lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

ernust

as. bis ahd. · 4 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

AWB
Anchors
5 in 4 Wb.
Sprachstufen
2 von 16
Verweise rein
34
Verweise raus
9

Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch

ernust st. f. n. m.

Bd. 3, Sp. 424
ernust
st. f. n. m., mhd. ernest, ernst st. m., nhd. ernst m.; mnd. ērnst m., auch n., mnl. ernst m. (u. f.); afries. ernst; ae. eornost f. (n., nicht f. Bosw.-T., Suppl. s. v.). — Graff I, 429 ff.
Fem.: ęrnusti: dat. sg. I 9,9. — ernust-: dat. sg. -i Gl 1,285,62 (Jb-Rd). I 25,19. O 4,37,30; acc. sg. -] T 182,1. O 1,22,18; dat. pl. -in 27 (FP, -in aus -un korr. V); ernosdi: dat. sg. Gl 2,695,47 (Melk n. sign., 12. Jh.).
Neutr.: ernost: acc. sg. W 139,5.
Mask.: hernosta: acc. pl. Gl 2,610,61 (Paris Lat. 10195, 11. Jh.; vgl. Garke S. 100).
Nicht eindeutig bestimmbar (die Belege von F sind wohl Fem., die anderen wohl Mask. oder Neutr.): aernust: acc. sg. F 9,3. — ernust-: dat. sg. -a Gl 2,170,11 (clm 6277, 9. Jh.); acc. sg. -] F 7,28. 40,15; dat. pl. -un OV 1,22,27 (-un zu -in korr.); ernoste: dat. sg. Gl 2,713,53; ernest: nom. sg. 3,259,41 (SH a 2, 2 Hss.). Nb 127,5. 298,13 [138,12. 323,16]. Nc 802,22 [163,4]. Np 57,2. 118 I, 68 (2). T, 145 (2). 139,11; gen. sg. -]es Gl 2,55,3. 4,315,10; acc. sg. -] Nb 214,7 [230,31]. Nc 762,4 [107,6]; acc. pl.? -] Gl 2,478,10; ernist: nom. sg. 3,411,70 (Hd., lat. dat./abl.). 4,208,61. Npw 118 I, 68 (2). T, 145 (2). 139,11; gen. sg. -]es Gl 2,55,3 (2 Hss.); acc. pl.? -] 501,42 (2 Hss.). 521,20. Beitr. (Halle) 85,232,1 (Vat. Reg. lat. 348, 9. Jh.).
Hierher wohl auch als Verschreibung: frunsti: dat. sg. Gl 2,262,6 (clm 2944, 10. Jh.; d. h. fnunsti = fernunsti oder ernusti, Steinm.). 1) Energie, Spannkraft, Kraft: ernistes [mulier ... oculis ardentibus et ultra communem hominum valentiam perspicacibus ... atque inexhausti] vigoris [Boeth., Cons. 1,1 p. 4,6] Gl 2,55,3. 4,315,10. mit demo ernusta [dum (anima) studiorum sublimium] vigore [non constringitur, Greg., Cura 3,15 p. 55] 2,170,11. 2) Entschlossenheit, fester Wille: an diu skein sin (Agamemnons) ernest . taz er noh tero tohter neborgeta . echert er sinen namen gerache Nb 298,13 [323,16]. 3) Eifer; Inbrunst: ernusti [Iesum venientem vidit, et cum magna] animadversione [coepit circumstantibus clamare, dicens: Recedite, Greg., Dial. 4,16 p. 397] Gl 2,262,6 (s. o. Formenteil). suntar fahemes tharazua (zur Auferstehung Christi) mit giloubu filu frua, mit ernusti snello O 4,37,30. so tuot der . der anadahte ist ze sinemo gebete . unde in sin ernest nelazet anderes tenchen NpNpw 118 T, 145. sie nemohton iedoch in minen holdon daz fiur unte daz ernost miner minnon irleskan W 139,5; vielleicht ist auch guotiu ernust im folg. Beleg als Inbrunst, Verzückung aufzufassen: (Christus) uuard tho giuuentit in guota ernust inti langor betota et factus est in agonia et prolixius orabat T 182,1. 4) heftiges Verlangen: so si dia (die Philosophie) gesah . so uuas iro sar dara ze iro not . unde ernest quam cum virgo conspiceret . ad eam omni studio affectuque cucurrit Nc 802,22 [163,4]. 5) Ernst; das Ernste, Ernsthafte im Gegensatz zum Scherz: ernest seria [, ludicra, verba, iocos ... trina superne regat pietas, Prud., H. a. cib. (III) 18] Gl 2,478,10. 501,42. 521,20. Beitr. (Halle) 85,232,1. hernosta [(Sulla) ioca atque] seria [cum humillimis agere, Sall., Iug. 96 p. 347,11] Gl 2,610,61. ernest serium vel serum 3,259,41. serio 411,70. serium 4,208,61. 6) ernust uuesan, mit Dat. d. Pers. u. Gen. d. Sache, mit Dat. d. Pers. u. Inf.-Gruppe (in der Verbindung mit uuesan u. auch mit uuerdan Abschn. 7 nähert sich ernust einem Adj., vgl. dazu Wilm., Gr. 2 § 386,1): a) vor Eifer glühen, von Inbrunst erfüllt sein bei etw.: aber daz tu chist kerno gehortist . au . uuio ernest tir is uuare . uuio du brunnist . ube du uuissist . uuara ih tih pegunnen habo zeleitenne quanto ardore flagrares . si agnosceres . quo te aggrediamur ducere Nb 127,5 [138,12]. kehore mih truhten . uuanda mines ruoftes mir ernest ist NpNpw 118 T, 145; b) etw. wirklich, ernsthaft wollen: imo ist ernest zetuonne sine iustificationes . sid er sie uuile lirnen in sua bonitate. Fernim ouh noh mer . uuieo ernest imo is si [vgl. vere vult facere iustificationes dei, Aug., En.] NpNpw 118 I, 68; c) aufrichtig sein in etw.: sie chedent ... daz triuuua bezzera sin . danne scaz . unde neahtont iz so ... Vbe in is ernest uuare . so sceindin sie iz Np 57,2. 7) ernust uuerdan, mit Dat. d. Pers. u. Präp. zi + Dat. d. Sache: sich entschieden einer Sache zuwenden: sie gesehent taz in ernest uuirt ze uuolataten NpNpw 139,11. 8) zi ernusti, in ernust, ernustin: tatsächlich, wirklich, gewiß, ohne Zweifel, nachdrücklich: za ernusti [ut nihil] omnino [pereat ex his quae pertinent ad filios Israel, Ex. 9,4 oder: nihil] omnino [periit, ebda. 6] Gl 1,285,62. cernosdi nimirum [haec illa Charybdis, Verg., A. III, 558] 2,695,47. huuer ist dhanne dher druhtin, nibu ist zi ęrnusti sunu fona fater? quis est ille dominus, nisi procul dubio filius a patre? I 9,9. dhar ist izs chiuuisso so zi ernusti araughit futura Iudaeorum excidia ibi certissime manifestantur 25,19 (z. Konstr. vgl. Eggers, Wb. S. 71 s. v. manifestare); — so huuer so auh in ernust uuillun uurchit mines fater quicumque enim fecerit voluntatem patris mei F 7,28. uuar in aernust .. iu daz manage forasagun ... gerotun za gasehhanne amen quippe dico vobis, quia multi prophetae ... cupierunt videre 9,3. neo zagafrummenne nist in ernust mit dem festeom neque enim agendum est cum firmis 40,15. gigiangun si es in ernust in thrata mihila angust O 1,22,18 (anders Piper 2,107 s. v. ernust). tes folgen ih tir in ernest chad ih vehementer assentior inquam Nb 214,7 [230,31]. sumelichen mit temo stabe daz houbet in ernest prechende Nc 762,4 [107,6]; — siu wuntun ernustin mit grozen angustin O 1,22,27 (‘in ernster, sorgenvoller Stimmung’, Erdm.). 9) Unklar ist: stadu. ualgu. ernoste [si] fortuna [permittitis uti, Verg., A. IX, 240] Gl 2,713,53 (die Übers. paßt nicht zu lat. fortuna; vielleicht ist ernoste als adverb. Dat. Sing. im Sinne von ‘wirklich, ernstlich’ zu verstehen, vgl. 8).
Abl. ernusthaft(i), -lîh.
5968 Zeichen · 281 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 9.–12. Jh.
    Altsächsisch
    ernustst. M. (i), st. F. (i)

    Köbler Anfrk. Wörterbuch

    ernust , st. M. (i), st. F. (i) nhd. Ernst, Eifer ne. earnest (N.) Hw.: vgl. as. ernist, *ernust, ahd. ernust* Vw.: s. *…

  2. 8.–11. Jh.
    Althochdeutsch
    ernustst. f. n. m.

    Althochdeutsches Wörterbuch · +3 Parallelbelege

    ernust st. f. n. m. , mhd. ernest, ernst st. m., nhd. ernst m. ; mnd. ērnst m., auch n., mnl. ernst m. ( u. f. ); afries…

Verweisungsnetz

31 Knoten, 32 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 4 Wurzel 2 Kompositum 24 Sackgasse 1

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit ernust

15 Bildungen · 13 Erstglied · 2 Zweitglied · 0 Ableitungen

Ableitung von ernust

er- + nust

ernust leitet sich vom Lemma nust ab mit Präfix er-.

Zerlegung von ernust 2 Komponenten

ern+ust

ernust setzt sich aus 2 eigenständigen Lemmata zusammen. Die Klammerung zeigt die Hierarchie der Komposition; Klick auf einen Bestandteil öffnet seine Etymologie.

ernust‑ als Erstglied (13 von 13)

ernustahfto

AWB

ernusta h fto Gl 4,324,47 s. ernusthafto.

ernusthaft

KöblerAhd

ernust·haft

ernusthaft , Adj. nhd. ernsthaft, eifrig, tüchtig, vor Eifer brennend, fest, nicht wankend ne. earnest (Adj.), zealous ÜG.: lat. constans Gl…

ernusthaft(i)

AWB

ernust·hafti

ernusthaft ( i ) adj. , mhd. ernesthaft, nhd. ernsthaft; mnd. ernst(h)acht, -(h)aft, mnl. ernstacht. — Graff I, 431. ernust-haft-: acc. pl. …

ernusthaftlīh

KöblerAhd

ernusthaftlīh , Adj. nhd. ernsthaft ne. earnest, serious ÜG.: lat. serius Gl Q.: Gl (Ende 10. Jh.) I.: Lsch. lat. serius? E.: s. ernust, haf…

ernusthafto

AWB

ernusthafto adv. , mhd. ernesthafte. — Graff I, 431. ernust-hafto: Gl 4,324,47 ( Würzb. Mp. th. f. 3, 9. Jh., -t h a-, vgl. Beitr. ( Halle )…

ernustin

EWA

ernustAWB m. i-/ a-St., f. i-St., n. a-St.: ‚Eifer, Energie, Entschlossenheit, Ernst, vigor, anim- adversio, serium‘; zi ernusti, in ernust …

ernustlîcho

EWA

ernusthaftAWB adj., Gl., Notker, Ps.gl.: ‚tüch- tig, energisch, vor Eifer glühend, strenuus, fer- vens; fest, ohne Wanken, constans‘ (mhd. e…

ernustlîh

AWB

ernustlîh adj. , mhd. ernest-, ernstlich, nhd. ernstlich ; mnd. ērnstlĩk, mnl. ernstelijc. — Graff I, 431. ernest-lichên: dat. pl. Nb 7,12. …

ernustlîhho

AWB

ernustlîhho adv. , mhd. ernest-, ernstlîche, nhd. ernstlich ; as. ernustlīko ( s. u. ), mnd. ērnstlĩke, mnl. ernstelike ; ae. eornest-, eorn…

ernustlīcho

KöblerAhd

ernustlīcho , Adv. Vw.: s. ernustlīhho

ernustlīh

KöblerAhd

ernustlīh , Adj. nhd. ernstlich, echt, flammend, glühend, vor Energie sprühend, inständig, eindringlich ne. earnest (Adj.) ÜG.: lat. ardens …

ernustlīhho

KöblerAhd

ernustlīhho , Adv. nhd. ernstlich, nachdrücklich, inständig, eifrig, ganz sicher, unzweifelhaft, mit Sicherheit, mit Ernst, energisch ne. ea…

ernustlīko

KöblerAs

ernustlīko , Adv. nhd. ernstlich ne. seriously (Adv.) ÜG.: lat. efficaciter GlPW Hw.: vgl. ahd. ernustlīhho Q.: GlPW (Ende 10. Jh.) E.: s. *…

ernust als Zweitglied (2 von 2)