Eintrag · Mhd. Wb. (Benecke/Müller/Zarncke)
ergân
I. ohne adverbialpräpos.
1. intransit.
a. beginne zu gehn, geschehe, komme. daʒ muose sô ergên mußte so geschehen, so kommen Gen. fdgr. 53,40. eʒ ergât Iw. 44. daʒ ergienc von ir schulden Iw. 107. eʒ ergienc nâch ir rede wie sie gesagt hatte Iw. 117. daʒ ergienc zorse und niht ze fuoʒ Parz. 263,23. da ergienc diu scharpfe herte Parz. 265,1. dâ der sige scholt ergên Maria 6. eʒ möhte noch diu reise in daʒ lant ergân es könnte wohl noch kommen, daß wir mit heeres macht in das land rückten Nib. 1033,2. ist daʒ eʒ ergât wenn die sache zu stande kommt Nib. 1179,3. daʒ wætlich nimmer mêre ergê geschehe Nib. 34,3. daʒ lâʒe ich niht ergên das. 448,2. daʒ niht ergêt MS. 1,6. b. dem mit dem kusse ein süeʒer umbevanc ergêt MS. 1,2. b. sô grôʒe meinræte sô dâ von im ergie gethan wurde Nib. 849,3. gotes vlîʒ der ist an dir ergangen Gfr. l. 2,3 (lobges. 18). reine gebern ergie an dir das. 40 (lobges. 83). ich wolde, daʒ ein tôt an liebes arm an mir ergienge MS. 1,190. b.
b. gehe zu ende, werde abgethan, vollzogen. so schaf selbe deiʒ ergê büchl. 1,1212. sô irgêt wol der wille mîn kchr. leseb. 200,17. mîn wille ergât an im U. Trist. 1484. ê daʒ ir gruoʒ ergienge zu ende war Nib. 548,1. swâ aber der blic sô schiere ergât so schnell aufhört, wieder zurückgezogen wird Wigal. 4264. — der hunger was ergangen die hungersnoth war vorüber Genes. fdgr. 30,23. des leben ist ergangen Lampr. Alex. 4011 (4361). daʒ mîn ungemach nu wære irgân gr. Ruod. Kb, 25. der zorn was ergân Iw. 141. der strît was ergangen Iw. 143. der turnei was ergangen Parz. 387,30. nu ist ergangen des ich bat geschehen Wigal. 8581. dô daʒ was ergangen das. 11417. diu naht was ergangen, man seite eʒ wolde tagen Nib. 980,1. sîd was mîn freude ergân (var. zergân). das. 1573,3. mein fräd sind mir ergangen Hätzl. 1,6,48. bis das die welt gar ergât vergeht das. 2,3, 13. — eʒ ist umbe mich ergangen es ist mit mir aus, vorbei Iw. 121. 127. Gudr. 1508,4. eʒ ist ergangen um mîn leben Eracl. 2967.
c. mir ergât mir schlägt aus, gelingt (wohl od. übel). nu ist dir vil liebe an mîner gescefte irgân Mos. 10,5. wie lieb eʒ in ergie Mar. 185. ich vürht eʒ mir niht wol ergê Iw. 87. unt wære iu wol ergangen daʒ ich ir iu so willec bin Iw. 249. wie sol eʒ mir nu ergân a. Heinr. 1291. daʒ was des küneges mâgen nâch ir willen wol ergân eine erwünschte freude für sie Nib. 659,4. deiʒ im nâch fröuden niht ergienc Parz. 26,28. ze arbeit eʒ uns lîhte ergêt das. 286,14. eʒ ergie den Niblungen ze grôʒen sorgen Nib. 1467,2. wie eʒ dem kinde ergie Wigal. 1221. nu schaffet daʒ in alsam ergê das. 8165. wie eʒ dem kinde sule ergân Barl. 21,38. 22,16. baʒ danne mir müeʒe eʒ iu dâ mite ergân MS. 1,143. b. wie hât eʒ ergangen dir Keller 222,29.
2. transit. erreiche durch gehen, daher
a. hole ein. ûf dem wege sie ergienc ein knappe Mar. 167.
b. gehe ganz durch etwas, durchdringe. unz in diu salbe gar ergienc Iw. 134. daʒ geluppe ergienc im al den lîp Trist. 7275. er harpfete einen leich der ir gedanken alle ergie Trist. 13327.
3. reflex.
a. ergehe mich, gehe spazieren. den künec hieʒ er ûf stân und eine wîle sich ergân Reinh. 2174. ich ergienc mich vor der stat MS. 2, 197. a. eis mâls ein lewe sich ergiene in einem walde Bon. 21,1. swer sich des morgens wil ergân leseb. 795, 16.
b. mit genit. mache mich von etwas los, komme davon. swaʒ er widir gotes hulden hât getân, erne mage sich sîn niht ergân Karaj. 33,22. c. daʒ hât leider ergangen sich ist erfüllt Keller 218,18. wie sich das wirt ergên kommen wird leseb. 1015, 19.
II. mit adv. präpos. same snelle du vrentist (verendest) al daʒ tu ane ergêst anfängst Genes. fundgr. 81,32.