Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
eigan st. n.
st. n., mhd. nhd. eigen; as. êgan, mnd. êigen, mnl. eigen m. u. n.; afries. ein, ain, egin; an. eigin; got. aigin. — Graff I, 115 f.
aigen: nom. sg. Gl 4,31,57 (Sal. a 1, 15. Jh.); aig: dass. 3,117,34 (SH A, 15. Jh.). — eig-an: nom. sg. Gl 2,260,41 (Jb; oder dat.? Vgl. dazu Schatz, Ahd. Gr. § 305; lat. abl.). 3,306,52 (SH d). 4,207,60. S 66,12 (Musp.); gen. sg. -]es Gl 2,135,39 (M, 4 Hss.). 256,48 (M). F 30,3 (Glossar der Ausg. adj., s. u.); dat. sg. -]e (3 Hss.), -]a Gl 2,256,49 (M); acc. sg. -] 249,7 (Berl. Lat. 4° 676, 9. Jh.). 755,19. T 13,5. O 2,2,22; gen. pl. -]o Gl 2,113,57 (M, 3 Hss.); dat. pl. -]un 1,699,7 (M, 2 Hss.). 2,116,58 (M); acc. pl. -] 1,742,48 (M, 4 Hss.). 2,116,54 (M, 5 Hss.). 497,24 (Sg 292). 555,61. 608,57; -]a 497,24 = Wa 85,10 (Carlsr. S. Petri; so nach Wa, vgl. zur Endung Gallée § 297 Anm. 6 b); -a: dat. pl. 1,699,8 (M). — eigen: nom. sg. Gl 3, 117,33 (SH A, 2 Hss.). 212,42 (SH B). 238,1 (SH a 2, 2 Hss.). 252,47 (SH a 2, 3 Hss.). 351,31. 380,36 (Jd). 398,45 (Hildeg., 2 Hss.). 407,8. 11. 412,24. 413,12. 416,74 (alle Hd). 4,31,57 (Sal. a 1). Nb 339,12 [371,8]. 350,23 [383,30] (Sehrt, N.-Wortsch. Adj.); acc. sg. Nk 495,7. NpNpw 40,4; nom. pl. Gl 4,88,50 (Sal. a 1). 156,18 (Sal. c); gen. pl. -]o Nc 735,26 [68,17]; dat. pl. -]en NpNpw 103,17; acc. pl. -] Gl 2,235,68 (Rc). 431,50 (2 Hss.). — eigin: nom. sg. Gl 2,116,59 (M; lat. abl. pl.). 379 Anm. 10. 3,117,34 (SH A, 2 Hss.). 4,31,56 (Sal. a 1). 167,1 (Sal. d). Nk 387,18. 419,8 (vgl. zu beiden Belegen Jaehrling S. 54/55; Sehrt, N.-Wortsch. beide Adj.). Npgl 60,3; gen. sg. -]es Gl 2,135,40 (M); dat. sg. -]e 256,50 (M); dat. pl. -]un 116,59 (M, 2 Hss.); -]in 505,36 (Zürich C 164, 11. Jh.); acc. pl. -] 111,49 (M). 116,55 (M). — eigeine dat. sg. Gl 1,790,8 (Berl. Theol. lat. fol. 481, 11. Jh.; e zu i korr.?). — eignun: dat. pl. Gl 2,116,58 (M, 2 Hss.).
egan-: gen. pl. -o Gl 2,113,58 (M); dat. pl. -on 585,76 = Wa 100,3 (Düsseld. F. 1); acc. pl. -] 1,742,49 (M). — egen: acc. pl. Gl 2,560,35 (Brüssel 9968—72, 11. Jh.). — eg-in: nom. sg. Gl 4,31,56 (Sal. a 1, 2 Hss.); gen. pl. -]o 2,113,58 (M); dat. pl. -]in 544,67 (mus. Brit. Add. 34248, 11. Jh.); -i: dass. 1,699,8 (M).
Mit prothetischem h: heig-enon: dat. pl. Gl 2,609,7 (Paris Lat. 10195, Echternach 11. Jh.); -ine: dat. sg. 103,49 (clm 14407, 10. Jh.).
Verschrieben: eigant: acc. pl. Gl 2,560,35 (Köln LXXXI, 11. Jh.); verstümmelt: eg..n: acc. pl. Gl 2,572,53 (Brüssel 9987—91, 11. Jh., d. h. egan, Steinm.).
Der Übergang zwischen substant. Gebrauch des Adj. und (wohl daraus entstandenem) Subst. ist fließend, vgl. deshalb auch die Belege unter eigan adj. 1) was jmdm. gehört, Besitz, Eigentum; Erbteil, -gut: eiganun [ita ut Seleucus Asiae rex] de redditibus (Hss. entstellt zu hereditatibus) [suis praestaret omnes sumptus ad ministerium sacrificiorum pertinentes, 2. Macc. 3,3] Gl 1,699,7. ze eigeine [quia in hoc vocati estis, ut benedictionem] hereditate [possideatis, 1. Petr. 3,9] 790,8. eigano [et propter avaritiam] patrimoniorum [solicitudines adsumentes, Conc. Chalc. III p. 134] 2,113,57 (5 Hss., 1 Hs. eigan adj.). eiganes [ut agnoscant omnes, ... nihil me magis studere, quam ut salvum esse possit, quod mihi est a deo ... commissum, ... et ad ecclesiastici custodiam] patrimonii [pertinere, Decr. Symm. III] 135,39. eigen [et pueris nummos subtrahimus, quibus tota simul] patrimonia [heredibus reservamus, Greg., Cura 3,26 p. 78] 235,68. eigan [proh dolor ingenuas naturae occumbere leges, captivasque trahi regnante libidine] dotes (praedia) [Prud., Ham. 305, vgl. Glosse donationes dei] 497,24 = Wa 85,10. heigenon [item alii (qui) per dedecora] patrimoniis [amissis, Sall., Cat. 37 p. 182,11] 609,7. enti si (die Seele des Verstorbenen) dero engilo eigan uuirdit S 66,12. huuanta siu eouuiht ira eiganes ni archennit nibu daz eina daz mit iru durah uueret cum nihil sibi esse proprium, nisi quod secum permanet, agnoscit F 30,3. her (Christus) quam in sin eigan inti sine ni intphiengun inan in propria venit et sui eum non receperunt T 13,5, ähnl. O 2,2,22 (in eigan joh in erbi in propria). ih hareta ze dir . fone enden dero uuerlte . unz dara din possessio (eigin) gat Npgl 60,3; — hierher: getragide ł eigen possessio Gl 3,407,8? 2) Landbesitz, Grundbesitz, Grund u. Boden: eigan possessiones [et substantias vendebant, et dividebant illa omnibus, Acta 2, 45] Gl 1,742,48 (5 Hss., 1 weitere rîhtuom). eigin [nihil amplius ... episcopos agere ... nisi ea tantum, quae ad suam dioecesim pertinent,] possessiones [-que subiectas, Conc. Ant. XXCVII] 2,111,49. eigan [coepiscopi nostri, qui ... alibi ... idonea] praedia [habere cognoscuntur, ...: ... oportet, ut accedant ad possessiones suas, Conc. Sard. XV] 116,54. eignun [coepiscopi ... ut ... in suis ...] fundis [morentur, Conc. Sard. XV] 58. predium dorf aliquanđ. eigan acchar [Gl. zu: qui haec audientes, ... ad praedictum praedium sunt reversi, et cuncta habitacula ... construxerunt, Greg., Dial. 2,22 p. 252] 249,7. eiganes [ut eam pater suae substantiae exheredem faceret, nihilque ei aliud nisi sex uncias unius] possessiunculae [largiretur, ebda. 3,21 p. 328] 256,48. eigane [cum repente ex eodem] fundo [, quem ... a patre perceperat, ... rusticus venit, ebda.] 49. eigan [ut in eius] praedio [iuxta Tarracinensem urbem missis discipulis suis construere monasterium debuisset, ebda. 2,22 p. 249] 260,41. predia eigen rura [Gl. zu: addicta avorum praedia foedis sub auctionibus successor exhaeres gemit, Prud., P. Laur. (II) 77] 431,50. eigan praedia [zu ebda.] 555,61. 560,35. 572,53. eiginin [summa cura est fratribus ... offerre] fundis (possessionibus hereditatibus) [venditis sestertiorum milia, ebda. 75, vgl. Glosse fundis possessionibus, agris] 505,36. eganon fundis [zu ebda.] 585,76 = Wa 100,3. eginin [ille supervacuis augens patrimonia] fundis [finitimisque inhians, Prud., Ham. 432, vgl. Glosse fundus dicitur ager, eo quod nobis fundat fructus] 544,67. eigan [quod (das Volk) Sullae dominatione] agros [bonaque omnia amiserat, Sall., Cat. 28 p. 173,13] 608,57. eigan [nam cum praeter] agellum [illius praeteriret, in quo se ante conplures annos pudica cohibuerat, Sulp. Sev., Dial. 2,12 p. 194,5] 755,19. Plato ... saz pi Athenis in achedemia uilla . dar sin eigen uuas . unde lerta sine iungeren Nb 339,12 [371,8]. in dero anderun (lantskefte) buent ana Iouem der ouh tar hoho gesezen ist . so er in allen ist . ter eigeno flegare . unde der inburgo Mars . ioh ter foreburgo in secunda itidem mansitabant praeter domum Iovis . quae ibi quoque sublimis est . ut est in omnibus praediatus . quirinus . Mars . i. pacificus . Mars militaris [vgl. praediatus hoc est dives, qui praeest praediis et possessionibus, Rem.] Nc 735,26 [68,17]. uuir cheden unsih haben ... al daz in unserro geuualte ist. Hus unde eigen habere enim domum et agrum dicimur Nk 495,7. vbe er ilta geuuunnen hus unde huschenun (S.-St. hîisce . chenun, Npw huschenun) unde eigen unde ander geuuore [vgl. acquiescit in domo sua in familia sua, in coniuge, in filiis, in paupertate, in praediolo suo ..., Aug., En.] NpNpw 40,4. sie stiftent monasteria an iro eigenen [vgl. ... dant agros, aedificant ecclesias, monasteria, ebda.] 103,17; — hierher wohl auch: eigen fundus Gl 3,117,33 (5 Hss., 1 weitere Hs. hobestat, im Abschn. De hortis et agris, vgl. Is., Et. XV, 13). 238,1 (2 Hss., 1 weitere Hs. bodam). eigen praedium fundus 212,42. eigen praedium 252,47. 380,36. 412,24. 413,12. 416,74. 4,207,60. eigen praedia 88,50. 156,18. eigan praedium possessio 3,306,52. eigen praedium et allodium 351,31. zamzia eigen allodium (fehlt 1 Hs.) 398,45 (Hildeg.). eigen ł grunt fundus 407,11. eigin allodium 2,379 Anm. 10. eigin alodis 4,31,56. 167,1. 3) Eigentümlichkeit, Wesensmerkmal, Charakteristikum: taz offeno eigen ist tes kotes sinnes quod proprium esse divinae mentis manifestum est Nb 350,23 [383,30]. taz nemag nieht eigin sin substantię non est autem hoc substantiae proprium Nk 387,18. pe diu ist eigin quantitatis . kemaze . unde ungemaze quare quantitatis proprium est aequale et inaequale dici 419,8. 4) Verfügungsgewalt: (in freier Übersetzung eines ganzen lat. Satzstückes): daz se uzzar iro heite odo uzzar iro heigine uirlazzen [ut episcopi, vel clerici filios suos a sua potestate] per emancipationem [exire non sinant, Conc. Afr. XXXV] Gl 2,103,49 (1 Hs., 3 Hss. eiganî).
Komp. fatareigan; Abl. eiganhaft; -eiganôn.