lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

Schuldiger

mhd. bis sprichw. · 9 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

Wander
Anchors
9 in 9 Wb.
Sprachstufen
4 von 16
Verweise rein
7
Verweise raus
9

Eintrag · Wander (Sprichwörter)

Schuldiger

Bd. 3, Sp. 373
Schuldiger 1. Besser der Schuldige bleibe am Leben, als dass man einen Unschuldigen verderbe. – Graf, 301, 135. Mhd.: Bezzer daz der schuldige blibe lebening, wanne daz me den vnschuldigen verderbe. (Kl. Kaiserr., II, 64.) 2. Besser ists zehen schuldige loss machen als ein vnschuldigen verdammen. – Gruter, III, 10; Simrock, 9264. Da bei menschlichen Urtheilen, aller Gewissenhaftigkeit ungeachtet, Irrthümer möglich sind, so ist die Freisprechung eines wirklich Schuldigen unter der vorausgesetzten Möglichkeit, dass er unschuldig sein könne, verzeihlicher, als die Verurtheilung eines Unschuldigen, indem man ihn für schuldig hält. Böhm.: Lépe vinného pustiti, než nevinného skřivditi. (Čelakovsky, 354.) n.: Bedre at lade mange skyldige løbe en straffe en uskyldige. (Prov. dan., 510.) Frz.: Il vaut mieux absoudre vingt criminels, que de condamner un innocent. Holl.: Beter een schuldige vrijgelaten, dan een onschuldige gestraft. (Harrebomée, II, 264a.) Kroat.: Bolje je deset kriveh odvezati, kak jednoga pravičnoga obsuditi. (Čelakovsky, 355.) Poln.: Lepiéj winnemu przepuścić, niż niewinnego karać. (Čelakovsky, 354.) 3. Dem Schuldigen klopft das Herz. – Sailer, 186; Simrock, 9258. Die Osmanen sagen: Das Antlitz des Schuldigen erbleicht. (Schlechta.) Holl.: Die schurftig is, scheukt. (Harrebomée, II, 264b.) 4. Dem schuldigen laufft die Katz bald den rücken hinauff, klopfft das Hertz. – Gruter, III, 15; Lehmann, II, 77, 41; Gaal, 1388; Sailer, 183; Simrock, 9256. Frz.: Coupable craint de comparaître. 5. Dem Schuldigen man gern verzeiht, wenn seine That ihn reut. Böhm.: Vinnému bůh odpouští, a car spravedlivému milost dává. (Čelakovsky, 10.) 6. Den schuldigen schaudert. (S. Katze 722.) – Franck, II, 19a; Gruter, I, 13; Egenolff, 24b; Eyering, I, 280 u. 380; Schottel, 1114a. It.: Chi è in difetto è in sospetto. – Chi ha coda di paglia, ha sempre paura che gli pigli fuoco. Lat.: Non quiescit animus male conscius. Schwed.: Skyldig är alltid rädd. (Grubb, 728.) 7. Dem Schuldigen schüttert stets die Haut. – Petri, II, 75. »Vnd geht, gleich wie das Sprichwort laut: Dem schuldigen schüttert stets die haut.« (Waldis, IV, 98, 138.) Lat.: Legem nocens veretur, fortunam innocens. (Philippi, I, 222.) 8. Dem schuldigen schockt (wackelt) das mantelin. – Franck, II, 167b; Petri, II, 223; Sailer, 183; Simrock, 9258. Schocken = zittern, Angst haben. Bei Tunnicius (1058): De schuldige de schocket. (Conscius ipse sibi timet et discedere poscit.) Lat.: Proprium est nocentium trepidare. (Seneca.) 9. Dem Schuldigen träumbt bald vom Teuffel. – Gruter, III, 37; Lehmann, II, 158, 192; Sailer, 236. Frz.: Qui est coulpable d'aucun mesfaict toujours pense qu'on parle de son faict. (Leroux, II, 297.) 10. Den schuldigen beist sein eigen muth. – Henisch, 266, 53. 11. Den schuldigen beist sein eigen rauch. – Henisch, 830, 46; Petri, II, 79. Engl.: Guilt is always jealous. (Bohn, 99.) 12. Den Schuldigen erschreckt eine Maus. – Simrock, 9259; Gaal, 1388; Sailer, 183. Frz.: Il ne faut qu'une souris pour faire peur du méchant. (Gaal, 1388.) 13. Den Schuldigen führt man auch aus der Kirche fort. 14. Der schuldig fürchtet sich vor einem rauschen den Blatt. – Gruter, III, 19; Lehmann, II, 82, 119; Sailer, 183; Simrock, 9260. 15. Der Schuldige hat oft das Glück, selten die Zuversicht, verborgen zu bleiben. – Sailer, 168; Simrock, 9254. 16. Der Schuldige ist furchtsam. – Petri, II, 106. 17. Der Schuldige kennt seine Schuld am besten. Holl.: De schuldige kent best de schuld. (Harrebomée, II, 263a.) 18. Der Schuldige laufft, ehe man jhn jagt. – Petri, II, 106. 19. Der Schuldige meint, dass alle Glocken von ihm läuten. It.: Chi è in peccato, crede che tutti dicano male di lui. (Bohn I, 80.) 20. Der Schuldige muss Haare lassen. Lat.: Iniqua bellans bella salvus haud redit. (Friedeberg, II, 89.) 21. Der Schuldige muss oft doppelt bezahlen. 22. Der Schuldige schläft nicht wohl. Engl.: The faulty stands on his guard. (Bohn II, 7.) Holl.: Die schuldig is, slaapt niet wel. (Harrebomée, II, 264a.) 23. Der schuldige schület. – Tappius, 24b; Franck, II, 19a; Gruter, I, 17; Petri, II, 106; Schottel, 1142b; Sailer, 182; Simrock, 9263; Körte, 5427. Frz.: Le faiseur de dettes a toujours le mensonge en croupe. (Körte, 5427.) Lat.: Fures clamorem (metuunt, timent). (Tappius, 24b; Gaal, 1388; Binder II, 1221; Steinmeyer, 27a.) 24. Der Schuldige zahlt nur, was er schuldig ist. Poln.: Nie płaci bogaty, jeno flowinowaty (dłuźnik). (Lompa, 26.) 25. Dy schuldigen sollen das entgelden, vnd dy vnschuldigen nicht. – Dreyhaupt, Beschreibung des Saalkreises (Halle 1755), I, 98; Graf, 300, 131. Böhm.: Vinného krev voda, a nevinného bĕda! (Čelakovsky, 355.) 26. Man soll den Schuldigen lassen gehen, damit man den Unschuldigen nicht verderbe. – Graf, 301, 134. Wenn sich Zweifel darüber erhebt, ob der Angeklagte oder welcher von mehreren ein Verbrechen verübt habe, dann soll man besser den Schuldigen gehen lassen, damit man einen Unschuldigen nicht in Strafe bringe. Mhd.: Man sal den schuldigen lazzen gen daz der unschuldig nich verderbe. (Kl. Kaiserr., II, 160.) 27. Wer den Schuldigen loslässt, verurtheilt den Unschuldigen. n.: Den som fridømmer de skyldige, han fordømmer de uskyldige. (Prov. dan., 198.) It.: Chi difende il nocente, appareschia a se la colpa. – Compagno si fa della colpa, chi difende l'accolpato. (Biber.) [Zusätze und Ergänzungen] 28. A Schüldiger is wie a Sündiger. (Warschau.) Beide sind allerlei Verfolgungen ausgesetzt.
5576 Zeichen · 183 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 1050–1350
    Mittelhochdeutsch
    schuldigerst. M.

    Köbler Mhd. Wörterbuch

    schuldiger , st. M. Vw.: s. schuldigære

  2. 15.–20. Jh.
    Neuhochdeutsch
    Schuldiger

    Adelung (1793–1801) · +4 Parallelbelege

    * Der Schuldiger , des -s, plur. ut nom. sing. ein wider die Analogie und Regel gebildetes Hauptwort von schuldig, welch…

  3. modern
    Dialekt
    Schuldiger

    Schweizerisches Idiotikon · +1 Parallelbeleg

    Schuldiger Band 8, Spalte 667 Schuldiger 8,667

  4. Sprichwörter
    Schuldiger

    Wander (Sprichwörter)

    Schuldiger 1. Besser der Schuldige bleibe am Leben, als dass man einen Unschuldigen verderbe. – Graf, 301, 135. Mhd. : B…

Verweisungsnetz

22 Knoten, 16 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 2 Kompositum 13 Sackgasse 7

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit schuldiger

16 Bildungen · 5 Erstglied · 8 Zweitglied · 3 Ableitungen

Ableitung von schuldiger 2 Analysen

schuldig + -er

schuldiger leitet sich vom Lemma schuldig ab mit Suffix -er.

Alternativen: schuld+-ig+-er

Zerlegung von schuldiger 2 Komponenten

schul+diger

schuldiger setzt sich aus 2 eigenständigen Lemmata zusammen. Die Klammerung zeigt die Hierarchie der Komposition; Klick auf einen Bestandteil öffnet seine Etymologie.

schuldiger‑ als Erstglied (5 von 5)

Schuldigëren

ElsWB

schuldig·eren

Schuldigëre n [ʿSùltiχárə Dunzenh. Ingenh. ] m. Pl. Schuldiger. Aus dem Vaterunser: [wi wir fərkáwə ùnsrə ʿSùltiχárə Ingenh. ]. ‘den schuldn…

schuldigerin

DWB

schuldig·erin

schuldigerin , f. schuldnerin: doch so mochte ... der frawen wirt, wirtin oder ir gewalt dieselben sein schuldigerin wol pfenden und ire cla…

schuldigermaßen

GWB

schuldig·ermassen

schuldigermaßen auch -massen, ‘schuldiger Maßen’ A(Bulling Taf9) ; vereinzelt mit interner Steigerung schuldigster- gemäß den Geboten von Pf…

schuldigermaßen

DRW

schuldigermaßen, schuldigstermaßen, adv. pflichtgemäß so habe deme [Befehl] schuldigstermaßen zu geleben 1665 JbWestfKG. 11/12 (1909/10) 197…

schuldigerweise

GWB

schuldiger·weise

schuldigerweise ‘schuldiger Weise’ wie ‘schuldigermaßen’ Zu den Jubelfeyertagen unserer theuren Fürsten gedachte ein Verein Denkmünzen präge…

schuldiger als Zweitglied (8 von 8)

beschuldiger

DWB

beschuldiger , m. criminator, ankläger, rüger.

Rechnungsschuldiger

DRW

rechnung·s·schuldiger

Rechnungsschuldiger, m. wie Rechnunggeber presentirt ad ratificandum durch die in rechnung 1626 nominirte rechnungsschuldigere 1633 PublLux.…

Sachschuldiger

DRW

sach·schuldiger

Sachschuldiger, m. Hauptschuldner vgl. Sachwalt (I) were ouch datz wir sachschuldiger vnd vnsir burgin sumig daran [Geldzahlung] weren 1396 …

Selbstschuldiger

DRW

selbst·schuldiger

Selbstschuldiger, Selbschuldiger, m. auch Selbs- I wie Selbstschuldner (I) wir ... gebrudir als selbschuldigere und ... [drei Namen] also bu…

Unschuldiger

Wander

Unschuldiger 1. De Unschuldige môt mit de Schuldige lîden. – Bueren, 182; Kern, 1537; Hauskalender, I. 2. Den Unschuldigen quäle nicht zu To…

Ableitungen von schuldiger (3 von 3)

beschuldiger

DWB

beschuldiger , m. criminator, ankläger, rüger.

entschuldiger

DWB

entschuldiger , m. deprecator. Maaler 105 d .

Unschuldiger

Wander

Unschuldiger 1. De Unschuldige môt mit de Schuldige lîden. – Bueren, 182; Kern, 1537; Hauskalender, I. 2. Den Unschuldigen quäle nicht zu To…