Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
sihhur adj.
adj., mhd. nhd. sicher; as. sikor, mnd. sēker, mnl. seker; afries. siker; ae. sicor; aus vulgärlat. *sicurus, lat. securus. — Graff VI,149 f.
sihh-ur-: nom. pl. m. -e S 196,20. 214,10 (beide B); -ar-: nom. sg. m. -er Gl 1,574,31 (M, 2 Hss.). 798,17 (M, 3 Hss.). 2,368,20; nom. sg. f. -iu 484,45 (M, 2 Hss., 1 Hs. -iv); acc. sg. m. -en 1,694,38 (M, 2 Hss.); nom. pl. m. -a 378,21 (M, 2 Hss.; zu -a statt -e vgl. Braune, Ahd. Gr.16 § 248 Anm. 9a); -er-: dat. sg. f. -ero 2,748,30. 770,13 (-o unsicher, vielleicht -v); nom. pl. m. -a 1,378,22 (M, 2 Hss.; zu -a statt -e vgl. Braune a. a. O.); -ir-: nom. sg. m. -er 798,17 (M, 2 Hss.); nom. sg. f. -iu 484,47 (M); sich-ur: Grdf. 2,18,16; nom. sg. f. -]iu Nb 117,23 [101,25]; nom. pl. m. -]e 21,19 [17,22]; acc. pl. m. -]e Gl 2,16,31 (Zürich C 59, Gll. 9. u. 10. Jh. (?); Gl. ausrad.); comp. nom. sg. m. -]oro 676,26; -]era Nb 27,27 [22,27] (zu -a statt -o vgl. Braune a. a. O. § 262 Anm. 2); -or: Grdf. O 5,19,12. 20. 42. 56. 64. Ol 74. 78; -ar-: nom. sg. f. -iu Gl 1,484,46 (M). 4,164,2 (-iv); -er: Grdf. 1,574,33 (M; nach Gl.-Wortsch. 8,203 ficher). 798,18 (M). Npw 105,24; nom. sg. m. -]er Gl 1,574,31 (M); nom. sg. f. -]e S 153,30 (Hi. u. Hö.); dat. sg. m. n. -]mo 27 (Hi. u. Hö.; zur Synkope des e in -emo vgl. Braune a. a. O. § 66 Anm. 2); dat. pl. -]en Hbr. I,93,818 (SH A); -ir: Grdf. Gl 1,574,32 (M). Npw 26,6. 45,2; nom. sg. f. -]iu S 156,14; nom. pl. n. -]iu Gl 2,174,3 (clm 6277, Hs. 9. Jh.); sihch-ur-: nom. sg. m. -er S 230,25 (B); nom. pl. m. -e Npgl 45,2; -er: Grdf. Gl 1,798,18 (M); sih-er-: dat. sg. m. n. -emo 2,447,53; -ir-: superl. dat. pl. -isten Beitr. (Halle) 85,106,150 (Würzb. Mp. th. f. 18, Gll. 9. u. 10. Jh.).
Sicherer ja-/jô-Stamm: sich-ure: Grdf. S 90,27 (Sam.; -ch-). Nb 96,20 [83,21] (-û-). Npgl 76,3; -iure: dass. Np 26,6. 105,23 (zum Umlaut vgl. Braune, Ahd. Gr.16 § 42 u. Wardale § 19); -ere: dass. Gl 1,574,32 (M). Verstümmelt: sic ..: Grdf. S 158,18 (l. sicher); .. r: dass. 11 (l. sicher).
Verschrieben: sihcahare: Grdf. Gl 2,151,6 (clm 6355, Hs. 9. Jh.; aus urspr. sihchare in sihhare geändert (?), vgl. Steinm.); fihhara: nom. pl. m. 1,378,21 (M); sihui-roston: superl. nom. pl. m. 697,9 (S. Paul XXV d/82, 10. Jh., l. sihhir-, Steinm.; zu -h- neben -hh- in dieser Hs. vgl. Jacob S. 21); sihiristetentin: superl. dat. pl. Beitr. (Halle) 85,106,149 (Würzb. Mp. th. f. 18, Gll. 9. u. 10. Jh.; zur Korr. in sihiristen ste(n)tin vgl. Hofmann, Beitr. (Halle) 85,106 Anm. z. St.). 1) sicher: a) (vor etw.) sicher, geschützt (bez. auf das Wohl des Menschen): α) von einer Person: sichure [sed leo ... mittitur ..., virgineos artus] tutos [servare puellae (sc. der Vestalin Daria), Aldh., De virg. 1236] Gl 2,16,31. sicheren [sis cum] securis [ne tangat morte securis] Hbr. I,93,818. uuio uile nu bezzera ist . daz tu so sicheriu bist . danne du dinemo munde dienetist [vgl. quam bonum est te esse securam, quam pati servitium viri, Aug., De cons. mort., Hellgardt, Pred. S. 73] S 156,14. so dih der ende tago pefindet so bistu sicher uone danne . sit tu in demo zeit riuuesotost [vgl. si sic agis, securus es, Caes., Hellgardt a. a. O. S. 76] 158,11. so habent dih die sunda firlazen nals du sie so ne bistu sicher danne [vgl. peccata te demiserunt, non tu illa, ebda., Hellgardt a. a. O. S. 76] 18. bimide ouh zalono fal, thaz wir sin sichor ubar al Ol 78. sie (die Segnungen der Reichtümer) sint crehto so tiure . so du sie guunnest . taz tu furder sichure neuuirdest quam cum adeptus fueris . securus esse desistis Nb 96,20 [83,21]. so ih ouh darachumo . dara er chomen ist . und sin lussami gesieho . danne bin ih sichiure [vgl. securi erimus, et securi cantabimus, et securi psallemus, cum contemplabimur delectationem domini, Aug., En.] NpNpw 26,6; — mit halb praep. ‘in bezug auf etw.’ (mit lokaler Bed.) u. vorangestelltem Gen.: nu solta ich aber dero anderro halb . so uilo sin sichurera sed tutior debui esse apud ceteros . i. apud senatum [vgl. tutior: carior. securior, Rem.] Nb 27,27 [22,27]; — mit Gen. d. Sache: sichure (wir) uuortene alles uuuotiges sturmes securi totius furiosi tumultus Nb 21,19 [17,22]; β) von einem Ort oder einer Sache: sihherero [diversam in partem ruit (die Pinie), adeo ut rusticos, qui] tuto [in loco steterant, paene prostraverit, Sulp. Sev., Mart. 13 p. 123,15] Gl 2,748,30 (fem. Genus bei mitgedachtem stat st. f.). sihherero [primi interea iuvenes conamine casso per deserta ruunt] tutoque [abscondita furto facta putant, Av., Poem. lib. 3,67] 770,13 (fem. Genus bei mitgedachtem thiuva st. f.). sihiristen stetin [Randgl. zu: nonne ecce David latitat apud nos in] locis tutissimis [silvae, 1. Reg. 23,19] Beitr. (Halle) 85,106,149, z. gl. St. sihiristen st| 150 (zur Wiederholung der Gl. vgl. Hofmann a. a. O. S. 106 Anm. z. St.). da (in der himmlischen Gottesburg) ist alles guotes ubergenuht mit sichermo habenne S 153,27. (im Himmel) ist einmuoti, aller mamminde meist, der stilliste lust, diu sichere rawa 30; — Glosse: sichariv tuta Gl 4,164,2; b) verläßlich, gewiß: (das klösterliche Urteil) festi si, darunter sihchare [Randgl. zu: de his, qui communione privantur ... ab episcopis per unamquamque provinciam, sententia regularis] obtineat [Conc. Nic. V] Gl 2,151,6. (die Anachoreten) uuela kileerte pruederlihhera ursuahhidv ze einluzlihheru fehtvn des vvaldes sihhure giv âno helfa ... kenuhtsamont fehtan bene instructi fraterno examine ad singularem pugnam heremi securi iam sine consolatio ... sufficiunt pugnare S 196,20. daz ih securus (sichure) muge imo adherere (zuohaften) [vgl. ut ad hoc deus removeat tribulationem, ut securus inhaereas deo, Aug., En.] Npgl 76,3; c) an etw. keinerlei Zweifel habend: α) mit abstr. Gen.: des (dieses Umstandes) mahttu (Samariterin) sichure sin: nu hebist enin (sc. Mann) der nis din S 90,27. sichor mugun sin uuir thes (Schutzes), lango niaz er (Ludwig) libe allo ziti Ol 74; β) mit fona + Dat., nach lat. Vorbild: sihhure (die Mönche) fona vvane des itloones dera cotchundi vntiri sin kefolget securi de spe retributionis divinae subsecuntur S 214,10; γ) mit Nebensatz: (Moses) sichiure uuesenter daz in iustitia dei tilegon neuuolti Np 105,23 (= Npw 24). 2) frei, unabhängig, unbelastet: a) frei (von Schuld oder Sünde): sihhara [ostium domus tuae egressi fuerit, sanguis ipsius erit in caput eius, et nos erimus] alienus [Jos. 2,19] Gl 1,378,21 (zur Bed. ‘unschuldig’ des lat. Lemmas vgl. Mlat. Wb. I,452). sichariv unpivuollaniv [foedum est enim apud Assyrios, si femina irrideat virum agendo ut] immunis [ab eo transeat, Judith 12,11] 484,45 (‘frei von Sünde’ hier ‘jungfräulich’; 4 Hss. unbiuuollan). sihharer [nominatio vero dei non sit assidua ore tuo, et nominibus sanctorum non admiscearis: quoniam non eris] immunis [ab eis (den Sünden), Eccli. 23,10] 574,31 (2 Hss. unintgoltan). sichur ł alunger [taliter] immunis [flagrat si corde voluntas, sanctus apostolicae cecinit dum sermo loquelae, Aldh., De virg. 148] 2,18,16; — mit abstr. Gen.: vnde so sie bapti- zati uuurden . und iro sundon securi (sihchure) uuaren . do mahton sie cheden . daz haranah folget NpglNpw 45,2; b) frei (von äußeren Zwängen oder Strafen): givualtigen ał (1 Hs. ł) sihharen [postulavit Ionathas a rege ut] immunem [faceret Iudaeam, 1. Macc. 11,28] Gl 1,694,38. sihhirer [tam a dolore mortis factus] extraneus [, quam a corruptione carnis noscitur alienus, Apoc., Praef.] 798,17 (1 Hs. fremidi). sichiriu [Randgl. zu: aliter admonendi sunt coniugiis obligati, atque aliter a coniugii nexibus] liberi [Greg., Cura 3,27 p. 79] 2,174,3 (zum Gebrauch des Neutr. Plur. für mask. u. fem. Bezugsnomina vgl. Behaghel, Synt. 3,39 f.). ube aber sichuriu selda (l. sela) uzer demo charchare des lichamen . ferlazeniu ze himele feret sin vero mens bene sibi conscia . resoluta terreno carcere . libera petit caelum [vgl. a cura saeculari, X] Nb 117,23 [101,25]; c) frei (von Sorgen oder Ängsten): siheremo [his (den Anordnungen u. Vorwürfen) ille (Romanus) contra reddit ore] libero [Prud., P. Rom. (X) 96] Gl 2,447,53. sichuroro [libertas, quae sera tamen respexit inertem,] candidior [postquam tondenti barba cadebat, Verg., E. I,27] 676,26 (nach Serv. nicht barba candidior ‘grauerer Bart’, sondern libertas candidior ‘Glück verheißende Freiheit’, vgl. ut sit non barba candidior, sed libertas, Serv.; Bezug der Gl. auf libertas gemäß Serv.). .. sihchurer libbe .. qui decani tales elegantur in quibus abbas securus parceat (für partiat, Sg 914) onera sua S 230,25; — mit abstr. Gen.: ward wola in then thingon thie selbun mennisgon, thie thar thoh bigonoto sint sichor iro dato O 5,19,12. 20. 42. 56. 64; d) Glossenwort: unangoltener sihharer [b autem sequente vel p in m convertitur ... ut ... ‘immunis’,] ‘communis’ [Prisc., Inst. II,49,27] Gl 2,368,20. 3) freigebig: sihhiroston [quam ob rem Tyrii quoque indignati, erga sepulturam eorum] liberalissimi [extiterunt, 2. Macc. 4,49] Gl 1,697,9.
Abl. sihhurheit; sihhurlîhho, sihhuro; sihhorôn; vgl. sihhura, unsihhur, -sihhuri. [Sturm]