Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
selida st. sw. f.
st. sw. f., mhd. nhd. selde; as. selitha; ae. sælð; got. saliþwa. — Graff VI,176 f.
salida: nom. sg. Gl 1,104,6 (Pa); sel-id-: dass. -a ebda. (Ra). 3,629,5. 4,150,36 (Sal. c); -ua Sprachwiss. 40,311,2 (Erl. 389, Hs. 10. Jh.; zu -u- als möglichem Reflex der Stammbildg. vgl. a. a. O.); gen. pl. -ono S 293,5 (alem. Ps.). O 4,4,70. 9,8. 5,21,7 (PV); -on ebda. (F; mit Elision vor vokalischem Anlaut). Npw 106,7 (zur Endg. vgl. Braune Ahd. Gr.16 §§ 207 Anm. 7a. 221 Anm. 6c); dat. pl. -on O 1,7,24. 4,6,1. 5,5,20. 10,2. Npgl 68,26; -ed-: dass. -on Npw 30,21; -don (mit Synkope des Mittelvokals bei N, vgl. Braune a. a. O. § 66 Anm. 2): dass. Nb 18,1. 52,13 [14,21. 43,4] (beide -ô-). Nc 737,21. 815,17 [53,15. 134,10]. NpNpw 146,10. Np 30,22. 54,16. 108,10. — selitha: nom. sg. Gl 1,104,6 (K).
Stark: sel-id-: dat. sg. -o Gl 2,207,39. 213,30. 691,46. Npgl 41,6; -a Gl 2,733,29 (clm 14747, 9. Jh.; -ę-). 5,517,13 (Gespr.). Npw 32,14; acc. sg. -a Gl 2,278,7 (M, 2 Hss.). 5,517,10 (Gespr.). O 2,7,19. 11,48; nom. pl. -a Gl 2,613,28. T 162,1. O 4,15,8 (-e- aus a korr. V). Npw 117,15; acc. pl. -a T 51,2. 91,2. 108,4. O 3,15,13. Npgl 65,15; -edo: dat. sg. Np 32,14 (-o korr., vgl. S. XXI,14); -odo: dass. Gl 2,236,5 (Rc); -d- (mit Synkope des Mittelvokals bei N, vgl. Braune a. a. O. § 66 Anm. 2): gen. sg. -o Np 106,7; dat. sg. -o Cant. Moysi 17; -a Npw Cant. Moysi 17; acc. sg. -a Nc 735,10 [51,13]. NpNpw 45,8; nom. pl. -a Nc 788,6 [105,17] (-â). NpNpw 48,12. Np 117,15; acc. pl. -a Nb 37,23 [30,22] (-â). Nc 789,6. 790,21. 801,10 [106,19. 108,9. 119,22] (alle -â). — selith-: [dat. sg. -u Pk 32,14;] acc. sg. -a Pw 18,6 = Gl L 161; silitha: acc. pl.? Beitr. (Halle) 85,225 (Vat. Urb. lat. 661, Hs. 11. Jh.; zu -i- für e vgl. Franck, Afrk. Gr.2 § 13).
Schwach: sel-id-: dat. sg. -un Gl 3,10,46 (C). S 194,9/10 (B). 264,8 (B; -v-); acc. pl. -on Gl 2,549,27. — sel-ith-: dat. sg. -on Gl L 210 (zur Endg. vgl. van Helten, Gr. I § 59γ); gen. pl. -ono Pw 59,8; -eth-: dat. sg. -on Pw 60,5. 73,7; nom. pl. -on Gl L 515; dat. pl. -on Pw 68,26; -en 54,16 (-ē).
Hierher wohl auch: selida: nom. sg. S 66,15 (Musp.; vgl. jedoch Minis, Muspilli S. 37 f., wo eine Zuordnung zu sâlida erwogen u. -e- statt -a- als as. bzw. afrk. diskutiert wird; s. auch 1aβ); seldon (mit Synkope des Mittelvokals, s. o.): gen. pl. NpNpw 26,4 (zur Endg. s. o.; Sehrt, N.Wortsch. S. 437 erwägt auch den Inf. des Verbs selidôn; dafür spricht die lat. Entsprechung im Kommentarlat., []selida dagegen die Tatsache, daß bei N selidôn sonst nicht mit der Bed. ‘wohnen’ belegt ist).
Wohl verschrieben: salethu: dat. sg. Gl L 113 (Ausg. Quak selethun; zur Endg. vgl. a. a. O.).
selda Nb 117,23 [101,25] s. sêla; sêlda Np 99,5 s. sâlida. 1) Wohnstätte, Heim, Zuhause, auch Haus, Wohnung, Herberge, Hütte: a) von Menschen: α) auf der Erde: selido [Ilioneus zu Dido:] hospitio (Hs. hospicio) [prohibemur harenae, Verg., A. I,540] Gl 2,691,46 (vgl. occupantis est enim possessio litoris, Serv.). guare uenge linaz (l. hinahts) selida, gueselle ł guenoz par .i. ubi (h)abuisti mansionem ac nocte, conpagn? 5,517,10. ze gearaben hus selida ad mansionem comitis 13. silitha [si potes avelli circensibus, optima Sorae aut Fabrateriae domus aut Frusinone paratur, quanti nunc] tenebras (Hs. noch miseriarum) [unum conducis in annum, Juven. 3,225] Beitr. (Halle) 85,225 (‘ein finsterer (Schlupf) winkel als Wohnung’; zum lat. Lemma vgl. auch Georges, Handwb.11 2,3057). selethon [cogitaverunt unanimiter: simul adversum te testamentum disposuerunt,] tabernacula [Idumeorum et Ismahelitae, Ps. 82,7] Gl L 515 (zur meton. Ausdrucksweise vgl. Hoberg S. 301). (der neue Klosterbruder) .. in selidvn kesteo fouuem .. sit in cella hospitum paucis diebus S 264,8. (Petrus zu Jesus:) oba thu uuili, tuomes hir driio selida, dir eina inti Moisi eina inti Helię eina si vis, faciamus hic tria tabernacula, tibi unum, Moisi unum et Heliae unum T 91,2. so fuar si (Maria) zi iro selidon mit allen salidon [vgl. reversa est in domum suam, Luc. 1,56] O 1,7,24. (Jesus zu den Jüngern:) ih duan es ... redina, inti oug iu mina selida [vgl. venerunt et viderunt, ubi maneret, Joh. 1,39] 2,7,19. thaz (sines lichamen hus) ziwurfun se (die Juden), les! mit bittiri tothes, mit wafanu âna redina zilostun sie thia selida O 2,11,48 (dichterisch für den Körper Jesu u. die Kirche, vgl. Erdm. z. St.). sie thes irhogetin ... wio sie (die Vorfahren) in thesa redina (sc. nach dem Auszug aus Ägypten) warun âna selida, in hutton giwaro sazun fiarzug jaro [vgl. in tabernaculis sub ramis arborum habitare ... ad memoriam habitationis in eremo, Alc.] 3,15,13. sie (die Einwohner von Jerusalem) mo (Jesus) innowo ni ondun joh selidono irbondun 4,4,70. fuar tho druhtin thanana zi selidon in Bethania 6,1. (Petrus u. Johannes:) wi ni eigun sar ... huses wiht ... noh wiht selidono, thaz wir iz (sc. das Ostermahl) gimachon scono 9,8. thie druta giangun guate mit seragemo muate zi selidon [vgl. abierunt ergo iterum discipuli ad semetipsos, Joh. 20,10] 5,5,20. sih nahtun sie tho alle zi themo kastelle, thara zen iro selidon mit thesen selben redinon 10,2. nu man wizinot then man, ther armen selidono irban: ist ferro irdriban fon himile uz, ther anderemo nimit sinaz hus! 21,7. blithon sal in deilon sal ic Sicimam, in dal selithono sal ic metan laetabor et partibor Sicimam et convallem tabernaculorum metibor Pw 59,8 (mit dal selithono ist hier der Ort Sukkot gemeint, wo Jakob ein Haus u. Hütten errichtet, vgl. Gen. 33,17), z. gl. St. froon inti ceteilo euuilendi .. selidono mizzu S 293,5 (zur Wiedergabe des ON Sicima durch euuilendi vgl. Ahd. Wb. 3,466). uuerthe uuonunga iro uuosti, in an selethon iro ne sie thia uuone fiat habitatio eorum deserta et in tabernaculis eorum non sit qui inhabitet Pw 68,26. so ih sia diu ougen ana uerliez ... pechnata ih sia uuesen mina ammun . in dero seldon ih fone chinde uuoneta itaque ubi deduxi oculos in eam ... respexi nutricem meam philosophiam . cuius laribus obversatus fueram ab adolescentia [vgl. in []domibus, X] Nb 18,1 [14,21]. mir dunchet ih nu sehe folleuuemon . mendi unde ureuui . allero fertanero selda videre autem videor nefarias officinas sceleratorum . fluctuantes gaudio laetitiaque [vgl. habitacula, X; habitationes, X u. a.] 37,23 [30,22]. suln dih (Juno) todige dierna gehiendo zu in ladon . dez tu iro ferte uualtest . unde sie ze lieben seldon bringest mortales puellae debent in nuptias convocare . ut et itinera earum protegas . et in optatas domos ducas Nc 815,17 [134,10]. fone diu machont sie (die Reichen) marmorea sepulchra . samoso diu sulin iemer iro selda sin [vgl. habeo marmoratam domum quam relicturus sum, et non cogito mihi aeternam domum ubi semper ero, Aug., En.] NpNpw 48,12. dar ist stimma freuui unde heili . dar dero rehton selda sint vox laetitiae et salutis in tabernaculis iustorum 117,15. mystice (pezeichinlicho) farent die lebende ze hello . die uuizendo ferloren uuerdent. Vuanda arguuillo in iro seldon ist quoniam nequitia in habitaculis eorum Np 54,16 (habitaculum kann hier auch im Sinne von ‘Inneres (des Menschen)’ verstanden werden) [, z. gl. St. Pw 54,16]. noh imo (Gott) nelichet uuola in dien seldon des comenes . der sih ze imo selbemo fersiehet neque in tabernaculis (Npw tibiis) viri beneplacitum est ei [vgl. haeretici dividentes se ab ecclesiae tabernaculis, sibi tabernacula posuerunt: non in ipsis tabernaculis viri bene sentiet deus, Aug., En.] NpNpw 146,10 (zur La. tabernaculis statt tibiis vgl. Sab. 283). vzer iro seldon (gebuedon Npw) uuerden sie (die Kinder Judas’) ferstozen eiciantur de habitationibus suis 108,10; ferner: Npgl 68,26 (tabernaculis); Vok.Übers. für lat. mansio in der Kontextbed. ‘Bleiben, Fortdauern’: in selido [quatenus dum in transitu cognoscunt (die Verheirateten) esse quod agunt,] in mansione [quod appetunt; nec mala mundi cor frangant, Greg., Cura 3,27 p. 79] Gl 2,207,39. 213,30. 236,5 (Hs. nur selodo); — zur Wiedergabe spezieller lat. Bez. für Behausungen: selida [ceterum adhuc aedificia Numidarum agrestium, quae] mapalia (Hs. Mappalia) [illi vocant, oblonga, incurvis lateribus tecta, quasi navium carinae sunt, Sall., Iug. 18 p. 247,11] Gl 2,613,28 (zu mapalia ‘kleine Hütten, die afrikanische Nomaden mit sich führen’ vgl. Georges a. a. O. 2,810). sęlida kubisi [primo solus sub parvo] tugurio [, quod sibi ipse (Hor) construxerat, habitare coepit, Vitae patr. p. 457b] 733,29; β) im Himmelreich: tuot iu friunta fon then uuolon unrehtes, mittiu ir ziganget, intfahen iuuuih in euuina selida facite vobis amicos de mammona iniquitatis, ut cum defeceritis, recipiant vos in aeterna tabernacula T 108,4. in mines fater huse manago selida sint in domo patris mei mansiones multae sunt 162,1, z. gl. St. (Joh. 14,2) thar (im Himmel) ist ... managfalt gilari ... joh selida managfalto O 4,15,8. nu far uf tierna in himeliske selda scande caeli templa virgo Nc 789,6 [106,19], z. gl. St. 790,21 [108,9]. facite vobis amicos de mammona iniqvitatis . vt cvm defeceritis recipiant vos in ęterna tabernacvla (tuont iu friunt fone scazze unrehtis so ir fersuindent daz sie iuch inphahen in euuiga selida) Npgl 65,15. dar alle taga ein dag sint (ist Npw) . dar geron ih seldon [vgl. desiderat ... in domo domini habitare, Aug., En.] NpNpw 26,4. in dia selda inphahet er (Gott) unsih dannanuz (Hs. dannan uz) uuir furder ferstozzen neuuerden 45,8; — hierher wohl auch: dar (im Himmel) ist lip âno tod, lioht âno finstri, selida âno sorgun S 66,15 (Minis, Muspilli S. 35 ff. erwägt eine Zuordnung des Belegs zu sâlida st. f., vgl dazu Bergmann, Frühma. Stud. 5,305 f.). ziu unfreuuest du mih min sela? [] ... samoso du in admirabili tabernaculo (in uuunderlichero selido) nesist Npgl 41,6; b) von Göttern u. allegorischen Gestalten: mit altchetenen uuorten . iagetost sia (das Glück) . uzer unseren seldon prolatis sententiis . insectabare eam de nostro adito [vgl. de secreto sapientiae; hoc adytum ... interior pars templi, Rem.] Nb 52,13 [43,4] (zum lat. Lemma vgl. Mlat. Wb. I,282 s. v. adytum). doch iro sumeliche (die Götter) after dero lengi des Zodiaci eina selda . alde zuo habetin ... sie uuaren ouh toh in anderen licet per zodiacum tractum nonnulli singulas vel binas domus animalibus titularint . in aliis tamen habitaculis commanebant Nc 735,10 [51,13]. fone dero niundun (Himmelsregion) . uuard keladet genius uzer Iunonis seldon Iunonis vero hospitio genius accitus ex nona Nc 737,21 [53,15]. uuar chamen frouvun dara in iro (der Philologia) selda . unde ouh innor in iro bettechamera ecce conveniunt in penates . et in thalamum virginis . quaedam matronae [vgl. in secretaria, Rem.] 801,10 [119,22] (zu penates, meton. ‘Wohnung, Haus’, vgl. Georges a. a. O. 2,1547); c) von Gott: α) im Jerusalemer Tempel: anbranton mit fuiri heilicduom thin an erthon, beuuollon selethon namin thinis incenderunt igni sanctuarium tuum in terra polluerunt tabernaculum nominis tui Pw 73,7. flanzost sie dar ufen Syon monte (dinemo heiligen berge Npw) . der din (Gottes) erbe ist ... dar flanzost du sie an dinero filo uestun seldo plantabis eos in monte hereditatis tuae . firmissimo habitaculo tuo [vgl. templo Hierusalem, Sg 27] NpNpw Cant. Moysi 17; hierher wohl auch: selethun [domine quis habitabit in] tabernaculo [tuo, Ps. 14,1] Gl L 113. selithon [quoniam abscondit me in] tabernaculo [in die malorum, ebda. 26,5] 210. uuonon sal ic an selethon thinro an uueroldi, bescirmot an getheke fetheraco thinro inhabitabo in tabernaculo tuo in saecula protegar in velamento alarum tuarum Pw 60,5; β) im Himmel(reich): truhtin huuer puit in selidun dineru edo huuer kerestit in perege uuihemu dinemu? domine quis habitabit in tabernaculo tuo aut quis requiescit in monte sancto tuo? S 194,9/10. an sunnun satt (Gott) selitha sina in sole posuit tabernaculum suum Pw 18,6 = Gl L 161. diedar uuola kefehtent mit sinemo scirme . die bringet er (Gott) dannan ze eigenen seldon . dar sie furder frido habent NpNpw 30,22 (= Npw 21). fone sinero (Gottes) seledo dia er gareta . sah er uber alle die in erdo sizzent de praeparato habitaculo suo respexit super omnes qui habitant terram 32,14 [, z. gl. St. from selithu sineru scauuade ouer alle thie anbuođ aerde Pk 32,14]; — burg thera êuuigûn selido Stadt der ewigen Wohnung, himmlisches Jerusalem: leita er sie an den rehten uueg . an Christum . daz sie in imo giengin ze dero burg dero euuigun seldo deduxit eos in viam rectam . ut irent in civitatem habitationis [vgl. irent in civitatem aeternae habitationis, Walahfr., Explan. ps.] NpNpw 106,7; γ) im Inneren des Menschen: selida ł uuesanti [(Jesus:) si quis diligit me, sermonem meum servabit, et pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et] mansionem [apud eum faciemus, Greg., Hom. I,7 p. 1458 = Joh. 14,23] Gl 2,278,7; d) von Vögeln: fohun habent loh inti himiles fugala habent selida thar sie restent, mannes sun ni habet uuara her sin houbit inthelde vulpes foveas habent et volucres caeli tabernacula ubi requiescant, filius autem hominis non habet ubi caput reclinet T 51,2; []e) von Abstraktem: vom Schlaf: so aber die sorgun gruozent tiu herzen . unde der slaf hina flihet ze Loetheo fluuio . dar sine selda sint secundum fabulas cum mordaces curae pulsant languida pectora . et expulsus somnus fugit ad laethea litora Nc 788,6 [105,17]; vom Geist, Sinn: selidon [nulla latet pars mentis iners, quae corporis ullo intercepta sinu per] conceptacula [sese degeneri languore tegat, Prud., Psych. 742] Gl 2,549,27 (zur Verräumlichung seelisch-körperlicher Vorgänge innerhalb der Psych. vgl. Gnilka, Prudentiana I,133; zu conceptacula ‘aufnehmender Raum’ vgl. OLD I,385b); f) Glossenwort: salida hus pu domicilium domus vel habitatio Gl 1,104,6. selidun mansione 3,10,46 (zwischen Bez. für Gebäude u. -teile). mansio 629,5 (zwischen Bez. für Gebäude u. -teile). 4,150,36. 2) Siedlungsort, -gegend: selidua [iam ...] plaga [, qua nullam superi mortalibus ultra a medio fecere die, calcatur, Lucan 9,605] Sprachwiss. 40,311,2.
Komp. burg-, miet-, scatoselida, nahtselitha as.; Abl. selidâri, selidilî; selidôn; vgl. sal1. [Waldvogel]