -amcausam declarantibus (MLWRegino chron. MLWa. 868 p. 94,15 -ascausas rerum ... summatim notare). MLWWiduk. gest. 2,31 quae -acausa Heinricum minime latuit. MLWLamb. Tuit. Herib. 1,1 filiam agnoscit -acausa, specie et colloquio. MLWal. β mores — Art, Verhalten(sweise): MLWHrotsv. gest. 410 humanae pro consuetudine -aecausae. MLWFabular. Min. 2,7 est ratio -ecause, quia MLWeqs. b latius: α sors, fatum — Los, Ergehen, Geschick: MLWEigil Sturm. prol. ut ... -ascausas ... coenobii conicerem (MLWRuodlieb I 116 meas -ascausas ... coniciebas). MLWWaltharius 596 viantis scrutari -ascausas. MLWVita Rimb. 8 p. 86,24 de eius -acausa in alterius seculi vita. MLWIoh. Canap. Adalb. 6 -amcausam suam ... Domino commendavit. MLWChart. Tirol. 1269 p. 308,28 considerans universalem -amcausam humane conditionis. MLWal. β res adversae — widrige [] Umstände (cf. p. 405,6sqq.): MLWForm. Turon. MLWadd. 7 -acausa ministrantes naufragium. MLWRuodlieb I 90 -ascausas ... tuas superare. γ sine -acausa MLWi. q. frustra — vergeblich: MLWSteph. Edd. Wilfr. 38 qui sine -acausa opus ... facere inchoabant (66). III res corporalis — Gegenstand, Sache, Ding: A iur. (theol.: l. 10sqq.) MLWi. q. res propria, bonum — Eigentum, Gut: 1 in univ.: MLWForm. Arvern. 2^a de omnes -ascausas meas vel facultates meas. MLWPaul. Diac. Lang. 5,40 p. 205,25 tu (sc. rex) recuperabis -amcausam tuam (sc. regnum). MLWTrad. Frising. 144 p. 150,8 caput et -ascausas exinde diiudicat. MLWDipl. Arnulfi 70 de terrenis -iscausis (cf. MLWChart. Heinr. Leon. 4 p. 5,26 vacare desideriis pretereuncium et mobilium -arumcausarum). MLWLeo Mars. chron. 2,55 p. 664, 26 de -acausa proprietatis suae. MLWDipl. Heinr. IV. 281 p. 364,18 (spur.) de sua propria -acausa. MLWal. de pertinentiis: MLWTrad. Frising. 291 (a. 809) tam in territorio, umectis, frutectis seu omnibus -iscausis. MLWDipl. Arnulfi 157 in curtilibus ..., vineis seu universis -iscausis. 2 de rebus (praecipue) immobilibus: a de praediis: MLWForm. Marculfi 2,2 qui de grande -acausa (rem A3) facit ... donationem. MLWNotit. Arnon. 6,2 quod fuit eis ex -acausa dominica beneficiatum. MLWChart. Mog. A 114 dedit ... de -acausa sancti Martini in pago Wetarebensae. MLWEpist. pont. Rom. sel. I 10 -ascausas sancti Petri sitas in vestra dicione. MLWTrad. Lunaelac. 73 casae supra tradite (antea: -aecausae). MLWDipl. Ludow. Germ. 2 p. 3,14 mansum ..., quem interiacet -acausa Frisingensis ecclesiae. MLWDipl. Zwent. 16 p. 47,4 de ... -iscausis et beneficiis omnibus. MLWChart. Rhen. med. I 187 p. 249,22 de -iscausis suę proprietatis. MLWLeo Mars. chron. 1,45 p. 611,3 inter -amcausam sancti Benedicti et regalia. Const. II 163,3 habentes -amcausam ab eis (civitatibus) subditis. saepe. b de aedificiis: MLWTrad. Frising. 437 p. 376,13 (a. 820) in ecclesiastica -acausa, que est constructa in loco MLWeqs. MLWAdalh. brev. Corb. 12 (Corpus consuet. monast. I. 1963. p. 379,23) ut ipsi molinarii ... integram -amcausam habeant ... cum rotis sex. c de ambitu areae (cf. MLWDt. Rechtswb. V. p. 1333sq. MLWs. v. ‘Hofsache’): MLWTrad. Ratisb. 941 p. 472,27 (a. 1180) atrium meum ... et omnem ambitum eius, quod -acausa atrii dicitur. 3 de rebus mobilibus: a strictius: MLWCapit. reg. Franc. 94,4 alicui homini suam -amcausam tollere (MLWDonizo Mathild. 1,917). MLWChart. Sangall. A 191 in peccuniali -acausa ..., id est caballis MLWeqs. MLWDipl. Loth. I. 91 p. 225,1 (ed. Th. Schieffer. 1966) de ... pecoribus vel de quibuslibet -iscausis. al. res furtiva — Diebesgut: MLWCapit. reg. Franc. 7,11 capitale ... centena restituat et -acausa centenarius ... requirat. merx — Ware: MLWChart. civ. Spir. 4 p. 4,22 (a. 946) naves ... cum vinifero pondere vel aliqua -acausa onerare. MLWDipl. Heinr. II. 278 p. 329,10 qui illorum (herimannorum) -amcausam laborantes negociantur. b latius: α vectigal — Abgabe: MLWChart. Sangall. A 555 (a. 871) cum censu vel alia aliqua -acausa. MLWRatpert. cas. 13 episcopus cum omnes monasterii -ascausas sibi ... adferri iussisset. β impensa — Kosten: MLWCapit. reg. Franc. 32,58 quatenus de illorum -acausa eos (catellos) bene nutrire faciant iuniores iudicis. B pharm. MLWi. q. medicamentum, substantia — (heilkräftiger) Stoff, Mittel: MLWAntidot. Lond. p. 20,39 cuius (unguenti) confectio de diversis -iscausis componitur. MLWCasus Petrish. 6,14 cum nec adhibita medicina nec aliqua -acausa ei adhibita posset proficere. MLWNotulae Wilh. Cong. 1116sq. malum hoc per -amcausam preservativam cavere debet magister et, si iam evenit, -amcausam salubrem curativam adhibeat. adde: MLWBonif. paen. p. 433,4 bibisti ullum malificium, idem herbas vel alia -acausa, ut non potuisses infantes habere. C usu communi: 1 in univ.: MLWRhythm. 37,8,3 -ascausas premio venundat avarus. MLWWaltharius 325 -ascausas ... deferre paratas. MLWEgbert. fec. rat. 1,552 non habitas depromere -ascausas. 1,737 oblitum -ascausas ne te mirere querendo. onus — Last: MLWVita Maxim. Trev. I 3 asello -ascausas portanti nostras. 2 de nutrimentis: MLWAntidot. Lond. p. 18,36 abstineat se a pipere et ab omnibus caledissimis -iscausis. MLWRuodlieb VI 72 cibos ... confingere ... vilibus ex -iscausis, ex herbis sive farinis. Heßler