Eintrag · Lex. musicum Latinum
carmen
carmen -inis n. A. Lied, Gesang B. (instrumentale) Weise C. Oberstimme (einer mehrstimmigen Komposition) []— A. song B. (instrumental) tune C. upper voice (of a polyphonic composition) A Lied, Gesang — song 1 allgemein — general [s.III] LmLFragm. Cens. 11, 3: Carmen est modus vocibus iunctus, cuius discrimina cantus, modus, motus. LmLFragm. Cens. 12, 1: Species carminum tredecim, ex quibus primi dorius, phrygius, lydius. His accesserunt gravissimus hypodorius, mox duo hypophrygii, gravior et acutior, deinde hypolydii totidem et perinde gravior et acutior, deinde dorius medius, tum phrygius gravis et alter excelsus, totidem lydii, gravis et acutus, tum mixolydii pari diversitate, postremus hypermixolydius acutissimus. al. [s.IV] LmLFav. Eul. 25, 5. [s.V] LmLMart. Cap. 1, 11: nemus illud harmoniam totam superumque carmen modulationum congruentia personaret. LmLMart. Cap. 9, 926: Perturbationibus animorum corporeisque morbis medicabile crebrius carmen insonui. al. [s.VI] LmLBoeth. mus. 1, 34 p. 224, 27: Tria igitur genera sunt, quae circa artem musicam versantur. Unum genus est, quod instrumentis agitur, aliud fingit carmina, tertium, quod instrumentorum opus carmenque diiudicat. ... Tertium est, quod iudicandi peritiam sumit, ut rythmos cantilenasque totumque carmen possit perpendere (inde LmLHier. Mor. 9 p. 43, 17 - 44, 4. LmLAnon. Hailspr. pr. p. 64. LmLPs.-Thomas Aqu. I p. 26. LmLIac. Leod. spec. 1, 3, 5. LmLFr. Gafur. op. 1, 5. LmLAdam Fuld. 2, 6. LmLFr. Gafur. theor. 1, 5). al. [s.VII] LmLIsid. etym. 1, 2, 2: musica, quae in carminibus cantibusque consistit (inde LmLIoh. Aegid. 3, 14). LmLIsid. etym. 3, 15, 1: Musae autem appellatae ... a quaerendo, quod per eas, sicut antiqui voluerunt, vis carminum et vocis modulatio quaereretur (inde LmLVocab. mus. p. 406. LmLIoh. Aegid. 3, 13. LmLAnon. Emmeram. pr. p. 66, 38. LmLHier. Mor. 2 p. 11, 26. LmLAnon. Hailspr. pr. p. 65. LmLWalt. Odingt. 2, 1, 6. LmLPs.-Phil. lib. mus. p. 35b. LmLIac. Leod. spec. 1, 4, 1. LmLQuat. princ. 1, 7 p. 203a. LmLPs.-Theodon. pr. p. 30. LmLOrig. et eff. 1, 6. LmLIoh. Cicon. mus. 1, 4 p. 62, 3. LmLIoh. Cicon. mus. 1, 7 p. 66, 10. LmLWencesl. Prach. 30. LmLFr. Gafur. extr. exord. 22. LmLFr. Gafur. op. 2, 1. LmLNicol. Burt. 1, 1, 2. LmLDiff. mus. 8. LmLFr. Gafur. theor. 2, 1). al. [s.IX-XII] LmLGloss. Boeth. mus. 1, 1, 613: aspera vel dulcia carmina. [s.IX] LmLIoh. Scot. annot. 11, 8: ‚superum carmen‘ hoc est divinam melodiam ad similitudinem videlicet caelestis armoniae. LmLRemig. Aut. 471, 2: cantationibus vel carminibus. al. LmLReg. Prum. 5, 80. [s.XI] LmLBerno ton. p. 91b: mereamur cantare carmen laetitiae. LmLAnon. Prag. 249: Quattuor autem tantum in naturali musica sunt toni, quanquam VIIIto in carminibus dicantur modi. LmLVers. Ars humanas p. 113b: Primus tonus quinto ponit loco differentia, / ubi eius subiugalis non distinguit carmina. LmLPs.-Guido form. ton. 8, 4: et difficile et ineptum est ex eodem (sc. octavo) modo fieri lamentabile carmen. [s.XIII] LmLMus. man. 51, 47: Plagalis triti tibi dulcia, papa Gregori, / fundens mella meli carmine melle nota (inde LmLMus. man. 57, 54). LmLIoh. Aegid. 4, 21-22. LmLHier. Mor. 7 p. 26, 10: „Musica instrumentalis alia in pulsu, ut in tympanis et chordis, alia in voce, ut in carminibus et cantilenis.“ Haec Ricardus. LmLPs.-Mur. summa 2210: Est cantor quandoque novus, dum carmina fingit, / congregat ipse tonos omnesque per omnia pingit. al. [s.XIV] LmLHugo Spechtsh. 563. al. LmLAnon. Grac. p. 17: Omnem autem sonum, qui materies cantilenarum est, triforme constat esse naturam. Prima est harmonica, quae ex vocum carminibus constat, secunda organica, quae ex flatu consistit; tertia rhythmica, quae in pulsu digitorum sonos recipit. [s.XV] LmLIoh. Cicon. mus. 1, 3 p. 56, 17: Musica est omne carmen (sim. LmLDiff. mus. 11). LmLNicol. Cap. p. 329. LmLEg. Carl. rit. 40. al. LmLTrad. Holl. I p. 188: cum tamen tota melodia carminis musici ad octo tonos sufficienter rationabiliterque sit reducta. al. LmLTrad. Holl. II 17 []p. 42 (p. 431a): quattuor toni habent quattuor sedes regulares, in quibus omnes iubili et omnis cantus regularis, similiter et carmina non transposita terminantur (sim. LmLLad. Zalk. B 12). LmLAnon. Monac. 1, 20: alique compositiones plures habeant partes quam tres, sicut sunt carmina aut canciones quatuor aut quinque vocum. LmLAnon. Monac. 3, 66: ille modus diminuendi occurrit iam communiter in multis carminibus modernorum cantorum sic, quod ipsi suas canciones componunt per diminucionem. LmLIoh. Tinct. nat. 1, 26: Nempe unius et eiusdem toni carmen possibile erit et planctivum et remissum et rigidum et medium esse. LmLIoh. Tinct. contr. pr. 14: nonnulla vetusta carmina... adeo inepte, adeo insulse composita, ut multo potius aures offendebant quam delectabant. LmLFr. Gafur. op. 1, 1. al. LmLBart. Ram. 3, 1, 4 p. 90. al. LmLIoh. Hoth. dial. p. 65. al. LmLNicol. Burt. 3, 22, 206. LmLAdam Fuld. 2, 10: componere carmina volunt, et utinam solum carmina, sed etiam quaeque grandia usu praesumunt. al. LmLFr. Gafur. theor. 1, 1. al. LmLHerb. Tr. 2, 3 p. 48. al. 2 speziell — specific a für weltliche Gesänge — for secular songs [s.V] LmLMart. Cap. 9, 901: praecineret nuptiale carmen. [s.VII] LmLIsid. etym. 1, 39, 18: Epithalamia sunt carmina nubentium, quae decantantur ab scholasticis in honorem sponsi et sponsae. al. [s.IX] LmLIoh. Scot. annot. 491, 16: Neniae sunt carmina, que in tumbis, id est sepulchris mortuorum, scribuntur et in citharis cantantur (sim. LmLRemig. Aut. 491, 15). LmLRemig. Aut. 515, 5: ‚tragica‘ dicitur propter graves sonos, nam tragicum carmen grave semper est. LmLOrg. Bamb. I 43: Coeptum carmen exempli gratia prosequamur: „Te sacer subire celsa poscit astra Iupiter“ (cf. Mart. Cap. 2, 123). [s.X-XI] LmLPs.-Odo mus. p. 270a: Huius autem diapente exempla multa reperies, de quibus est illud carmen Boetii: „Bella bis quinis ...“. [s.XIII] LmLHier. Mor. 20 p. 154, 11: Celeuma est clamor nautarum sive carmen super mortuos, ita dicit Papias. [s.XV] LmLIoh. Tinct. pr. 1, 3, 5: Okeghem, qui suum carmen bucolicum „L'autre dantan“ ab omni parte numeris aequalibus compositum nedum signo proportionis ... signavit. al. LmLConr. Zab. chor. 5, 7: mundialium carminum melodias. al. LmLIoh. Tinct. nat. 24, 5: siquis universaliter mihi diceret, Tinctoris, peto abs te, cuius toni sit carmen „Le serviteur“, responderem universaliter primi toni irregularis, quoniam tenor pars principalis ipsius carminis sit huiusmodi toni. LmLIoh. Tinct. contr. 2, 33, 5: apud Busnois in carmine „Je ne demande“ et apud Caron etiam in uno carmine, quod dicitur „Hellas“. LmLIoh. Hoth. dial. p. 74. LmLIoh. Tinct. inv. p. 46: Ghiterre autem usus propter tenuem eius sonum rarissimus est. Ad eamque multo sepius Catalanas mulieres carmina quaedam amatoria audivi concinere. al. b für geistliche Gesänge — for sacred songs [s.VII] LmLIsid. etym. 6, 19, 17: Hymnus est canticum laudantium, quod de Graeco in Latinum laus interpretatur, pro eo, quod sit carmen laetitiae et laudis. ... Cui contrarium est threnum, quod est carmen lamenti et funeris. [s.IX] LmLMod. Autenticus p. 54, 18: nos, qui cantamus carmen Domino. LmLAurelian. 2, 7: David cantantium habuisse abundantissimum chorum (sc. auctoritas refert), qui laude gloriosa super Domini sacrificia musa personarent dulcedinem carminum. LmLAurelian. 4, 4: Rithmus namque metris videtur esse consimilis, qui est modulata verborum compositio, non metrorum examinata ratione, sed numero sillabarum atque a censura diiudicatur aurium, ut pleraque Ambrosiana carmina. LmLAurelian. 20, 18: Offertoria vero vocantur ea carmina, quae super ostias oblatas Domino canit ecclesia. ... Canitur etiam illi (sc. „Agnus Dei“) adiunctum aliud carmen, quod communio vocatur. LmLMus. ench. 7, 3: inferius descriptum carmen (sc. „Rex caeli Domine“) (sim. LmLMus. ench. 18, []11. LmLOrg. Bamb. II 13. LmLInch. Uchub. 37). LmLMus. ench. 18, 49: pro ornatu ecclesiasticorum carminum. LmLComm. br. 5: scienter et ornate confiteamur nomini sancto eius et gloriemur in carminibus suis. [s.XIV] LmLHugo Spechtsh. 592: Et sic addisce totius carmina missae. [s.XV] LmLEg. Carl. rit. 144. LmLAnon. Couss. XII 1, 34. LmLConr. Zab. chor. 5, 7: inter divinae laudis carmina, hoc est super hymnum angelicum „Gloria in excelsis“ et super symbolum Nicaenum ac super „Sanctus“ et „Agnus Dei“. al. LmLIoh. Hoth. dial. p. 65: in missa „Te gloriosus“, in qua ⋅G⋅ acuta depicta aperit carmen illud. LmLFr. Gafur. theor. 1, 1: Quecunque vero carmina post hec in ecclesiis occidentalibus in Dei laudem deducta sunt, hymnos vocant. ibid. al. LmLMich. Keinsp. ton. 7: Differentia prima in alto arripit notam postremam; huius vero carmina in ut inchoantur moxque in ⋅a⋅lamire prosiliunt (sequuntur exempla). al. c als Gattungsbezeichnung — as term that designates a compositional genre [s.XIV] LmLIac. Leod. spec. 2, 76, 6: Utuntur aliqui libenter hac consonantia (sc. semiditono) in suis discantibus, quia, etsi eius voces non perfecte concordant, etiam nec perfecte discordant, unde in cantuum et perfectionum principiis et terminis nonnunquam ponitur in conductis, motetis et carminibus. LmLContr. Ad sc. comp. p. 93b: Ad sciendum componere carmina vel motetos. B (instrumentale) Weise — (instrumental) tune [s.V] LmLMart. Cap. 9, 888: Nec melicum reticens modulatur tibia carmen. al. [s.VI] LmLBoeth. mus. 1, 1 p. 186, 30: in bellum pugnantium animos tubarum carmine accendi (inde LmLHier. Mor. 8 p. 40, 7). [s.IX] LmLRemig. Aut. 486, 21: ‚in calamos loquaces‘ id est in fistulas sonantes, ‚sonat‘ scilicet carmen. [s.XIII] LmLIoh. Aegid. 17, 30: Et fuit (sc. tibia) quondam instrumentum lugubre, quo utebantur homines in funeribus mortuorum, ut dicit glossa super Matthaeum IX: „Cum audisset tibicines“, et cetera, id est carmen lugubre canentes. LmLPs.-Mur. summa 299: Sic David in Saule sedavit demonis iram, / ostendens cithare virtutem carmine miram (inde LmLIoh. Tinct. eff. 9, 5). [s.XV] LmLNicol. Burt. 3, 22, 206: cithara carmina laeta dedit. C Oberstimme (einer mehrstimmigen Komposition) — upper voice (of a polyphonic composition) [s.XIV-XV] LmLContr. Ad sc. comp. p. 93b: Ad sciendum componere carmina vel motetos cum tribus, scilicet cum tenore, carmine et contratenore. ibid.: Carmen - Tertia tenor - Tertia contratenor. al.