Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
[h]ladan st. v.
st. v., mhd. nhd. laden; as. hladan, mnd. lāden, mnl. laden; afries. hlada; ae. hladan; an. hlaða; got. -hlaþan. — Graff IV,1113.
Praes.: lad-: 2. pl. -et T 141,25; 3. sg. conj. -e O 5,23,138; part. -ende Nk 397,12 [38,27/39,1]. — ledet: 3. sg. NpNpw 31,9.
Praet.: luad: 3. sg. O 4,25,11. 5,12,90; 3. pl. -]un 4,24,30; lvod-: 2. sg. -e Np 65,12; 3. sg. -] Gl 2,643,18.
Part. Praet.: ka-hlatan: Gl 1,221,29 (R); ki-: 31 (K); -latan-: acc. sg. m. -an 4,10,57 (Jc); dat. pl. -em 1,285,58 (Jb-Rd; Jb -ē); -laten-: acc. pl. f. -e 300,52 (Sg 295, 9. Jh.); ke-: dat. pl. -en Thoma, Glossen S. 19,33; k-: gen. sg. m. n. -es Gl 4,337,50; acc. sg. m. -en 37; gi-: nom. sg. f. -iu 2,620,25 (Carlsr. Aug. CCXVII, 9./10. Jh.).
ki-ladiniu: nom. pl. n. Gl 2,682,41; ke-laden: Grdf. Np 4,8; nom. sg. m. -]er Gl 5,3,20. Nb 292,2 [224,6] (-ê-); nom. pl. m. -]e NpNpw 104,37; dat. pl. -]en Thoma, Glossen S. 23,17; ga-ladinu: nom. pl. n. Gl 2,761,21/22. ZfdA. 74,164; gi-ladan-: nom. sg. m. -er Gl 1,672,29 (M, 2 Hss.); acc. sg. m. -en 400,52 (M, 4 Hss.). 672,30/31 (M, 3 Hss.). 2,629,22; dat. pl. -en 662,55; -ladin: Grdf. 1,400,52 (M). 672,29 (M, 2 Hss.); -laden: 400,52 (M); acc. sg. m. -]en 672,32 (M); ge-laden: Grdf. Beitr. 73,218 (Sal. c; vor Gl 4,153,23). Nc 799,29 [118,10]. Npw 4,8; nom. sg. m. -]êr Nb 15,8 [12,18]; nom. sg. f. -]iu Nc 797,23 [115,22]; nom. pl. m. -]e Npw 104,37.
Verschrieben: gi-ladies: part. prt. gen. sg. m. n.? Gl 1,400,53 (M; lat. acc. sg. m.); hierher vielleicht auch: -la-dene: nom. oder acc. sg. m.? 672,30 (M; zur Verschr. vgl. Matzel S. 8); verstümmelt: kahlad..: part. prt. AJPh. 55,229 (clm 6293, 9. Jh.; Schulte, Gregor S. 169,46, erwägt acc. sg. n., Ausg. konjiz. -ana). 1) jmdn., etw. (mit etw.) beladen, belasten: a) allgem.: lvod [seraque revertens (der Greis) nocte domum dapibus menses] onerabat (replebat) [inemptis, Verg., G. IV,133] Gl 2,643,18. eigener unde fremeder herro ... ledet den mul NpNpw 31,9; — bildl.: (Mercurius) der gerno heizet aber geladen uuerden . den aren des snidenten Osiris . der in Egypto den chornsamen fant qui libens reparat . i. excitat gravari sationibus . i. frugibus . fata . i. messionem succidentis Osiris . repertis genitalibus . i. qui reperit genitalia . i. semina Nc 799,29 [118,10]; — übertr.: mit Akk. d. Pers./refl. Akk. u. abstr. Gen.: zalt er managfaltaz guat ufan sia ... joh luad sia harto guates joh suasliches muates O 5,12,90. nist ouh in erdriche ... nub er io innan thes sih lade forahtenes 23,138; mit Akk. d. Pers. u. Präp. mit + Dat. d. Sache: ir ladet man mit lesti thia sie fortragan ni mugun quia oneratis homines oneribus quae portari non possunt T 141,25; b) spez.: im Part. Praet.: α) beladen (mit etw.), schwer, voll (auch übertr.): kahlatan onustum Gl 1,221,29 (kiscoppot KRa). oneratum 31. kilatanem [at illi, scissis vestibus] oneratis [-que rursum asinis, reversi sunt in oppidum, Gen. 44,13] 285,58. Thoma, Glossen S. 23,17 (Comm. in Gen. = ebda.). giladanen [tulit itaque Isai asinum] plenum [panibus, et lagenam vini, 1. Reg. 16,20] Gl 1,400,51. giladaner [ecce ego stridebo subter vos, ut stridet plaustrum] onustum [foeno, Am. 2,13] 672,29, dazu: geladen onustum Beitr. 73,218 (vor Gl 4,153,23). gilateniu [cum seniore viro gelidi praecordia ventris in partum tumuere novum tremebundaque mater algentes] onerata [sinus, Sed., Carm. pasch. I,112] Gl 2,620,25. giladanen [omnia ventorum ... quae] gravidam (maturam) [late segetem ab radicibus ... eruerent, Verg., G. I,319] 629,22. giladanen [instaurant (sc. sacerdotes) epulas et mensae grata secundae dona ferunt cumulantque] oneratis [lancibus aras, ders., A. VIII,284] 662,55. kiladiniu [invitat genialis hiemps curasque resolvit, ceu] pressae (vgl. onustae, Serv.) [cum iam portum tetigere] carinae [ders., G. I,303] 682,41. covflihen galadiniu scacvn [mox ... naves] triticeis onustae mercibus [in littore Hadriatici portus adesse nunciatur, Vita Nicolai p. 300,55] 761,21/22. ZfdA. 74,164. follan kilatanan onustum [plenum honeratum, CGL IV,546,43] Gl 4,10,57. klatenen [vos ego nunc misi] gravidam [succidere messem, Juv. 2,318] 337,37. klatenes [haec ubi dicta dedit, messis per culta] gravatae [praeterit, ders. 2,561] 50. keladener [surrexit itaque David mane ... et] onustus [abiit, 1. Reg. 17,20] 5,3,20. kahlad [ut hinc omnipotens deus ostenderet, quia hanc] onustam (navem) [sua manu tenuerat, Greg., Dial. 3,36, PL 77,305 A] AJPh. 55,229; — mit Gen. d. Sache: tu habes kelirnet spuotigo . denchennes muodiu . buocho geladeniu tulisti docilis . i. apta ad discendum ... onerata sacris cartis Nc 797,23 [115,22]; — mit Präp. mit + Dat. d. Sache: uuer daz kebe . daz ter herbest chome geladener . mit rifen beren . in ratsamemo iare? quis dedit ut fertilis autumnus gravidis . i. maturis uvis influat . i. habundet pleno anno? Nb 15,8 [12,18]; ferner: 292,2 [224,6]. NpNpw 104,37; mit Präp. fona + Dat.: sie habent kenuog . unde sie sint keladen fone demo zite iro chornes . unde iro uuines . unde iro olees a tempore (Npw fructu) frumenti et vini et olei sui multiplicati sunt 4,8; β) fett, feist (von Tieren): kilatene ł pingues crassas [putabam ... septem boves de amne conscendere, pulchras nimis, et] obesis carnibus (Hs. obesas carnalibus) [Gen. 41,18] Gl 1,300,52 (1 Hs. ubar[h]ladan). kelatenen feizten sineuuellen obesis productis crassis pinguibus [Comm. in Gen. = ebda.] Thoma, Glossen S. 19,33. 2) etw. auf etw., jmdn. laden, aufladen: übertr.: mit abstr. Akk. u. Präp.verb.: du luode arbeite ufen unseren rukke posuisti tribulationes in dorso nostro Np 65,12; ferner: O 4,25,11; in sih selbon ... luadun mihilan fluah 24,30; etw. in sich aufnehmen, annehmen (vgl. ana[h]ladan): substantia ... dero ioetelih an sih ladende . heizet si mit rehte . diu ananemiga dero contrariorum unumquodque talium ipsa suscipiendo contrariorum susceptibilis esse dicitur Nk 397,12 [38,27/ 39,1].
Abl. [h]last. [Montoto]