civilis

civilis, -e. MLWscript.: cyv-: MLWChron. Fred. 3,4 cyvilia (civilico 3). -val-: MLWChart. Livon. A I 77 p. 84^b,22. -ll-: MLWMarian. chron. a. Chr. 73. I adi.: qui incolarum vel civium est — Einwohner-, bürgerlich, Bürger-: A strictius: 1 spectat ad civitates i. q. urbanus — städtisch, Stadt- (cf. MLWGloss. I 61,21 St.-S. -emcivilem purclihhan. MLWal.): a gener.: α in civitate situs vel habitans — in der Stadt gelegen oder ansässig: MLWAndr. Strum. Ariald. 26 p. 1073,6 -iacivilia monasteria. p. 1074,14 tam -esciviles viri quam suburbani (MLWRod. Camer. Lietb. 15). MLWCarm. de Frid. I. Imp. 2447 se recipit patria -iscivilis in urbe iuventus. Annal. Traiect. MLWa. 1253 (MLWMGScript. XV p. 1303,33) ecclesia -iscivilis. al. in civitate munere fungens — in der Stadt amtierend: MLWCarm. de Frid. I. imp. 2392 -iscivilis ... consul. β a civibus habitatus — von (Stadt-)Bürgern bewohnt: MLWChron. Merseb. 2 p. 167,25 oppidum. γ cultus — kultiviert: MLWAlcuin. carm. 80,2,1 -esciviles ... mores (MLWVita Wern. Merseb. 1 p. 245,14). MLWAlbert. M. eth. 4, 2,1 p. 296^a,4 decentes homines et -esciviles. MLWal. v. et p. 664,19. δ inter civitates exsistens — unter Städten bestehend: MLWChart. Argent. I 542 (a. 1261/63) compassione -icivili ... condolemus. b publ. et iur.: α civibus destinatus, in civitate vigens — für die (Stadt-)Bürger bestimmt, zuständig, in der Stadt gültig: MLWDipl. Heinr. IV. 466 p. 631,30 secundum ius -ecivile componatur (MLWChart. scrin. Col. A II 1 p. 7,30 possedet edificia ... ad MLWi. generale et -ecivile. MLWChart. Lub. 6 -icivili vel forensi iure, quod wigbeledhe dicitur. MLWChart. Raitenh. 316. saepe). MLWChart. episc. Hild. I 524 p. 503,13 magistrum -emcivilem habebunt. MLWChart. Eberb. 176 p. 297,21 sicut mos -iscivilis exigit. MLWal. v. et MLWl. 27. expressius MLWi. qui iure civitatis possidetur — nach städtischem Recht besessen: MLWChart. Babenb. 404 p. 251,26 (a. 1242) ut de bonis suis, agris, curiis, vineis -buscivilibus, quod pourchrecht dicitur, ... erogandi ... habeant ... facultatem. β e civibus consistens, qui a civibus celebratur — von (Stadt-)Bürgern gebildet oder veranstaltet: MLWChart. Brand. A XV 14 p. 12,28 (a. 1251) qui (burgenses) ... aderant ad -ecivile colloquium. MLWChart. Bern. II 586 erga ... religiosos in nostrum -ecivile consortium receptos. γ iure civium praeditus — mit (Stadt-)Bürgerrecht ausgestattet: MLWChart. Carinth. III 839^b p. 327,17 (a. 1147) testes fuerunt ... persone nobiles et -esciviles. 2 spectat ad vicos, villas MLWi. q. in pago vel villa vigens — auf dem Land oder im Dorf gültig, dörflich (cf. G. Köbler, Civis und ius civile. Diss. Göttingen. 1965. p. 90): MLWChart. march. Misn. III 3 (a. 1196) in nostro (sc. lantgravii) iure -icivili et plebiscito (MLWChart. Rhen. med. III 67 p. 68,15 cum ... silvam eandem ... secundum ius -ecivile ab abbate suscepissent. MLWChart. Meckl. 536 duos mansos et ius -ecivile ... comparaverunt monachi. saepe). MLWChart. Port. 84 p. 110,24 ad -iacivilia iudicia, que vulgo dicuntur ding (MLWChart. Walkenr. 226 p. 163,66 in -icivili iudicio, quod vulgo lantthing dicitur). MLWChart. march. Misn. III 453 de ... criminalibus ad forum -ecivile pertinentibus. MLWal. 3 spectat ad gentes, territoria: a inter incolas exsistens, internus — unter den Einwohnern (bestehend), innerer: Vita Sadalb. 13 (MGMer. V p. 57,8) -ecivile bellum inter reges Francorum ... est actum (MLWWiduk. gest. 1,32. saepe). MLWHrotsv. Sap. 1,4 -iscivilis concordiam pacis. MLWWiduk. gest. 3,31 Boioarii -icivili exercitu externoque fatigati. 3,54 in rebus -buscivilibus bona consilia. MLWRuotg. Brun. 24 p. 25,1 -icivili dissensione. MLWCarm. Cantabr. 9,3^a,4 hostes. saepe. in rebus privatis necessarius — im Privatleben erforderlich: MLWHist. Welf. 13MLW^in. sapientia tam forensi quam -icivili preditus. de planta MLWi. q. e propria indole natus — aus eigener Anlage entstehend: MLWWalahfr. hort. 80 tolerat salvia -ecivile (gloss. L: id est a vicino) malum. b patrius, notus, usitatus — heimatlich, bekannt, geläufig (cf. MLWGloss. II 595,36 St.-S. -iscivilis sueslic): MLWPaul. Diac. carm. 11,25 captivum patriae redde et -buscivilibus arvis. MLWWalahfr. carm. 76,48 quam (Spiram civitatem) noluerim -icivili nomine pridem compellare. MLWBernold. Const. chron. p 395,2 -iscivilis sive vulgaris ... annus (MLWHonor. August. imag. 2,70 annum -emcivilem, id est solarem). MLWal. MLWimpers. -ecivile est: MLWWalahfr. carm. 76, 60 est ... -ecivile poetis extera regna pati. 4 spectat ad rem publicam (cf. W. Arendt, Die Staats- und Gesellschaftslehre Alberts des Großen. 1929. p. 3): a ad rem publicam pertinens, politicus — staatlich, politisch: MLWRicher. Rem. hist. 3,60 practices ... species dico dispensativam, ... -emcivilem. MLWAlbert. M. bon. 121 p. 80,78 politicae ..., id est -esciviles virtutes. MLWnat. anim. 2,6 p. 27,5 in omnibus ... -buscivilibus gubernatoribus civitatum. MLWeth. 5,1,4 p. 337^a,16 divinius ... est -ecivile bonum quam oeconomicum. MLWal. v. et. p. 663,59. b socialis — gemeinschafts-, staatenbildend: MLWAlbert. M. sacram. 258 p. 169,27sqq. est matrimonium officium -ecivile faciens ad statum rei publicae ...; intendit enim -iscivilis confoederationem amicitiae (cf. L. Brandl, Die Sexualethik des hl. Albertus Magnus. 1955. p. 129sqq.). MLWmetaph. 2,11 p. 102,59 (ed. B. Geyer. 1960) quia enim ‘homo -ecivile animal (p. 1253^a,3 πολιτικὸν ζῶον) est naturaliter’. MLWal. v. et vol. I. p. 660,62. de avibus: MLWAlbert. M. animal. 1,37 quoddam ... genus avium est, quod est -ecivile et gregale. B latius: 1 gener. MLWi. q. terrenus — irdisch: MLWEpist. Worm. I 34 p. 61,35 (s. XI.¹) non -iscivilis, sed celestis rethorica. MLWOtto Frising. gest. 1,65 p. 91,19 in -icivili facultate. MLWLamb. Leod. Matth. I 95 dum mens patitur -ecivile (gloss. M: a carne, que concivis est anime) malum. v. et p. 658,60. 2 publ. et iur.: a ad singulos homines vel ad ius privatum spectans — auf den Einzelnen bezüglich, zivil(rechtlich), Privat-: MLWCapit. reg. Franc. 228,24 -esciviles aut criminales causas (Const. I 50 p. 97,2 in ... controversia sive criminali sive -icivili. MLWal.). MLWChart. Eichsf. 271 p. 156,25 non debemus nos -buscivilibus ... monasterii causis ... immiscere. al. e causis privatis proveniens — aus Zivilsachen einkommend: MLWDipl. Arnulfi 32 p. 48,29 -esciviles banni (v. notam MLWed.). b publicus, saecularis — öffentlich, weltlich: MLWCapit. reg. Franc. 38,17 quidam ... aecclesiastica negotia -iaqueciviliaque conturbant. 293,15 imperiis secundum ... ius -ecivile obtemperare. MLWFlod. hist. 3,26 p. 541,21 qui (presbyter) relicto ecclesiastico ad -ecivile iudicium proclamaverit. MLWChron. Pol. 3,22 p. 148,24 qui (panis) plus potest, quam possit facere ius -ecivile. MLWChart. Argent. I 180 p. 144,15 renuntiando ... exceptionibus ... vel iure -icivili vel canonico competentibus (MLWChart. Stir. III 34 p. 40,20. saepe). MLWHeinr. Lett. chron. 10,15 p. 46,12 in -buscivilibus causis, quod nos dicimus in iure seculari. MLWSalimb. chron. p. 62,28 in utroque iure peritus, tam ecclesiastico quam -icivili. MLWal. de iure Romano (cf. G. Köbler, op. cit. p. 91): MLWChart. Carinth. I 417 p. 308,17 (a. 1207) cum in iure -icivili habeatur expressum MLWeqs. MLWRyccard. chron. MLWa. 1224 p. 114^a,36 magistrum Roffridum ..., -iscivilis scientie professorem. Const. II 196,27. MLWal. c secundum ius publicum constitutus — nach öffentlichem Recht verhängt: MLWChart. scrin. Col. B 420 (a. 1240) morte naturali vel -icivili ... mori. II subst.: A masc.: 1 homo urbanus — ein Gebildeter: MLWAlbert. M. eth. 4,2,1 p. 295^b,43 significat (MLWsc. ἀστεῖος) ... aliquando virilem, aliquando -emcivilem. 2 oppidanus, burgensis — Städter, (Voll-)Bürger: MLWChart. Burgenl. I 89 p. 60,20 (a. 1210) de terra -iumcivilium ... castri. MLWAlbert. M. Iob 24,11 (ed. M. Weiss. 1904) quod etiam -esciviles, non solum pauperes vexaverunt mali homines. 3 qui rei publicae administrandae operam dat — Politiker: MLWAlbert. M. pol. 2,4^a p. 136^a,18 vocat ... -esciviles (p. 1266^a,32 πολιτικῶν) ..., qui secundum virtutem leges promulgant. MLWal. B neutr.: 1 consuetudo inter cives exsistens — bürgerliche Gewohnheit: MLWAlbert. M. Iob 2,11 p. 47,31 (ed. M. Weiss. 1904) cum poena secundum -iacivilia praemium sit peccati. 2 negotium rei publicae — staatliche Angelegenheit: MLWAlbert. M. summ. theol. II 8,32 p. 358^a,10 publicum ... in -buscivilibus idem est, quod commune vel solemne. p. 358^a,17. 3 actio privata — Zivilsache: MLWChart. Tirol. notar. II 547 (a. 1272) facere racionem ... tam in -buscivilibus quam in criminalibus. neutr. pro adv. MLWi. q. secundum ius civium — nach (Stadt-)Bürgerrecht: MLWChart. scrin. Col. A II 1 p. 13,32 (c. 1170/83) domum ... ita -ecivile et specialiter aquisivit, quod MLWeqs.