Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
sâmo sw. m.
sw. m., mhd. sâm(e), nhd. same; mnd. sâm(e), mnl. same, saem. — Graff VI,55 f.
Bei Notker -â-, wenn nicht anders vermerkt.
sam-: nom. sg. -o Gl 3,2,21 (Voc.). 16,18. 212,53 (SH B). 488,33. 602,16. Thoma, Glossen S. 15,25. I 36,21. T 76,4. 131,13. Nb 124,23. 281,12. 306,25 (-o korr. aus en) [107,16. 217,13. 234,11]. Nc 709,2. 777,6 [25,6. 94,6]. NpNpw 36,26. 28. 111,2. Np 88,37 (2; 2. Stelle -a-). Npgl 88,30. Npw 111,2; -e Gl 3,380,53 (Jd); -i S 171,13; -] Gl 3,351,44; gen. sg. -en 2,353,8 (2 Hss.). Nb 202,26. 281,5 [167,18. 217,8]. Nc 712,14 [29,4]. NpNpw 36,26; -in Gl 2,353,8 (clm 19415, 9. Jh.). Npgl 36,34; dat. sg. -en Thoma, Glossen S. 6,3. 25,11. T 4,8. 129,7. NpNpw Cant. Mariae 55; -in I 33,1. 13. 15. 17. 34,3. 35,5. 39,14. 42,15; acc. sg. -un Gl 1,66,7 (Pa). I 34,1. 7. 37,12. 38,11. 21; -on T 72,1. 4. 76,1. 4. 127,1. 2 (2); -en S 171,2. Nb 56,29. 306,22 (-en korr. aus ent) [47,4. 234,9]. NpNpw 36,25. 144,11. Np 88,5. 30; nom. pl. -en Nc 711,18 [28,4]; gen. pl. -ôn Nb 281,21 [217,19]. Nc 747,6 [62,14/15] (-on); dat. pl. -en 822,17 [141,18]; acc. pl. -en 689,13. 708,32 (lat. abl. pl.) [3,16. 25,5]. [-on Wa 107,2.] — saM: dat. sg. S 171,16 (l. samen).
Hierher auch, in bruchstückhafter Überlieferung: samin: dat. pl.? S 175,4a,3 (s. 1a).
Verschrieben: samon: nom. sg. T 76,1 (l. samo); soman: acc. sg. Gl 1,66,7 (K). 1) Samen: a) von Pflanzen, auch Saatgut: samin [a tremisse unusquisque accola ad duo modia] sationis [excollegere seminare collegere et recondere debeant, Lex Baiv. I,13 p. 279,1] Gl 2,353,8. archinit arrinnit samo germinat nascit semen 3,2,21. samo semen 16,18 (im Abschn. De arboribus; vor halm stipula). 380,53 (zwischen hou fenum u. gras gramen). sementum (Hs. sa-) vel sementis 212,53 (im Abschn. De agricultura; vor sath seges). semen sementum seminarium 351,44. ce samen [quattuor reliquas (sc. Teile der Ernte) permitto vobis] in sementem (in semen) [et in cibum, Comm. in Gen. = Gen. 47,24] Thoma, Glossen S. 25,11. suenne der acchirman sait sinen samen, so fellit sumelichiz pi demo uuege [vgl. dum seminat, aliud cecidit secus viam, Luc. 8,5, Hellgardt, Pred. S. 92] S 171,2. der sami pizeichinet daz gotis uuort [vgl. quia si vobis semen verbum ... significare diceremus, Greg., ebda.] 13. diu guote erda, diu dir uone demo samen furi bringet cehinzicualtigiz wuochir, diu pizeichinet die, die got furhtent unte minnent [vgl. terram ... bonam, quam verbi dei semen suscipere asserit, fructumque affere centuplum, mentes ... in amore et timore domini fideliter persistentium possumus accipere, BH, ebda. S. 93] 16. gilih ist himilo rihhi manne thie thar sata guotan samon in sinan accar simile factum est regnum caelorum homini qui seminavit bonum semen in agro suo T 72,1. so ist gotes rihhi zi thero uuisun oba man uuirphit samon in erda ... inti thie samo bere inti uuahse sic est regnum dei quemadmodum si homo iaceat sementem in terram ... et semen germinet et crescat 76,1. thie guoto samo thaz sint kind rihhes bonum ... semen hi sunt filii regni 4. ube du dero erdo dinen samen beuulehist . so uuagist tu be note guotiu iar . unde vbeliv si crederes semina arvis . pensares inter se . feraces annos . et steriles Nb 56,29 [47,4]. uuio geuuar ouh tes tiu natura ist . taz alliu uuahsentiu . mit tes samen manegfalti uuito geflanzot uuerden quanta est naturae diligentia . ut cuncta semine multiplicato . propagentur 202,26 [167,18]. tiu selba rihti des fati ... tiu geniuuot unde ersezzet alliu murfariu ding ... mit kelichen uuuo- cheren . iro samen . ioh iro faseles eadem renovat omnia nascentia . occidentiaque . per similes progressus foetuum seminumque [vgl. producat terra herbam virentem, Rem.] 281,5 [217,8]. in dero (Erde) dir folliglicho lagen die scazza ... allero geuuahste . unde alles tes rates tero samon in qua ... omnium proventus frugesque sationum . larga admodum ubertate ferebantur [vgl. sationum .i. seminum, Rem.] Nc 747,6 [62,14/15]; ferner: T 72,4. 76,4 (beide semen); — hierher wohl auch, in bruchstückhafter Überlieferung: in samin S 175,4a,13; — von best. Pflanzen: aslovches samo fraxini semen Gl 3,488,33. fac puluerem subtilissimum ... mustum. tilles samo. dosto. feniculi. semen 602,16. [samon hettaruurtia [(Rebhühner) cibos gratissimos habent] semina venenorum [, quam ob causam iis veteres vesci interdixerunt, Is., Et. XII,7,65] Wa 107,2;] — Nb 306,22 [234,9] vgl. b; b) von Tieren, Menschen: diu sint samhafte . diu samen habent unde âne den uuerden nemugen. So arbores sint unde herbę . unde alliu animantia Nb 306,22 [234,9] (vgl. auch a). tar sizzent in iro . menniskinen gorpoton . die manes heizent a manando . daz chit runsige . uuanda sie runnen fone iro forderon samen ibique manes . id est corpori humano praesules attributi . qui parentum seminibus manaverunt Nc 822,17 [141,18]. 2) Nachkomme(n), Nachkommenschaft, Geschlecht (vgl. dazu noch 5): hrainhaft (theorna) edho coman ânu samun caeleps virgo vel vir sine semine Gl 1,66,7. ich suuerro dir pe demo der fone dinemo samen chumftig ist [Randgl. zu: nos autem (fehlt in Hs.) dicimus eum iurasse in] semine [Abrahae, hoc est, in Christo, qui ex illo nasciturus erat, Comm. in Gen., PL 107,571D] Thoma, Glossen S. 6,3. (der Schenkel Abrahams, auf den sein Sohn beim Schwur die Hand legt) bauhnida dhuo fona Abrahames samin zuouuerdan in fleische himiliscun got significabatur autem de semine Abrahe futurum in carne deum caeli I 33,13. bileiph dhuo leididhduom fona Iudases samin, endi quham dher chisendit scolda uuerdhan defecit dux ex semine Iudae, advenit ille qui mittendus erat 35,5. ni liugu ih Dauide, siin samo ardot in æuuin si Dauid mentiar, semen eius in aeternum manebit 36,21. hear auh noh frammert saghet dheselbo forasago Esaias fona Christe, huueo ir fona Dauides samin uuardh chiboran after fleisches mezsse adhuc idem Esaias de Christo quia ex semine David natus est secundum carnem 42,15. so her (Gott) sprah zi unsen faterun, Abrahame inti sinemo samen zi uuerolti sicut locutus est ad patres nostros, Abraham et semini eius in saecula T 4,8. ther eristo (Bruder) ginomanero quenun arstarb, inti her ni habenti samon furliez sina quenun sinemo bruoder primus uxore ducta defunctus est, et non habens semen reliquit uxorem suam fratri suo 127,2. uuir birun Abrahames samo inti niomanne thionotumes io in altere semen Abrahae sumus et nemini servivimus umquam 131,13; ferner: I 33,1. 15. 39,14 (alle semen). T 127,1. 2. 129,7 (alle semen). NpNpw Cant. Mariae 55 (semen); im Übergang zu den beiden folgenden Gruppen: ih suuor minemo scalche Dauid ... vnz in euua gareuuo ih dinen samen daz ist Christvs et credentes in eo iuravi David servo meo . usque in aeternum praeparabo semen tuum Np 88,5; — spez. Christus als Nachkomme: in dhinemu (Abrahams) samin uuerdhant chiuuihido allo dheodun, dhazs ist in Christe in semine ... tuo benedicentur omnes gentes, id est in Christo I 33,17. umbi dhen samun dhurah dhen selbun Esaian quhad druhtines stimna: ih bibringu fona Iacobes samin endi fona Iuda dhen mina berga chisetzit de hoc semine et per eundem Esaiam vox domini loquitur: educam ... de Iacob semine et de Iuda possedentem montes meos 34,1. 3. ih aruuehhu dhinen samun after dhir dher uuesan scal fona dhinem sunim suscitabo semen tuum post te quod erit de filiis tuis 37,12; ferner: 34,7. 38,11. 21 (alle semen); — spez. die an Christus Glaubenden als Nachkommen: stato ih sinen (Christi) samen in euua ponam in saeculum saeculi semen eius [vgl. semen eius, quae est hereditas eius, Aug., En.] Np 88,30 (vgl. auch unten Npgl ebda.). lugenare neuuirdo ih Dauidi . sin (Christi) samo uueret iemer. Sin samo sint die guoten . fone dien der messis iruuahset . des angeli messores sint semen eius in aeternum manebit [vgl. semen Christi sunt omnes qui ei fideli mente crediderint; qui in ipsis futurum regnum seminatum est, quod ventura messis ostendat, Cass.] 37. semen eius (sin (Christi) samo) sint sine coheredes (ebenerben) [vgl. semen eius, quae est hereditas eius, semen Abrahae, quod est Christus. Si autem vos Christi, ergo Abrahae semen estis, Aug., En.] Npgl 88,30. 3) übertr.: Ursache, Ursprung, Keim (von etw.): samo ouchunga [quae causa (‘Angelegenheit’, d. h. der Traum, den Josef den Brüdern erzählte) maioris odii] seminarium [fuit, Comm. in Gen. = Gen. 37,5] Thoma, Glossen S. 15,25. tannan iz keskihet . taz ist sin urhab . taz ist sin samo . daz ist sin machunga . daz ist sin errecheda . tiu iz fasto zu iro bindet haec constringit etiam actus . et fortunas hominum . indissolubili conexione causarum Nb 281,12 [217,13]. sines (Gottes) muotes einfalti . unuuendiga ordena gibet tero samon . die dingolih recchent manens simplicitas in divina mente . indeclinabilem ordinem causarum promat 21 [19]. tiu heizent subiecta . quia subiiciuntur accidentibus suis. Quatuor elementa sint iro allero samo . unde iro materia 306,25 [234,11]. anderiu (Himmelsstrom) fuorta samoso anagenne dero nazi . unde in chrumben cheren scranchelondiu . feimda si samen alles souues alius vero quandam originem undarum gestans . flexuosisque anfractibus errabundus . spumabat cunctis seminibus fluentorum Nc 708,32 [25,5]. tes manen tou ist anagenne unde samo . saphes unde marges 709,2 [6]. samen unde machunga allero dingo uuaren darinne (sc. in den Töpfen) singulae autem rerum quaedam semina . elementaque gestabant 711,18 [28,4]. ist er samo senarii . unde nouenarii . die beide perfecti sint . in ungelichero zesaminelegi idem numerus . i. ternarius . seminarium perfectorum . sexti videlicet atque noni . alterna diversitate iuncturae [vgl. origo est perfectorum numerorum, Rem.] 777,6 [94,6]. du allen lebenden den lib . unde unlebenden den samen iro uuerennis habest kegeben NpNpw 144,11 (oder zu 4); ferner: Nb 124,23 [107,16]. 4) Grundstoff, Element: tie ringenten samen . daz chit quatuor elementa . duingest tu (Amor) mit tougenen banden qui stringens . i . stringis pugnantia semina . archanis vinclis Nc 689,13 [3,16]; luftlîh sâmo Grundstoff der Luft (vgl. dazu Mehring S. 67): daz (sc. der Topf) temo mere gelih uuas . unde den herbest pezeichenet . unde ze Apollinis zeseuuun stuont . taz uuas fol alles luftliches samen alia ... ad ipsius dei dexteram sita . aeris totius seminibus erat referta 712,14 [29,4]. 5) Saat, bildl. für eine Handlung im Hinblick auf deren Auswirkung, bei Notker in Umdeutung von semen ‘Nachkomme(nschaft)’ des Psalmentextes: noh nesah ih rehten man ferlazzenen . noh helfelosen ... noh sinen samen brotis durftigen non vidi iustum dere- lictum ... nec semen eius egens pane [vgl. semen uniuscuiusque hominis operam esse diximus, quam seminat et metit ... Ergo opera iusti pane non indiget, hoc est, verbo dei quo satiatur, Cass.] NpNpw 36,25. sin samo uueret in segene . keistlichiu ding sahet er . uitam ęternam inphahet er . daz ist sines samen benedictio semen illius in benedictione erit 26. dero argon samo uuirt ferloren. Alliu iro uuergh uuerdent ferloren semen impiorum peribit [vgl. omnia opera impiorum peribunt, Aug., En.] 28. sin samo idest bonum opus (Npw ist daz guote uuerh) . kemag filo in terra beatorum potens in terra erit semen eius 111,2. so mahtic ist der samo dero guoten uuercho Npw ebda. (Np semen bonorum operum). 6) das Säen, Aussaat: hier bechenne uuesen tempus laboris (zit arbeite) tempvs seminis (zit samin) tempus frigoris (zit frostis) tempus lacrimarum (zit trano) Npgl 36,34 (Npw sâen).
Komp.: erd-, hanaf-, hî-, kôl-, korn-, kurbiz-, lîn-, lubistehhal-, luft-, lul-, maga-, magen-, meltûn-, phor(ra)-, ruobi-, tilli-, uuilidmorahsâmo, bils-, venichel-, haber-, nezzel-, papel-, phedemen-, raten-, rôsen-, rûtensâme mhd.; Abl. sâmhafti. [Nässl]