undergân, undir-,
stv. (Prä
s. Ind.: 3. Sg. -gât, -geit -gêhet; Prät. Ind.: 3. Sg. -ginc, -genc, 3. Pl. -gingen,
Konj.: 3. Sg. -ginge;
Part. Prät. -gegân, -gân, -gegangen): 1. sich nach unten bewegen, sinken, versinken, „Vnderghan beneddeneghan subire succedere” (Voc. Strals. ed. Damme 443), „Vnderghan vnderduken vndersinken” (
ebd.), „en ander man, de ret vp deme yse. Vnde also he quam in enen strom, do brak he myt deme perde vnde gynk vnder” (Birgitta 164), „Mit gruweliken frochten, angst und wunder Werden se gaen tor hellen under” (D. v. Soest 244), „Item noch gegeben enem manne 6 sc. van Vischhussen, ene tonne anderwerff to leggen up dat wrak, wen de erste tonne nicht
[]endochte unde was undergegangen” (Elbing KR 1, 158), (Schiffe:) „Unde ist ok vaken neen groet wunder, Dat syn schyp brickt unde gheyt under” (Narrenschyp 77), „Wor twe schepe to hope kamen ... vnde dat ene dat ander tobreckt vnde vnder blyft: welck schip dat bauene blift dat schal deme anderen schepe vnde gude sinen vullen schaden wedderleggen dat dar vnderghan ys” (Hamb. StR ed. Reincke 138). 2. (Himmelskörper:) unter dem Horizont verschwinden, „Vnderghan alse de sunne vndergheit succumbere” (Voc. Strals. ed. Damme 443), „Occidere vndergan” (De Man 229 b), „wenn de sonne vnder geidt vnde ydt auent wert / vallen se vyff mal nedder” (Nic. Gryse Laienbibel 1, Gg 4
r), „De auerst vorder na dem Norden van Isslandt wahnen / hebben etlick tydt im Winter neen Dach / vnde des Sommers nene Nacht / also dat enen de Sonnen alssdann nicht vndergeiht” (Fabricius Island 25), „de mane de ginck vnder” (Staatsb. Mag. 9, 723). 3. unter Wasser geraten, überflutet werden, „Erstlick iß up de nordersede Hattsteder marsche de dick na Breedtstede herumb merendeelß wechgegahn und iß Bredsteder, Breckelen, Drelstorper und Hattsteder Marsch under gegahn” (Zs. Schl.-H. Gesch. 25, 200), „Anno 1476 ... do ginck de vloet also hoge, dat alle vthlande vndergingen” (Staatsb. Mag. 9, 713). 4. verloren gehen, verschwinden, „wo klaerer de warheit vnde gerechticheit vpgan, wo meer dat Godtloße, vnrechte wesen des Babilonchen wedderchristi vndergehet” (Münst. Täufer 1, 356), „so deit de klederform, wen se etwas gewahrt, so moet se undergahn: den kümpt ein ander art” (Lauremberg ed. Lappenberg 41), „Darto heft he afgelevet und gesein dat undergan und vordarf siner wedderwerdigen” (Oldecop 205), „dar moht ein Swert dat ander in der Schede holden ... vp dat ehr Ryke nicht vnder ghan sonderen bestan moͤge” (Nic. Gryse Spegel L 4
r). 5. (Zeitspanne:) zu Ende gehen, „Dunkerheit des auendes wen de dach vnder gheit” (Voc. Strals. ed. Damme 196), „vnde vechtede mit eme van der metten tijt an so lange dat dey dach vnder ghynck” (Lüb. Hist. 13), „Warhen geselle, war wultu gan? de dach wyl nw schyr vndergan” (Osnabr. O. 78), „Do sede auer syn schwager / proͤue dat de dach tho vnder gande sick neget / vnd dat eth tho dem auende nalde” (Halberst. Bibel Judic. 19, 9). 6. verfallen, verkommen, „de mollen ... de denne dorch den obgnanten Hinrike unde sine erven in gebuwe mollenwerk getauwe unde all orer nottorft undergeit, woiste nedderlecht und ganz vordervet” (Ub. Halberst. 2, 425),
[]„Wy vornemen leider ... dat sigh unses ordins kompthurampt to Bremen nicht en betert und jo lengh jo mer undirgheit” (Livl. Ub. I 7, 341), „he kostet vns dar wol 500
m. tho ant gebuwet des houes, de was seer vnder gan” (Revaler Wackenb. 49). 7. nachgeben, den Widerstand aufgeben, „De rat van lubek nicht affleth ... so dat de koningk [vndergink vñ sede deme kopmanne] togheuen [vor sinen schaden] xxv. dusent mark” (Chron. Slav. 272). 8. hin und her gehen, „So underghingen de borgermester unde kemeners, jo twey unde twey, unde echt twey uth allen wicbelden, van radhusen to radhusen, unde trosteden de borger” (Chr.
d. d. St. 16, 344). 9. unterliegen, verlieren, „we van beiden parthien des gerichtz undergeit unde verluyslich wordt ... so moet he dem richter instat myns gnedigen heren [wedden unde] geven 1 1⁄2 gld.” (Beitr. Werden 10, 113). 10. umgehen, unterlaufen, c. Acc. „Muchten gj nu midt Juwen bynabern alsodann bespreken, dat dy Heren marggraue alsodaner vorbidinghe vnderginghe, up dat vele arges vnd der lande vorderff anbleue” (Riedel III 1, 485), „de andere breyff de stede anrorende, de de tozate mit deme heren koninge vorgescreven erst undergan hebben” (Liv. Ub. I 7, 85). 11. hemmen, versperren, c. Acc. „de Bremers quemen so sterck thor wehre, dat ohnen de Specken vordorven, und de wech undergahn wurde” (Renner ed. Klink 1, 399), „also se entwei spreken dorch der wort willen, ging Arndt van der loven unde underging Ebbelinge sinen swager den wech ... und houwede om ungewarnet den dumen af” (Chr.
d. d. St. 7, 221), „Wente Reynke ... quam slykende vth eyner hage Vnde heft vns de porten vnderghan Vnde grep myner besten kynder eyn an” (RV 19); — streitig machen, „hadde we in unsen ampte eyn werck angenomen ... des en sal de andere gyldebroder em nicht undergan eder uthsteken” (Osnabr. Gildeuk. 65). 12. auf sich nehmen, übernehmen, c. Acc. „Doch so kam de hertoge dar sulvest to, unde undergingk dat unde makede eynen frede” (Chr.
d. d. St. 16, 303), „her Hilmer van Oberghe unde Cord van der Asseborch underghingen de deghedinge van uses junchern weghene” (Ub. Brschwg. 7, 672), „de slegher schal vnderghan den schaden wo vele de man der vrouwen dar voͤre eschende wert” (Lüb. Bibel Exod. 21, 22); — befolgen, „Wente wii alleweghe de bode des stoles to Rome undergingen alsze truwe cristene lude” (Hanserec. II 4, 424), „dar denne dat meiste deel der sendeboden nicht undergan noch dat beleven wolden, so dat deshalven uppe dyt mal nicht
[]is gesloten” (
ebd. III 2, 161), c. Gen. „wēte se wolden nicht vnderghan des vthsprakes / dat se scholden stede (sunder vthgank) bliuen in erē husen” (Chron. Slav. 232); —
Part. Prät. einbegriffen, „Hijr synt al de ammathe vnder gegaen, vnde beleuet, vnde vaste to holden” (Kat. Reval 4, LXXIX). 13. (einen Streit) durch Vermittlung ausgleichen, schlichten, „Jntercedere vnderghan” (De Man 231 a), c. Acc. „Dat wedderpart klagede rovent, bernent, vuͤrschetent sunder veide unde vorwaringe. De sake wort undergegaͤn van den heren” (Brandis 77), „vmme allerleie twidracht vnwillen Schelinghe vnd vpstoͤt ... mit vnser in beidentziden guden willen vnd wolbedachtem mode vruntliken vnderghan vnde to ende ghedegedinged hebbet” (Sudendorf 10, 209), „So dat na besprake de duchtigen Henningk Poggewisch unde Otte Walstorp mit den vorbenomeden dren borgermesteren to Lubeke dat undergingen, dat desulve Henningk de procuratoren unde schuldeneren vorgaff” (Lüb. Urt. 4, 140), „Des was unse her van Minden in der stad unde quam dar to mid andern guden luden und underginck dat myd deghedingen” (Ub. Dortmund 3, 222). 14. befallen, ergreifen, c. Acc. „de coler is rot ghenant, er stol is in der gallen ... myt der gallen undergheyt se den lif unde se enwerket nicht eyne gude an des menschen live” (Brem. Arzneib. 12), „vnder der tit so vndergenck de doet den abbat des klosters, dat he starff” (SL 5, 28 b: Freckenh. Leg. 61).