Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
mandala sw. f.
sw. f., mhd. mandel st. f. m., nhd. mandel; as. mandala, mnd. mnl. mandel; aus mlat. amandula, -ola. — Graff II,817.
Erst ab 11. Jh. belegt.
mand-al-: nom. sg. -a Gl 3,93,59 (SH A, 6 Hss.). 195,21 (SH B). 497,4. 5,33,16 (SH A). Hbr. I,177,98 (SH A); -e Gl 1,318,53 = Wa 73,25 (vgl. Wich-Reif, Stud. S. 201); -el-: dass. -a 3,93,62 (SH A); -e 60 (SH A); -] 99,34/35 (SH B). 517,17 (beide 14. Jh.); nom. pl. -un Gl 3,99,33 (SH A). Hbr. I,185,213 (SH A); -en Gl 3,99,34 (SH A). 386,69 (Jd); -il-: nom. sg. -a 50,5; nom. pl. -un 2,686,16. 3,99,32 (SH A, 3 Hss.); -in 5,34,79 (SH A); -ul-: dass. -vn 3,99,32 (SH A). 494,7 (-un); mandł: nom. sg. Stricker II,33,16 (SH; l. mandel oder -il); mandl: dass. Gl 3,93,61. 99,35 (beide SH A, clm 23796,15. Jh.). — mantala: nom. sg. Gl 4,219,3 (cgm 187,11. Jh.).
Verschrieben: mands: nom. sg.? Gl 3,99,35 (SH A); mit ausgefallenem Nasalstrich: mad-eln: nom. pl. 34 (SH A; Hbr. I,185,213 Anm. z. St. mandeln); -ilu: dass. 197,19 (SH B; wohl kaum -u für a verschr.). — Verstümmelt: |delne: nom. pl.? Gl 3,197,19 (SH B). 1) Mandel: mandale amigdalum est Graeci nux longa Latine quam alii nudicam vocant [zu: deferte viro munera, modicum resinae, et mellis, ... et] amygdalarum [Gen. 43,11] Gl 1,318,53 = Wa 73,25 (vgl. WichReif, Stud. S. 201). nux est generale omnium pomorum durius corium extrinsecus habentium. eius species sunt amigdalę mandilun. auellanę nespelun. castaneę cistinnun. glandes bochillun [zu: nuces generaliter dicuntur omnia tecta corio duriore: ut ...] amygdalae [Serv. zu Verg., E. II,52] 2,686,16. (amigdalus mandelbovm. cuius fructus, nur in 1 Hs.) amigdala mandala Grece sic dicitur, Latine nux longa, alii nuciclam [Hbr. I,177,98] 3,93,59. Hbr. I,177,98. amigdala mandala Grece sic dicitur [ebda.] Gl 5,33,16. mandulvn amigdalae (auch -a) 3,99,32. 197,19 (beide im Abschn. De fructibus arborum). 386,69 (zwischen Bez. für Früchte). 5,34,79. Hbr. I,185,213 (beide im Abschn. De fructibus arborum); hierher wohl auch: bidder mandulun amigdala amara Gl 3,494,7. 2) Mandelbaum, Amygdalis communis L. (? Vgl. Marzell, Wb. 3,1092 f.): mandala amigdala Gl 3,195,21 (1 Hs. mandal(a)boum; im Abschn. De arboribus; oder Vok.-Übers. (?), vgl. in ders. Hs. die Glossierung mandilbovm amigdalus Gl 3,195,23). 517,17 (in einem Pflanzenglossar). carica 497,4 (darauf cariae nuces, vgl. carias .i. nuces, CGL III,555,20; zum lat. Lemma vgl. Mlat. Wb. II,283,19. 49); hierher wohl auch, mit unklarer Glossierung: mandila carica 50,5 (1 Hs. kegere; in einem Kräuterglossar; zum lat. Lemma s. o. Gl 3,497,4 u. Mlat. Wb. II,283,49 f.). 3) Glossenwort: mantala amigdala Gl 4,219,3 (in einem nach Sachgruppen geordneten alphabetischen Glossar, unmittelbar davor Baum- u. Strauchnamen, danach hasalnuzze avellanae). Stricker II,33,16 (-um; in einem alphabetischen Glossar).