lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

gisezzida

nur ahd. · 3 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

AWB
Anchors
3 in 3 Wb.
Sprachstufen
1 von 16
Verweise rein
12
Verweise raus
17

Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch

gisezzida st. f.

Bd. 8, Sp. 558
gisezzida
st. f. (auch -sezzidî st. f. oder -sezzidi st. n.?), mhd. gesetzede (auch n.); as. gisetitha (s. u.); vgl. frühnhd. gesezde n. — Graff VI,306 f.
ka-sezzid-: nom. sg. -a Gl 2,759,2 (clm 14747, 9. Jh.); acc. sg.? -u S 227,38 (B; zweites -z- korr. aus c; alter Akk. auf -u oder verschr. für -a (?), vgl. Masser, Komm. Ben.reg. S. 165); ki-: nom. sg. -a Gl 1,274,35 (Jb-Rd); dat. sg. -u S 279,28 (B); ke-: gen. sg. -a 269,8 (B). 278,6 (B); dat. sg. -u 190,20 (B). 199,33. 274,21. 278,19 (alle B, -v-); -a Thoma, Glossen S. 25,12. S 240,15 (B); acc. sg. -a 277,14 (B); ga-: gen. sg. -a Gl 1,51,15 (R); gi-: nom. sg. -e 4,48,35 (Sal. a1); acc. sg. -e S 147,38 (BB); nom. PL. -a Gl 2,114,49 (M); acc. pl. -a 470,70 (2 Hss.); ki-sezzitha: nom. sg. 116,13 (K). 156,18. 182,8. 246,25 (alle K); ki-seizzida: gen. sg. 363,33 (Rb; zu -ei- für umgelautetes -e- vgl. Braune, Ahd. Gr.16 § 26 Anm. 4a); ge-sezzedo: dat. sg. Nb 291,4 [223,16]; gi-sazsido: nom. sg. 2,167,16 (clm 6277, Hs. 9. Jh.); ka-sezid-: dass. -a 1,183,8 (R; ca-); dat. sg. -u 2,307,44 (Rb); ki-: nom. sg. -a 1,116,13 (Ra). 182,8 (Ra); gi-: dass. -a 798,20 (M, 3 Hss.); gen. sg. -o 2,186,38 (M, 2 Hss.), -a 39 (M); dat. sg. -u 298,41 (M, 2 Hss.); -o 167,12 (clm 6277, Hs. 9. Jh.). 298,42 (M, 2 Hss.). Mayer, Glossen S. 100,29; acc. sg. -a Gl 2,602,26 (M); acc. pl. -a 1,747,36 (M, 5 Hss.); ki-sezitha: nom. sg. 108,1 (K); -sei-zida: acc. sg. 310,26 (zu -ei- für umgelautetes -e- s. vgl. Braune a. a. O.); gi-sezed-: nom. sg. -a 4,137,39 (Sal. c); -e 159,33 (Sal. c); nom. pl. -a 34 (Sal. c); ge-: nom. sg. -e 3,232,30 (SH a2, 2 Hss.); ca-sacida: dass. 1,108,1 (Pa). 116,13. 156,18. 182,8 (alle Pa); ki-secid-: acc. sg. -a 586,35 (Rb); ;-: dat. sg. -u 2,150,9 (mus. Brit. Arund. 393, 9. Jh.; ;- = gi- oder ga- oder ca-, vgl. Baesecke, Vor- u. Frühgeschichte 2,196); ge-: acc. pl. -a 28,36. — gi-setith-: nom. sg. -a Gl 2,583,59 = Wa 97,30; acc. sg. -a 4,289,43 = Wa 50,1 (Ess. Ev.).
gi-sezz-idi: nom. sg. Gl 1,798,21 (M; clm 22201, 12. Jh.).
Wohl hierher, verkürzt geschrieben: du: dat. sg. Mayer, Glossen S. 64,8 (clm 4542, Hs. 9. Jh.).
Verstümmelt: ka-sezid|: dat. sg. Gl 2,51,39 (Jc; l. kasezidu, vgl. Steinm. z. St.); ge- .. ida: acc. pl. Tiefenbach, Aratorgl. S. 20,5 (l. gesecida; nach Tiefenbach a. a. O. Anm. 80 das Fehlende im Falz).
Verschrieben: gi-sezido: nom. sg. Gl 1,798,20 (M, clm 18140, 11. Jh. Göttw. 46/103, Gll. 12. Jh. (?); verschr. unter dem Einfluß der Endg. des lat. Lemmas dispositio?); gi-zesido: gen. sg. 2,186,38 (M).
du Mayer, Glossen S. 59,2 s. giligida; gisiezida Gl 2,601,19 s. gisizzida. 1) Standort, Lage: gisezidu (1 Hs. noch ł gilegidu, 2 Hss. noch ł giligido) [hoc (dass er, Jesus, nach der Auferstehung nicht mehr bei ihnen sei) quoque hic] situ [corporis indicat, cum adhuc eis navigantibus, esse se iam in littore demonstrat, Greg., Hom. II,24 p. 1541] Gl 2,298,41. vnchreftigem .. fora si kekaumit helfa .. mezze dera samanungu edo kesezzida .. inbicillibus autem procurentur solatia secundum modum congregationis aut positionem loci S 240,15. 2) Zusammenstellung: kiseizida [in quibus (d. h. bei den Evangelisten und Aposteln) multa de veteri testamento legimus, quae in nostris codicibus non habentur ... et multa alia quae proprium] σύνταγμα (Hs. sintagma) [desiderant, Praef. in Pentat. p. XVI] Gl 1,310,26. 3) Reihe, Reihenfolge, (An-)Ordnung: dera uzzarostun gasezzida extremi ordinis Gl 1,51,15. gisezida [cuius (des Johannes) tamen scripturae] dispositio [vel libri ordinatio ideo a nobis per singula non exponitur, Apoc., Praef.] 798,20 (1 Hs. noch ł libri ordinatio, vgl. Davids, Bibelgl. S. 409,1735). .. kasezzidu .. hymnorum nihilominus lectionum vel versuum dispositionem uniformem cunctis diebus servatam S 227,38. 4) Stand, Stellung, Rang: gisezido [servi (admonendi sunt) scilicet, ut in se semper humilitatem] conditionis [aspiciant, Greg., Cura 3,5 p. 40] Gl 2,186,38 (zu conditio als Nebenf. von condicio vgl. Mlat. Wb. II,1242, zur Bed. ‘Stand, Stellung’ vgl. ebda. 1245). .. kerihtit .. si faruuorfan (der Prior) fona kisezzidu .. quod si neque si (korr. zu sic) correxit tunc deiciatur de ordine praepositurae S 279,28; ferner: 199,33 (ordo). 5) Gründung, Errichtung: ze kesezzenne ist ... fona uns dera truhtinlihhun scuala dera deonosti. in deru kesezzidu neovveht sarfes neouueht suuarre vns kesezzente uuannemes constituenda est ... a nobis dominici scola servitii. in qua institutione nihil asperum nihil grave nos constituturos speramus S 190,20 (oder zu 6?). 6) Einrichtung (des menschlichen Zusammenlebens, als Ergebnis des Gründens): gisezida [consulite commentarios vestros, illic repperietis primum quoque Neronem in hanc] sectam [cum maxime Romae orientem Caesariano gladio ferocisse, Ruf., Hist. Eccl. II,24 p. 177] Gl 2,602,26 (nach Gl.-Wortsch. 8,184 noch Gl. error); hierher auch: folkitha kisezzitha secta institutio 1,246,25. 7) Herstellung: in kisecida [memoria Iosiae] in compositionem [odoris facta opus pigmentarii, Eccli. 49,1] Gl 1,586,35. 8) Gestalt (eines Menschen): calihida casacida mannisclih figmentum conpositio humana Gl 1,156,18. mihile dera kiseizzida [populus, quem aspeximus,] procerae (Hs. -os) staturae (Hs. -a) [est, Num. 13,33] 363,33. 9) Zustand: den fona kasezidu sinera [arundo ergo vento agitata Iohannes non erat,] quem a (Hs. ab) status sui [rectitudine, nulla rerum varietas inflectebat, Greg., Hom. I,6 p. 1454] Gl 2,307,44 (die lat. Präp. wurde nicht auf rectitudine bezogen, sondern mit dessen vorangestelltem Gen.-Attrib. zusammengestellt u. so auch ahd. übers.). 10) Vorsatz, Entschluß: pidiu nalles gasaztemo, darunter bi deru gasecidu [si quis in aegritudine fuerit baptizatus, ad honorem presbyterii non potest promoveri,] quod non ex proposito [fides eius, sed ex necessitate descendit, Conc. Neocaes. LVI p. 123] Gl 2,150,9. 11) Vertrag, Übereinkommen, Bund: dar (am Himmel) haltent tie sternen io noh fasto dia gehelli . dia sie after iro gesezzedo io hilten illic servant sydera veterem pacem . iusto foedere rerum Nb 291,4 [223,16]. 12) Verordnung, Bestimmung: ea kisezzida [ex eo tempore usque in praesentem diem in universa terra Aegypti regibus quinta pars (der Ernte) solvitur ... absque terra sacerdotali, quae libera ab hac] conditione (Hs. condicio) [fuit, Gen. 47,26] Gl 1,274,35. kesezzida conditione (lege) [ebda.] Thoma, Glossen S. 25,12. gisezida [hi, qui urbem concitant, ... et hi omnes contra] decreta [Caesaris faciunt, Acta 17,7] Gl 1,747,36 (1 Hs. gibot). gesecida iura [ministerii, sacris altaribus apti, in septem secuere viros, quos, undique lectos, levitas vocitare placet, Ar. I,552] 2,28,36. gesecida constituta [Randgl. zu: ebda.] Tiefenbach, Aratorgl. S. 20,5. zi kasezidu [ideoque hac] dispositione (Hs. ad dispositionem) [credimus utraque tempora (d. h. die Zeit der Arbeit u. die der Lesung) ordinari, Reg. S. Ben. 48] Gl 2,51,39 (oder zu 3?). purglicha gisezzida [si qua vero civitas potestate imperiali novata est, aut si protinus innovetur,] civiles dispositiones [et publicas, ecclesiasticarum quoque parochiarum ordines subsequantur, Conc. Chalc. XVII p. 136] 114,49. gisezido [nam cum praepositis delinquimus, eius (Gottes)] ordinationi [qui eos nobis praetulit, obviamus, Greg., Cura 3,4 p. 39] 167,12. gisazsido [servi admonendi sunt ..., ne deum offendant si] ordinationi [illius superbiendo contradicunt, ebda. 3,5 p. 40] 16. gisezzida [quid mihi tu ritus solitos, Romane senator, obiectas, cum] scita (praecepta) (Glosse: constituta, vel constitutiones, vgl. PL 60) [patrum populique frequenter instabilis placiti sententia flexa novarit? Prud., Symm. II,310] 470,70. gisetitha [o vestra inanis vanitas] scitum (Glosse: decretum, vgl. PL 60) [-que brutum Caesaris, ders., P. Vinc. (V) 66] 583,59 = Wa 97,30. gisetitha [quare et vos transgredimini mandatum dei propter] traditionem [vestram? Matth. 15,3] 4,289,43 = Wa 50,1. gisezzidu [ut nos ideo sub] iure [hostis nostri debita nostra non teneant, Greg., Hom. II,39, PL 76,1299C] Mayer, Glossen S. 64,8. gisezido [Randgl. zu: non enim praecepti huius necessitate nec quasi] legali [sanctione constricti ... qui totum anni spatium aequali ieiunio concludebant, Cassian, Coll. XXI,30, PL 49,1209A] 100,29. ich nihabo rehte bihaltin ... min reht gisezzide, noh min guot bimeinida S 147,38; — hierher auch, Glossenwort: cazomida caantida casacida decretum definitum statutum Gl 1,108,1. gesezede constitutum 3,232,30. 4,48,35 (2 Hss. gisâznussida, 4 Hss. sezzen). 137,39. scitum 159,33. 34. 13) Einsetzung, Ernennung: in des abbates kesezzidv diu .. si kescavuuot redina in abbatis ordinatione illa semper consideretur ratio S 274,21. ofto keuuisso kepurit daz duruh kesezzida des forakisaztin zuruuarida suuarrro .. sint ufkekangan saepius quidem contigit ut per ordinationem praepositi scandala gravia monasterii oriantur 277,14; ferner: 269,8. 278,6 (beide ordinatio); — hierher vielleicht auch: danta solihhem in kesezzidv .. ortfromon quia talibus in ordinatione se fecerent auctores S 278,19 (zur Glossierung der in der Hs. verderbten Stelle vgl. Masser, Komm. Ben.reg. S. 258). 14) Glossenwort: cascaf casacida frampringunga editio expositio prolatio Gl 1,116,13. casacida pilodi casitot cafoagit institutum exemplum dispositum propositum 182,8. casezida institutum 183,8. lerunga kasezzida marchunga institutio [ohne Kontext] 2,759,2.
Vgl. foragisezzida, ingisezzida.
9645 Zeichen · 386 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 8.–11. Jh.
    Althochdeutsch
    gisezzidast. f.

    Althochdeutsches Wörterbuch · +2 Parallelbelege

    gi- sezzida st. f. ( auch -sezzidî st. f. oder -sezzidi st. n.? ), mhd. gesetzede ( auch n. ); as. gisetitha ( s. u. ); …

Verweisungsnetz

23 Knoten, 24 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 3 Kompositum 20

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit gisezzida

2 Bildungen · 0 Erstglied · 2 Zweitglied · 0 Ableitungen

gisezzida als Zweitglied (2 von 2)

foragisezzida

AWB

fora·gisezzida

foragisezzida st. f. — Graff VI,307. fora-ca-sez z ida: nom. sg. Gl 1,183,11 ( R ); -ki- sezida: dass. 447,63 ( Rb ). 1) Vorschlag: forakise…

ingisezzida

AWB

ingisezzida st. f. — Graff VI,307. in-ki-sezzidu: dat. sg. Gl 4,221,3 ( Ja ). Einrichtung: institutione.

Zitieren als…
APA
Cotta, M. (2026). „gisezzida". In lautwandel.de — Aggregat aus 53 historischen deutschen Wörterbüchern. Abgerufen am 19. May 2026, von https://lautwandel.de/lemma/gisezzida/awb?formid=S01405
MLA
Cotta, Marcel. „gisezzida". lautwandel.de, 2026, https://lautwandel.de/lemma/gisezzida/awb?formid=S01405. Abgerufen 19. May 2026.
Chicago
Cotta, Marcel. „gisezzida". lautwandel.de. Zugegriffen 19. May 2026. https://lautwandel.de/lemma/gisezzida/awb?formid=S01405.
BibTeX
@misc{lautwandel_gisezzida_2026,
  author       = {Cotta, Marcel},
  title        = {„gisezzida"},
  year         = {2026},
  howpublished = {lautwandel.de — Aggregat aus 53 historischen deutschen Wörterbüchern},
  url          = {https://lautwandel.de/lemma/gisezzida/awb?formid=S01405},
  urldate      = {2026-05-19},
}