Eintrag · Mhd. Wb. (Benecke/Müller/Zarncke)
WÎLE stf.
1. zeitpunkt. obe sie die wîle firsûndin leseb. 194,8. ze wiʒʒenne die zît oder die wîle Spec. eccles. 143. si forhte daʒ ir gebrâche der stade und der wîle En. 48,10 E. daʒ bewar du durch der wîle willen, daʒ dir got ie chunt wart Diemer 300,3. an der wîle in der zeit, so eben Wigal. 4948. 6745. bî wîle jetzt Elisab. Diut. 385. von wîl ze wîle Spec. eccles. 49. sâ ze der wîle das. 68. — an den wîlen Ottoc. leseb. 823,28. 238,7. under wîlen von zeit zu zeit, bisweilen Iw. 111. 229. 247. Hartm. l. 23,1. Walth. 49,10. 58,13. 70,32. Nib. 742,2. 2287,2. Trist. 11885. Gudr. 245,4. 328,4. Bert. 301. vgl. underwîlen.
2. stunde. er lac eine halbe wîle (dimidiam horam) an dem gebet Ulr. 1312. daʒ er dehein wîle gelebete pf. K. 303,4. bî der wîle und bî der stunt Pantal. 2107. zuo iegelîcher wîle leseb. 194,12. von der sehsten wîle unz an die vesperzît Mar. 4. ich nîge aldar einer wîle tûsentstunt in einer stunde tausendmal MS. 1,200. b. wîle unde stunde kchron. 21. b. 104. a. Diemer 345,8. die philosophi daʒ jâr vunten in wîlen unte stunten das. 344,15. zuâ wîle oder drî das. 343,27. siben u. vierzic wîle kchron. 52. a. der wîle vier und zwênzic sint under tage unde under naht das. 20. c. unz drîe wîle kômen hin Servat. 1652. in vier u. zweinzec wîlen Geo. 30. b. dirre werlde tac hât zwelf wîle myst. 344,2.
3. ein zeitraum, sei er lang oder kurz, zeit überhaupt. daß wîle auch einen augenblick bedeuten kann zeigt der ausdruck einer hende wîle Gudr. 384,3. bî einer hande wîle Leys. pred. 42,19. eine hantlange wîle Bert. 75. vgl. hantwîle. — nu hete diu wîle des erbiten Parz. 789,4. dâ hœret langer wile zuo Iw. 159. diu wîle si kurz oder lanc Parz. 329,27. daʒ langiu wîle in diuhte ein kurziu île das. 403,7. in dûhte diu wîle lanc, unlanc das. 17,26. Nib. 787,2. Wigal. 245. diu wîle was harte snelle zergangen das. 10609. — der wîle mittler weile Iw. 23. Walth. 92,8. amgb. 22. b. der wîle daʒ M. Alex. 144. b. der selben wîle Iw. 131. bin des sturmes wîle dauer Jerosch. 109. d. — bî einer wîle bald darauf Parz. 84,20. 458,16. 554,7. in al der, aller wîle En. 13022. Nib. 633,2. 1124,3. in aller der wîle unde in der ganzen zeit, daß Judith 180,27. in kurzer wîle bald Rud. K, 15. Iw. 34. Nib. 1540,4. Parz. 250,10. Wigal. 4954. Trist. 2574. Pass. K. 15,16. ze der wîle damals En. 112. zeiner wîle Parz. 54,29. ze langer wîle lange zeit L. Alex. 4047 W. Vrid. 96,24. — man saget uns vil schône sîne jungiste wîle von der letzten zeit seines lebens Diemer 66,23. si vertriben die wîle Nib. 754,1. einem die wîle kürzen MS. 2,82. b. myst. 343,2. daʒ werte kurze wîle Parz. 569,10. ein klein wîle Griesh. pred. 2,74. lange wîle Barl. 315,7 Pf. eine wîle eine zeitlang Iw. 19. Walth. 67,16. 81,13. 82,16. Nib. 146,1. 2130,1. Parz. 132,26. 244,1. 338,2. W. Tit. 119,1. Pass. K. 9,15. ein wîl jagt er in hin, ein wîl (die andere leseb. 802,24.) bald — bald gr. roseng. 21. b. deheine wîle Nib. 156,4. 1068, 3. alle wîle Genes. fundgr. 21,22. kchron. 18. b. L. Alex. 4511. En. 273. Lanz. 2954. Wigal. 598. MS. 2,46. a. beitr. 380. vaterunser 2574. die wîle während der zeit, so lange, unterdes Iw. 87. Walth. 39,7. 73,18. Nib. 260,3. 410,1. Parz. 359,19. 371, 21. myst. 263,15. 310,12. die wîle die Karl 430 B. die wîle daʒ En. 12977. a. Heinr. 621. Iw. 47. 231. Nib. 759,4. 2305,3. Parz. 392,3. 412,26. Barl. 113,26 Pf. die wîle unde Judith 178,19. Karl 9158 B. troj. s. 268. c. H. zeitschr. 7,406. s. unde. die wîle unz Karl 9248 B. MS. 1,38, b. die wîle relat. so lange, während tod. gehüg. 94. L. Alex. 4032 W. Iw. 134. 234. 242. Walth. 34,34. 64,24. 70,24. Nib. 990,3. 1045, 3. 1720,3. Parz. 110,20. 220,17. 330,18. Trist. 16. 11864. Flore 5718 S. al die wîle Anno 498. relativ Parz. 485,9. 753,15. Pass. K. 102, 17. al die wîle und al die frist daʒ Trist. 18025. al die wîle unde Nib. 1293,1. alle die wîle (relativ) MS. 1,24. b. — plural. bî den wîlen troj. s. 50. a. in den wîlen Pass. K. 193,81. Jerosch. 165. d. in allen wîlen Nib. 1220,1. ze den wîlen Mar. 206. ze kurzen wîlen MS. 1, 94. b.
4. die zeit der geburt, die das geschick des menschen, namentlich seine lebensdauer bestimmt; die bestimmte lebenszeit, das schicksal selbst, fatum. vgl. Gr. d. mythol. 817 und wîlsælde, wîlwalde. in swelher wîle der menniske wirt geborn, diu muoʒ iemer uber in komen kchron. 18. c. wie maht daʒ ein wîle getragen das. 20. b. wie daʒ von einer wîle mehte geschehen das. 20. c. swelher ie dâ lôt lac, daʒ was sîn wîle und sîn tac das. 20. d. diu wîle muoʒ in dar tragen das. septem planetae die die himele rihtent und die wîle dihtent das. daʒ daʒ von der wîle sî komen das. 21. a. diu wîle mîn und ich müeʒ got bevolhen sîn Bit. 3. b. swaʒ mir die wîle hât beschert, daʒ ist mir worden unerwert Pass. K. 653,89.