lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

[h]ladan

as. bis ahd. · 4 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

AWB
Anchors
5 in 4 Wb.
Sprachstufen
3 von 16
Verweise rein
22
Verweise raus
14

Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch

[h]ladan st. v.

Bd. 5, Sp. 573
[h]ladan
st. v., mhd. nhd. laden; as. hladan, mnd. lāden, mnl. laden; afries. hlada; ae. hladan; an. hlaða; got. -hlaþan. — Graff IV,1113.
Praes.: lad-: 2. pl. -et T 141,25; 3. sg. conj. -e O 5,23,138; part. -ende Nk 397,12 [38,27/39,1]. — ledet: 3. sg. NpNpw 31,9.
Praet.: luad: 3. sg. O 4,25,11. 5,12,90; 3. pl. -]un 4,24,30; lvod-: 2. sg. -e Np 65,12; 3. sg. -] Gl 2,643,18.
Part. Praet.: ka-hlatan: Gl 1,221,29 (R); ki-: 31 (K); -latan-: acc. sg. m. -an 4,10,57 (Jc); dat. pl. -em 1,285,58 (Jb-Rd; Jb -ē); -laten-: acc. pl. f. -e 300,52 (Sg 295, 9. Jh.); ke-: dat. pl. -en Thoma, Glossen S. 19,33; k-: gen. sg. m. n. -es Gl 4,337,50; acc. sg. m. -en 37; gi-: nom. sg. f. -iu 2,620,25 (Carlsr. Aug. CCXVII, 9./10. Jh.).
ki-ladiniu: nom. pl. n. Gl 2,682,41; ke-laden: Grdf. Np 4,8; nom. sg. m. -]er Gl 5,3,20. Nb 292,2 [224,6] (-ê-); nom. pl. m. -]e NpNpw 104,37; dat. pl. -]en Thoma, Glossen S. 23,17; ga-ladinu: nom. pl. n. Gl 2,761,21/22. ZfdA. 74,164; gi-ladan-: nom. sg. m. -er Gl 1,672,29 (M, 2 Hss.); acc. sg. m. -en 400,52 (M, 4 Hss.). 672,30/31 (M, 3 Hss.). 2,629,22; dat. pl. -en 662,55; -ladin: Grdf. 1,400,52 (M). 672,29 (M, 2 Hss.); -laden: 400,52 (M); acc. sg. m. -]en 672,32 (M); ge-laden: Grdf. Beitr. 73,218 (Sal. c; vor Gl 4,153,23). Nc 799,29 [118,10]. Npw 4,8; nom. sg. m. -]êr Nb 15,8 [12,18]; nom. sg. f. -]iu Nc 797,23 [115,22]; nom. pl. m. -]e Npw 104,37.
Verschrieben: gi-ladies: part. prt. gen. sg. m. n.? Gl 1,400,53 (M; lat. acc. sg. m.); hierher vielleicht auch: -la-dene: nom. oder acc. sg. m.? 672,30 (M; zur Verschr. vgl. Matzel S. 8); verstümmelt: kahlad..: part. prt. AJPh. 55,229 (clm 6293, 9. Jh.; Schulte, Gregor S. 169,46, erwägt acc. sg. n., Ausg. konjiz. -ana). 1) jmdn., etw. (mit etw.) beladen, belasten: a) allgem.: lvod [seraque revertens (der Greis) nocte domum dapibus menses] onerabat (replebat) [inemptis, Verg., G. IV,133] Gl 2,643,18. eigener unde fremeder herro ... ledet den mul NpNpw 31,9; — bildl.: (Mercurius) der gerno heizet aber geladen uuerden . den aren des snidenten Osiris . der in Egypto den chornsamen fant qui libens reparat . i. excitat gravari sationibus . i. frugibus . fata . i. messionem succidentis Osiris . repertis genitalibus . i. qui reperit genitalia . i. semina Nc 799,29 [118,10]; — übertr.: mit Akk. d. Pers./refl. Akk. u. abstr. Gen.: zalt er managfaltaz guat ufan sia ... joh luad sia harto guates joh suasliches muates O 5,12,90. nist ouh in erdriche ... nub er io innan thes sih lade forahtenes 23,138; mit Akk. d. Pers. u. Präp. mit + Dat. d. Sache: ir ladet man mit lesti thia sie fortragan ni mugun quia oneratis homines oneribus quae portari non possunt T 141,25; b) spez.: im Part. Praet.: α) beladen (mit etw.), schwer, voll (auch übertr.): kahlatan onustum Gl 1,221,29 (kiscoppot KRa). oneratum 31. kilatanem [at illi, scissis vestibus] oneratis [-que rursum asinis, reversi sunt in oppidum, Gen. 44,13] 285,58. Thoma, Glossen S. 23,17 (Comm. in Gen. = ebda.). giladanen [tulit itaque Isai asinum] plenum [panibus, et lagenam vini, 1. Reg. 16,20] Gl 1,400,51. giladaner [ecce ego stridebo subter vos, ut stridet plaustrum] onustum [foeno, Am. 2,13] 672,29, dazu: geladen onustum Beitr. 73,218 (vor Gl 4,153,23). gilateniu [cum seniore viro gelidi praecordia ventris in partum tumuere novum tremebundaque mater algentes] onerata [sinus, Sed., Carm. pasch. I,112] Gl 2,620,25. giladanen [omnia ventorum ... quae] gravidam (maturam) [late segetem ab radicibus ... eruerent, Verg., G. I,319] 629,22. giladanen [instaurant (sc. sacerdotes) epulas et mensae grata secundae dona ferunt cumulantque] oneratis [lancibus aras, ders., A. VIII,284] 662,55. kiladiniu [invitat genialis hiemps curasque resolvit, ceu] pressae (vgl. onustae, Serv.) [cum iam portum tetigere] carinae [ders., G. I,303] 682,41. covflihen galadiniu scacvn [mox ... naves] triticeis onustae mercibus [in littore Hadriatici portus adesse nunciatur, Vita Nicolai p. 300,55] 761,21/22. ZfdA. 74,164. follan kilatanan onustum [plenum honeratum, CGL IV,546,43] Gl 4,10,57. klatenen [vos ego nunc misi] gravidam [succidere messem, Juv. 2,318] 337,37. klatenes [haec ubi dicta dedit, messis per culta] gravatae [praeterit, ders. 2,561] 50. keladener [surrexit itaque David mane ... et] onustus [abiit, 1. Reg. 17,20] 5,3,20. kahlad [ut hinc omnipotens deus ostenderet, quia hanc] onustam (navem) [sua manu tenuerat, Greg., Dial. 3,36, PL 77,305 A] AJPh. 55,229; — mit Gen. d. Sache: tu habes kelirnet spuotigo . denchennes muodiu . buocho geladeniu tulisti docilis . i. apta ad discendum ... onerata sacris cartis Nc 797,23 [115,22]; — mit Präp. mit + Dat. d. Sache: uuer daz kebe . daz ter herbest chome geladener . mit rifen beren . in ratsamemo iare? quis dedit ut fertilis autumnus gravidis . i. maturis uvis influat . i. habundet pleno anno? Nb 15,8 [12,18]; ferner: 292,2 [224,6]. NpNpw 104,37; mit Präp. fona + Dat.: sie habent kenuog . unde sie sint keladen fone demo zite iro chornes . unde iro uuines . unde iro olees a tempore (Npw fructu) frumenti et vini et olei sui multiplicati sunt 4,8; β) fett, feist (von Tieren): kilatene ł pingues crassas [putabam ... septem boves de amne conscendere, pulchras nimis, et] obesis carnibus (Hs. obesas carnalibus) [Gen. 41,18] Gl 1,300,52 (1 Hs. ubar[h]ladan). kelatenen feizten sineuuellen obesis productis crassis pinguibus [Comm. in Gen. = ebda.] Thoma, Glossen S. 19,33. 2) etw. auf etw., jmdn. laden, aufladen: übertr.: mit abstr. Akk. u. Präp.verb.: du luode arbeite ufen unseren rukke posuisti tribulationes in dorso nostro Np 65,12; ferner: O 4,25,11; in sih selbon ... luadun mihilan fluah 24,30; etw. in sich aufnehmen, annehmen (vgl. ana[h]ladan): substantia ... dero ioetelih an sih ladende . heizet si mit rehte . diu ananemiga dero contrariorum unumquodque talium ipsa suscipiendo contrariorum susceptibilis esse dicitur Nk 397,12 [38,27/ 39,1].
Abl. [h]last. [Montoto]
6039 Zeichen · 320 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 9.–12. Jh.
    Altsächsisch
    hladanst. V. (6)

    Köbler As. Wörterbuch

    hladan , st. V. (6) nhd. laden (V.) (1), beladen (V.), aufnehmen, hinein tun ne. load (V.), receive (V.) Hw.: vgl. ahd. …

  2. 8.–11. Jh.
    Altenglisch
    hladanst. V. (6)

    Köbler Ae. Wörterbuch

    hladan , st. V. (6) nhd. laden (V.) (1), beladen (V.), ziehen, aufhäufen, bauen, belasten, legen ÜG.: lat. haurire Gl Vw…

  3. 8.–11. Jh.
    Althochdeutsch
    [h]ladanst. v.

    Althochdeutsches Wörterbuch · +2 Parallelbelege

    [ h ] ladan st. v. , mhd. nhd. laden; as. hladan, mnd. lāden, mnl. laden; afries. hlada; ae. hladan; an. hlaða; got. -hl…

Verweisungsnetz

32 Knoten, 33 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 2 Wurzel 3 Kognat 16 Kompositum 8 Sackgasse 3

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit hladan

10 Bildungen · 0 Erstglied · 9 Zweitglied · 1 Ableitungen

hladan als Zweitglied (9 von 9)

gahladan

KöblerGerm

*gahladan , st. V. nhd. laden (V.) (1), beladen (V.) ne. load (V.); RB.: ae., ahd. E.: s. *ga-, *hladan W.: ae. gehladan, st. V. (6), laden …

bi[h]ladan

AWB

bi [ h ] ladan s. bi- [h]ladan st. v.

fir-[h]ladan

AWB

fir·hladan

? fir-[ h ] ladan st. v. , mhd. nhd. verladen; mnd. vorladen ( vgl. Schiller-Lübben 5,384 ), mnl. verladen. Praes.: uur-ladanne: inf. dat. s…

gehladan

KöblerAe

geh·ladan

gehladan , st. V. (6) nhd. laden (V.) (1), ziehen, aufhäufen, bauen, belasten ÜG.: lat. haurire Gl Hw.: vgl. ahd. giladan* (1) Q.: Gl E.: ge…

gi-[h]ladan

AWB

gi-[ h ] ladan st. v. , mhd. geladen ( vgl. Lexer, Hwb. 3, Nachträge Sp. 185 ); mnl. geladen; ae. gehladan. — Graff IV,1113 f. Praes.: gi-la…

int-[h]ladan

AWB

int·hladan

int-[ h ] ladan st. v. , mhd. nhd. entladen; mnd. entlāden, mnl. ontladen; ae. onhladan. — Graff IV,1114. Praes.: int-lad: 2. sg. imp. Np 38…

onhladan

KöblerAe

onhladan , st. V. (6) nhd. entladen (V.) Hw.: vgl. ahd. intladan* E.: s. on (1), hladan L.: Bosworth/Toller Suppl. 671a

ubar-[h]ladan

AWB

ubar-[ h ] ladan st. v. , mhd. nhd. überladen; mnl. overladen . — Graff IV,1114. Praet.: upar-lod: 3. sg. Gl 2,331,32 ( clm 14747, 9. Jh. ).…

Ableitungen von hladan (1 von 1)

gehladan

KöblerAe

gehladan , st. V. (6) nhd. laden (V.) (1), ziehen, aufhäufen, bauen, belasten ÜG.: lat. haurire Gl Hw.: vgl. ahd. giladan* (1) Q.: Gl E.: ge…