excellens

excellens -entis (sehr) hoch — (very) high I bezogen auf die Gliederung des Tonsystems — with respect to the subdivision of the tonal system 1 in der Einteilung in Tetrachorde — for the division into tetrachords a als Übersetzung von ‚ὑπερβολαῖος‘ — as translation of ‘ὑπερβολαῖος’ [s.V] LmLMart. Cap. 9, 931: sextus decimus τρίτη ὑπερβολαίων, id est tertia excellentium, septimus decimus ὑπερβολαίων διάτονος, hoc est excellentium extenta, octavus decimus νήτη ὑπερβολαίων, id est ultima excellentium. LmLMart. Cap. 9, 961: Sunt autem tetrachorda principalium, mediarum, coniunctarum, separatarum, excellentium. al. [s.VI] LmLBoeth. mus. 1, 26 p. 219, 1: Albinus autem earum (sc. chordarum?) nomina Latina oratione ita interpretatus est, ut hypatas principales vocaret, mesas medias, synemmenas coniunctas, diezeugmenas disiunctas, hyperboleas excellentes (inde LmLReg. Prum. 14, 41. LmLIac. Leod. spec. 5, 6, 1. LmLIoh. Cicon. mus. 2, 47 p. 322, 4. LmLUgol. Urb. 5, 44, 30. LmLFr. Gafur. op. 5, 1. LmLFr. Gafur. theor. 5, 1). LmLBoeth. mus. 4, 3 p. 311, 15: trite hyperboleon, quae est tertia excellentium..., hyperboleon enarmonios, quae est excellentium enarmonios ..., hyperboleon chromatice, quae est excellentium chromatica ..., hyperboleon diatonos, quae est excellentium extenta (inde LmLIac. Leod. spec. 6, 8, 15-16. LmLWillelm. 3, 13-14). [s.IX-XII] LmLGloss. Boeth. mus. 1, 26, 3: Yperboleas, i. excellentes. al. LmLGloss. Mart. Cap. 945/364, 11-3: ultimi spissi, s. in tetracordo excellentium. al. [s.IX] LmLRemig. Aut. 509, 21. LmLHucbald. 37: Nam sinemenon coniunctarum, diezeugmenon divisarum, yperboleon excellentium interpretatur. LmLReg. Prum. 14, 30: hae tres ultimae et novissimae cordae (sc. trite hyperboleon, paranete hyperboleon, nete hyperboleon) acutissimum et graciliorem ceteris cordis reddunt sonum; unde et excellentes appellantur (inde LmLAnon. Bernh. 2, 37). al. [s.X-XI] LmLAnon. Bernh. 1, 7: Suntque haec tetracorda principalium, mediarum, coniunctarum, divisarum, excellentium (sim. LmLAnon. Bernh. 2, 7). al. LmLPs.-Berno mon. 5, 9: Quintum autem (sc. tetrachordum)... hyperboleon, id est excellens, dicitur, quod in acutioribus et idcirco excellentioribus vocibus inveniatur. al. LmLOdor. Sen. p. 154. LmLOliva 15. LmLFrut. brev. 6 p. 48: ab ⋅aa⋅ in ⋅e⋅ habebis, quod hyperbolaeon, id est excellentium dicitur. al. [s.XI-XII] LmLTheog. Mett. 30, 3 (p. 192a). LmLIoh. Cott. mus. 13, 32 descr. al. [s.XIII] LmLIoh. Aegid. 6, 8: secundum Graecos quaedam vocantur principales ... Quaedam iuxta principales. Quaedam digitales ... Quaedam disiunctae. Quaedam excellentes. LmLEngelb. Adm. 1, 11, 15. al. LmLWalt. Odingt. 3, 2, 23-25. [s.XIV] LmLIac. Leod. spec. 5, 6, 2. al. LmLQuat. princ. 3, 6. [s.XV] LmLIoh. Cicon. mus. 2, 50 p. 326, 1: Nete diezeugmenon, id est ultima a fine divisarum et prima excellentium. al. LmLGob. Pers. p. 183a. LmLAnon. Carthus. theor. 14, 50. al. LmLIoh. Legr. rit. 1, 1, 6, 14. LmLBart. Ram. 1, 1, 3 p. 7. LmLNicol. Burt. 1, 17, 96. LmLAdam Fuld. 2, 9 descr. LmLGuill. Pod. ench. 13 p. 375: Quintum autem et ultimum (sc. tetrachordum), quoniam excellentium vel superacutarum est vocum et ob hanc causam hiperboleon nuncupatum. LmLGuill. Pod. 2, 12. LmLErasm. Hor. p. 84b. al.[] b in der Folge: graves (Γ-C) - finales (D-G) - superiores (a-d) - excellentes (e-) — within the series: graves (Γ-C) - finales (D-G) - superiores (a-d) - excellentes (e-) [s.IX] LmLMus. ench. 1, 57: tetracordum gravium. Huic proximum tetracordum finalium. Post quos tetracordum superiorum. Deinde excellentium. Ultimi remanent duo (sim. Inch. uchub. 79). LmLMus. ench. 1 descr. 3. al. LmLScol. ench. 1, 343. al. LmLInch. Uchub. 91. al. LmLComm. br. 66: Sequitur modulatio psalmi elevata usque in deuterum excellentem. [s.XI] LmLAnon. Prag. 219. al. [s.XIII] LmLAmerus 23, 6: tetracordum gravium ⋅Γ⋅a⋅b⋅c⋅; tetracordum finalium ⋅d⋅e⋅f⋅g⋅; tetracordum superiorum ⋅a⋅b⋅c⋅d⋅; tetracordum excellentium ⋅e⋅f⋅g⋅a⋅. [s.XV] LmLIoh. Legr. rit. 2, 1, 1, 9. LmLMon. Mon. ench. 3. al. LmLMon. Prima corda 37. LmLMon. Si vis mensurare 5. al. LmLMon. Super unum 34. al. c in der Folge: graves (principales) (A-D) - finales (mediae) (D-G) - superiores (acutae) (a-d) - excellentes (superacutae) (d-g) - superacutae (superexcellentes) (-) — within the series: graves (principales) (A-D) - finales (mediae) (D-G) - superiores (acutae) (a-d) - excellentes (superacutae) (d-g) - superacutae (superexcellentes) (-) [s.XI] LmLBerno prol. 1, 6: Tetracordum ... excellentium, quia excellit sono trium aliorum (inde LmLAmerus 23, 10. LmLIoh. Cicon. mus. 2, 51 p. 328, 13). al. LmLHermann. mus. p. 34 (p. 133) descr. LmLHermann. mus. p. 46 (p. 139b): acutum ⋅d⋅ quarta est superiorum et prima excellentium. LmLHermann. mus. p. 66 (p. 149a): Omnes autentici a finalibus incipientes ad excellentes ascendunt et in superioribus distinguntur. Omnes vero subiugales a gravibus incipientes in superioribus finiuntur et in finalibus mediantur (inde LmLWilleh. Hirs. 15 (c. 14), 1). al. LmLQuadr. fig. 2. LmLWilleh. Hirs. 7 (c. 6), 7: prima excellentium... ⋅d⋅, secunda, tertia et quarta ⋅e⋅f⋅g⋅. LmLWilleh. Hirs. 29 (c. 28), 4: quatuor tetrachorda in monochordo firmantur, id est gravium ⋅A⋅B⋅C⋅D⋅, finalium ⋅D⋅E⋅F⋅G⋅, superiorum ⋅a⋅b⋅c⋅d⋅, excellentium ⋅d⋅e⋅f⋅g⋅. al. LmLAribo 6 p. 11: Tetrachordum excellentium est ⋅d⋅e⋅f⋅g⋅ secundum Guidonem, iuxta Boetium autem paranete diezeugmenon, nete diezeugmenon, trite hyperboleon, paranete hyperboleon (inde LmLQuaest. mus. 1, 6 p. 16). LmLAribo 79 p. 34: tritus excellens ⋅f⋅ (inde LmLQuaest. mus. 1, 9 p. 18). al. LmLPs.-Guido arithm. p. 58b. al. LmLVers. Ars humanas p. 113b. LmLFrut. brev. 6 p. 50. al. LmLPs.-Osbern. 56: Primus tonus, quia primus est autentorum, constat prima finalium ⋅D⋅, mediatur prima superiorum ⋅a⋅, terminatur prima excellentium ⋅d⋅. eqs. al. LmLAnon. Wolf p. 222: octavo tono, quem ipse (sc. Ptolemaeus) apposuit, octavam speciem diapason a prima superiori, idest ⋅a⋅, ad ultimam excellentem ⋅⋅ attribuat (? cf. LmLWolf, Anonymer Musiktraktat p. 222 adn. 4; inde LmLIac. Leod. spec. 6, 33, 13). al. LmLQuaest. mus. 1, 6 p. 16. al. LmLTheog. Mett. 9, 1 (p. 186b). al. [s.XIII-XIV] LmLEngelb. Adm. 3, 13, 3: quedam sunt graves, quedam finales, que aliter dicuntur medie, quedam superiores, i. e. acute, quedam excellentes, i. e. superacute. al. LmLIac. Leod. spec. 6, 26, 5: secunda (sc. species diatessaron) ex ⋅e⋅ secunda excellentium et ⋅⋅ prima superacutarum. LmLIac. Leod. spec. 6, 30, 10: Species igitur naturales ipsius diapente finales inchoant, superiores terminant, vel excellentes inchoant et superacutas terminant. al. LmLQuat. princ. 3, 21. al. LmLAnon. Erford. p. 161. [s.XV] LmLIoh. Cicon. mus. 2, 51 p. 330 descr.: Primum tetracordum gravium ⋅A⋅B⋅C⋅D⋅. Secundum tetracordum finalium ⋅D⋅E⋅F⋅G⋅. Tertium tetracordum superiorum ⋅a⋅b⋅C⋅c⋅d⋅. Quartum tetracordum excellentium ⋅d⋅e⋅f⋅g⋅. Quintum tetracordum synemenon ⋅G⋅a⋅b⋅C⋅c⋅. Sextum tetracordum subgravium ⋅Δ⋅E⋅φ⋅Γ⋅. al. LmLAdam Fuld. 2, 4: Clavium vero quinque sunt species, videlicet graves, finales, acutae, excellentes, superexcellentes. al.[] d in der Folge: graves (Γ-C) - finales (D-G) - acutae (a-d) - superacutae (d-g) - excellentes (-) — within the series: graves (Γ-C) - finales (D-G) - acutae (a-d) - superacutae (d-g) - excellentes (-) [s.XI-XII] LmLIoh. Cott. mus. 5, 18: a ⋅Γ⋅ usque ad ⋅C⋅ propter soni gravitatem graves dicuntur, a ⋅D⋅ usque ad ⋅G⋅ ... finales appellantur, ab ⋅a⋅ minuto usque ad ⋅d⋅ acutae vocantur ..., a ⋅d⋅ usque ad ⋅g⋅ superacutae dicuntur, ... ab ⋅aa⋅ usque ⋅dd⋅ excellentes nominantur eo, quod etiam superacutas soni gracilitate excellant (inde LmLConr. Zab. tract. GG 8). [s.XIV] LmLSumm. Guid. comm. 2, 37: ultra illam eandem ⋅g⋅ superacutam restent quatuor claves, quae dicuntur excellentes. al. [s.XV] LmLGob. Pers. p. 192a: excellentes non sunt causa necessitatis additae, sed causa commoditatis, ut, cum aliquando cantus transponitur, quoque tunc commode per illas possit cantari. al. LmLTrad. Holl. III 3 p. 26: Capitales graves ⋅Γ⋅A⋅B⋅C⋅, graves finales ⋅D⋅E⋅F⋅G⋅, minute acute ⋅a⋅b⋅h⋅c⋅d⋅, superacute ⋅d⋅e⋅f⋅g⋅, duplicate excellentes ⋅aa⋅bb⋅hh⋅cc⋅dd⋅. al. LmLSzydlov. 2 p. 14. al. e in nicht näher bestimmbarer Folge — for an unclearly defined series [s.XIII] LmLIoh. Aegid. 14, 5. al. LmLAnon. Ratisb. 2, 11. al. [s.XIV] LmLHeinr. Eger 2 p. 38. f in der Folge: graves (Γ-C) - finales (D-G) - acutae (affinales) (a-d) - superacutae (acutae) (e-) - excellentes (-) — within the series: graves (Γ-C) - finales (D-G) - acutae (affinales) (a-d) - superacutae (acutae) (e-) - excellentes (-) [s.XIII] LmLHier. Mor. 13 p. 57, 12: Quintum trichordum secundum illos, qui ⋅⋅fa excludunt, tres claves constituunt, scilicet ⋅⋅mi ⋅⋅⋅, quae dicuntur excellentes eo, quod superacutas soni acuitate excellant ... Alii vero ⋅⋅fa includentes et ⋅⋅la addentes pentachordum nominant excellentium. al. [s.XV] LmLIac. Twing. p. 154, 4 descr. LmLIoh. Floess 49: Ubi incipit secundus b mollis? In ⋅ff⋅ duplicato superacuto in spatio. Et finitur in ⋅d⋅ geminato excellente in linea. LmLIoh. Floess 58 descr. al. LmLAnon. Claudifor. 1, 4, 8 (sim. Mut. Christo 54). al. LmLAnon. Philad. 9 descr. al. LmLMan. Guid. p. 149 (p. 466) descr.: Graves ... finales ... affinales vel acutae ... superacutae ... duplicatae seu excellentes. Mut. Christo 69. al. LmLConr. Zab. tract. p. 240 descr. LmLLad. Zalk. A 54 descr.: Graves ... finales ... affinales vel acutae ... acutae vel superacutae ... excellentes. al. LmLMich. Keinsp. 3, 30. g für die Töne des sechsten Tetrachords im System: graves (Γ-C) - finales communes (D-G) - finales speciales (F-b oder a-d) - acutae (c-f) - superacutae (f-) - excellentes (-) — for the notes of the sixth tetrachord within the system: graves (Γ-C) - finales communes (D-G) - finales speciales (F-b or a-d) - acutae (c-f) - superacutae (f-) - excellentes (-) [s.XIII] LmLHier. Mor. 13 p. 57, 28: sextum vero et ultimum, quod est a ⋅⋅mi excellenti in ⋅⋅ similiter excellens, tetrachordum excellentium dicitur. h für das siebente und achte Tetrachord im System: graves (Γ-C und C-F) - acutae (F-b und G-C) - superacutae (c-f und f-) - excellentes (g- und -) — for the seventh and eighth tetrachord in the system: graves (Γ-C and C-F) - acutae (F-b and G-C) - superacutae (c-f and f-) - excellentes (g- and -) [s.XIII] LmLHier. Mor. 23 p. 171, 14: primum tetrachordum est a ⋅Γ⋅ut in ⋅C⋅faut, secundum a ⋅C⋅faut in ⋅F⋅faut, quae etiam gravia dicuntur, tertium ab ⋅F⋅faut in ⋅b⋅fa acutum, quartum a ⋅G⋅solreut in ⋅c⋅solfaut, quae dicuntur acuta, quintum a ⋅c⋅solfaut in ⋅f⋅faut superacutum, sextum ab ⋅f⋅faut in ⋅⋅fa duplicatum, quae superacuta dicuntur, septimum autem a ⋅g⋅solreut minutum in ⋅⋅solfa duplicatum, octavum vero a ⋅⋅mi in ⋅⋅la, quae dicuntur excellentia.[] i in der Folge: graves (Γ-C) - mediae (D-G) - synemena (coniunctae) (a-d) - diezeugmena (disiunctae) (e-) - excellentes (-) — within the series: principales (graves) (Γ-C) - mediae (D-G) - synemena (coniunctae) (a-d) - diezeugmena (disiunctae) (e-) - excellentes (-) [s.XIII-XIV] LmLEngelb. Adm. 1, 15, 15: Gwido vero Cantuariensis et Odo Cluniacensis inceperunt a ⋅Γ⋅ut, quod est ⋅G⋅ Grecum; et ordinaverunt duo tetracorda principalium, i. e. gravium et mediarum usque ad ⋅G⋅solreut inferius, deinde a ⋅G⋅solreut inferiori <exclusive> usque ad <⋅A⋅>lamire superius duo tetracorda, unum synemenon, i. e. coniunctum, aliud dyezeugmenon, i. e. disiunctum ... Ab ⋅A⋅lamire vero superiori usque ad ultimam ⋅D⋅lasol inclusive quintum tetracordum excellencium. al. j in der Folge: graves (A-D) - finales (D-G) - superiores (acutae) (a-d) - excellentes (superiores) (e-) — within the series: graves (A-D) - finales (D-G) - superiores (acutae) (a-d) - excellentes (superiores) (e-) [s.XIII-XIV] LmLEngelb. Adm. 3, 14, 11: ⋅A⋅re, ⋅B⋅mi, ⋅C⋅faut, ⋅D⋅solre faciunt tetracordum gravium, ad quas cantus descendit ... ⋅D⋅solre, ⋅E⋅lami et ⋅F⋅faut et ⋅G⋅solreut faciunt tetracordum finalium, quia in eis omnis cantus et tonus musicus terminatur ... ⋅A⋅lamire, ⋅B⋅fa⋅C⋅mi et ⋅C⋅solfaut et ⋅D⋅lasolre faciunt tetracordum superiorum sive acutarum, quia per eas cantus ascendit ... Quatuor autem voces excellentes scilicet superiores ⋅E⋅lami, ⋅F⋅faut, ⋅G⋅solreut, ⋅A⋅lamire faciunt tetracordum excellencium, i. e. acutissimarum vocum, ad quas cantus et toni musici licet non semper aliquando tamen ascendunt. al. k ? in der Folge: gravissimae (Γ-C) - graves (D-g) - acutae (a-d) - acutissimae (superacutae) (e-) - excellentissimae (excellentes) (-) — within the series: gravissimae (Γ-C) - graves (D-g) - acutae (a-d) - acutissimae (superacutae) (e-) - excellentissimae (excellentes) (-) [s.XV] LmLIac. Theat. 1: Nota, quod quatuor sunt lictere graves et quatuor gravissime et quatuor acute et quatuor acutissime et quatuor excellentissime. ... Nam a ⋅Γ⋅ usque ad ⋅D⋅ (sc. exclusive?) computa gravissimas / et a ⋅D⋅ ad ⋅a⋅ acutum (sc. exclusive?) graves volo teneas, / ab eadem ⋅a⋅ acutas nominabis licteras / usque venies ad ⋅d⋅, tunc dic acutissimas / usque numerus te ducat ad ⋅a⋅ Grecam licteram; / nam Grecarum licterarum, que in fine remanent, / omnes nuncupaveris excellentissimas. LmLIac. Theat. 2: monocordi licterarum quintuplex est inventa partitio; nam earum quedam sunt gravissime, quedam graves, quedam acute, quedam superacute et quedam excellentes. al. 2 in der Oktaveinteilung: graves - acutae - excellentes — for the division into octaves: graves - acutae - excellentes [s.XI-XII] LmLIoh. Cott. mus. 9, 10: Quam pulchram ... diapason concordiam habeat, probari perfacile est, si duo vel tres simul cantent, ita scilicet, ut unus gravi, secundus acuta, tertius excellenti voce utatur. LmLTrad. Guid. 1: Graves: ⋅A⋅B⋅C⋅D⋅E⋅F⋅G⋅. Acutae: ⋅a⋅b⋅C⋅c⋅d⋅e⋅f⋅g⋅. Excellentes ⋅⋅⋅⋅⋅. al. [s.XIII] LmLHier. Mor. 12 p. 50, 14: in ⋅C⋅faut gravi ... in ⋅c⋅solfaut acuto ... in ⋅⋅solfa excellenti. al. LmLAugust. min. 78. [s.XIV] LmLHugo Spechtsh. comm. p. 40. [s.XV] LmLIoh. Olom. 3 p. 9. LmLAnon. Claudifor. 5, 1, 5: Tertio modo tales voces inchoantur in secundo membro medii digiti et finiuntur in tertio et dicuntur superacutae sive excellentes... et scribuntur geminatis litteris et ideo duplicatae dicuntur. al. LmLAnon. Carthus. pract. 5, 1. al. LmLTrad. Holl. I p. 165: octo sunt graves, septem acutae et quatuor superacutae (ms.: supra acute, ed.: supraacutae) sive excellentes. LmLTrad. Holl. I p. 170: Primus itaque b duralis incipitur in ⋅g⋅ Graeco in linea et finitur in ⋅E⋅ gravi in spatio. Secundus incipitur in ⋅G⋅ gravi in spatio et finitur in ⋅e⋅ acuto in linea. Tertius incipitur in ⋅g⋅[] acuto in linea et finitur in ⋅dd⋅ gemino excellenti. al. LmLTrad. Holl. II 48 (p. 481b) (sim. LmLLad. Zalk. A 51). al. LmLTrad. Holl. III 3 p. 25 descr. al. LmLAnon. Monac. 1, 26: Discantus autem est diversorum cantuum secundum modum et equipollenciam adinvicem concurrencium debita et regularis consonancia voces per acutas et excellentes prolata. (?) LmLTrad. Holl. VI 8, 8. al. LmLConr. Zab. tract. BN 1. al. LmLLad. Zalk. A 51. LmLSzydlov. 2 p. 14. LmLFist. Ad fistulas 15-17 p. 132. 3 in nicht bestimmbarer Einteilung — for a division into unclearly determined parts [s.XIII-XIV] LmLEngelb. Adm. 3, 6, 11. LmLMon. A gamma p. 138, 3. al. LmLMon. Ab F p. 182, 29. LmLMon. Cum primum 6-7. LmLMon. Si mon. III p. 35, 15. II allgemein — general [s.IX-XII] LmLGloss. Boeth. mus. 1, 13, 33: ‚acutam‘: excellentem. [s.IX-X] LmLAlia mus. 138 p. 199: Sunt igitur quatuor superiores ... et quatuor inferiores ... Et superiores quidem excellentiori parte finiunt hypodorium, hypophrygium, hypolydium, hypermixolydium. Inferiores vero finiunt ex graviori parte dorium, phrygium, lydium, mixolydium, unde et finales dictae sunt (inde LmLAnon. Bernh. 2, 84). al. LmLAnon. Bernh. 2, 86. [s.XI] LmLPs.-Berno mon. 5, 9: Quintum autem (sc. tetrachordum)... hyperboleon, id est excellens, dicitur, quod in acutioribus et idcirco excellentioribus vocibus inveniatur. LmLFrut. brev. 7 p. 52: Octo cantionum modis, quos Graece tropos et ‚abusive tonos vocamus‘, ecclesiasticus ordo utitur, quorum quatuor excellentiores sic vocantur: authentus protus ..., authentus deuterus ..., authentus tritus ..., authentus tetrardus (cf. Ps.-Berno mon. 8, 3). LmLTheog. Mett. 10, 5 (p. 187a): Tetrachordum excellentium ideo dicitur, quia excellentiores voces ibi sonent. al. [s.XIII] LmLHier. Mor. 7 p. 29, 4. al. LmLEngelb. Adm. 1, 14, 3. LmLWalt. Odingt. 3, 4, 7: Excellentissimae igitur chordae, scilicet ⋅S⋅, aptetur iste numerus 1728. al. [s.XIV] LmLIac. Leod. spec. 5, 14, 15. LmLAnon. Erford. p. 161. [s.XV] LmLIoh. Cicon. mus. 2, 8 p. 256, 3: De speciebus diatessaron, qui videntur tum inferiores, tum superiores, tum comunes, tum excellentes eqs. al. LmLGob. Pers. p. 192a. LmLIoh. Floess 213: Notandum, quod ⋅e⋅la nequaquam ponitur in monocordo veterum musicorum, sed moderni ad ipsorum placitum addiderunt eo, quod cantus excellentes perficiantur per la. LmLAnon. Claudifor. 5, 3, 8. LmLUgol. Urb. 1, 11, 13 (inde LmLFr. Gafur. extr. 4, 8, 4). LmLIoh. Tinct. contr. 1, 2, 10. LmLFr. Gafur. theor. 5, 8. LmLGuill. Pod. 5, 28. LmLSzydlov. 2 p. 14. LmLMon. Super unum 52: a gravissimo nervo usque ad excellentissimum. v. tetrachordum grave - tetrachordum finale - tetrachordum superius - tetrachordum excellensadv.