lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

ruodar

nur ahd. · 3 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

AWB
Anchors
4 in 3 Wb.
Sprachstufen
1 von 16
Verweise rein
14
Verweise raus
9

Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch

ruodar st. n.

Bd. 7, Sp. 1241
ruodar
st. n., mhd. ruoder, nhd. ruder; mnd. rôder, mnl. ro(e)der; afries. rō(de)r m.; ae. róðer; vgl. an. róðr m. (in anderer Bed.). — Graff II,493.
hrodar: nom. sg.? AJPh. 55,229 (clm 6293, Gll. 10. Jh.?).
ruad-ar: nom. sg. Gl 1,640,21 (Sg 295, Gll. 9./10. Jh.?; s. 1) 2,498,16. O 5,25,6; acc. sg. Gl 1,376,70. — ruod-ar: nom. sg. Gl 2,654,44. 697,63; dat. sg. -]a 430,47; acc. sg. -] 656,7; nom. pl. -] 1,640,21 (Sg 299, 9. Jh.; s. 1); acc. pl. -] 647,59 (M); -er: nom. sg. 3,164,25 (SH A; -uo-). 217,12 (SH B; -uo-). 255,9 (SH a2, 2 Hss.; --). 286,57 (SH b; -uo-). 343,25 (SH g; -uo-). 369,64 (Jd; -uo-). 4,48,38 (Sal. a1, 5 Hss., 1 Hs. -uo-). 91,54 (Sal. a1; -uo-). 92,1 (Sal. a1, 2 Hss., 1 Hs. --). 121,30 (Sal. a2, 4 Hss., 1 Hs. -vo-, 1 -uo-). 137,54 (Sal. c; -uo-). 157,60 (Sal. c; --). 61 (Sal. c; --). Hbr. I,362,275. Nk 429,5. 8. 18 [72,10. 13. 23]; dat. sg. -]e Gl 2,540,69 (vgl. Beitr. 73,202; -vo-). Nb 46,11. 214,4 [37,14. 174,11]. Nk 429,24 [73,2]; nom. pl. -] Gl 3,261,11 (SH a2, 2 Hss.; --); acc. pl. -] 1,647,59 (M). Nk 429,10 [72,15]; -ir: nom. sg. Gl 3,164,25 (SH A; -uo-). 667,51; -r-: dat. pl. -un 1,647,58 (M; lat. acc.); ruođ: acc. pl. ebda. (M, 2 Hss.; l. ruoder u. nicht ruodrun, vgl. Gl 5,422,13 f.). — rovd-ar: nom. sg. Gl 3,307,29 (SH d; rov : dar mit Rasur von dı, Steinm.); -er: dass. 255,9 (vgl. Hbr. II,443,111; SH a2; nach Steinm. --). 286,57 (SH b). 323,4 (SH e). 343,25 (SH g, 2 Hss.). 4,48,38 (Sal. a1). 92,2 (Sal. a1, 2 Hss., 1 Hs. rder mit Rasur von o, Steinm.). 121,31 (Sal. a2); -ir: dass. 3,164,25 (SH A). — rueder: nom. sg. Gl 3,356,58 (lat. pl.; -s). — ruder: nom. sg. Gl 1,785,54 (M, clm 17403, 13. Jh.; lat. abl.). 3,164,26 (SH A, 2 Hss., 1 Hs. -v-). 255,57 (SH a2; -v-). 327,24 (SH f). 658,23. 4,48,38 (Sal. a1, 3 Hss.). 91,54 (Sal. a1). 92,2 (Sal. a1, 4 Hss.). 121,31/32 (Sal. a2, 3 Hss.). 169,28 (Sal. d). Meineke, Ahd. S. 29,131 (Sal. a1); acc. pl. Gl 1,647,60 (M); -ir: dass. 785,54 (M, clm 13002, 12. Jh.; []lat. abl.). 3,356,60. 4,92,4 (Sal. a1); acc. pl. -] 1,647,60 (M, 2 Hss.).
Unsichere Lesung: roder: nom. sg. Gl 3,164,27 (vgl. Hbr. I,362,275; SH A; nach Hbr. über -o- ein v oder Ähnliches, nach Steinm. dagegen -Oe-).
Hierher wohl auch: rdere: nom. sg. Gl 3,255,57 (SH a2, Wien 2400, 13. Jh.; zu epithetischem -e, das in dieser Hs. häufig vorkommt, vgl. Weinhold, Mhd. Gr. § 448; wohl kaum verschr. mit haplologischem Ausfall von -er-, vgl. 1). 1) Ruder, Riemen, auch bildl.: ruodar [quercus de Basan dolaverunt in] remos [tuos (sc. der Stadt Tyros, die mit einem Schiff verglichen wird), Ez. 27,6] Gl 1,640,21 (1 Hs. remi, 1 remus). 647,58. ruodere [ecquis virorum strenue cumbam peritus pellere,] remo [, rudente et carbaso, Prud., P. Vinc. (V) 451] 2,540,69 (vgl. Beitr. 73,202). ruodir remus a removendis et decutiendis fluctibus [Hbr. I,362,275] 3,164,25. Hbr. I,362,275. remus Gl 3,217,12. 255,9. 57 (zu rdere der Parallelhs. u. zum lat. Lemma remes, s. u.). 286,57. 307,29. 323,4. 327,24. 343,25. 667,51. 4,92,1. 157,61. remulus 3,658,23 (lat. Lemma nicht sicher lesbar, Steinm.). nu will ih thes giflizan, then segal nitharlazan, thaz in thes stades feste min ruadar nu gireste O 5,25,6; — hierher auch: rdere remes Gl 3,255,57 (falls das lat. Bezugswort remes für remus verschr. ist; anders Gl.-Wortsch. 8,29, wo eine Verschr. für remex in der Bed. ‘Ruderer’ angenommen und ein Ansatz ruodarâri st. m. daraus abgeleitet wird; zu remex aber auch in der Bed. ‘Ruder’ vgl. DML XIV,2748c; s. noch Formenteil u. rvder der Parallelhs.); — hierher auch, objektsprachlich gebraucht in Nk (vgl. Jaehrling S. 83): also daz ungelimflih. ist . taz man chede . daz ruoder ist io skefis ut non erit conveniens assignatio . si remus navis assignetur Nk 429,5 [72,10]. uuanda darazuo sehendo . daz iz skef ist . nechidit nioman daz iz sin ruoder si neque enim in eo quod est navis . in eo eius remus dicitur 8 [13]. skef sint cnuegiu . âne ruoder . tiu man dribet mit scalton . i. conto subiguntur sunt enim naves . quorum remi non sunt [vgl. sunt enim quaedam naves quae remis penitus non utuntur . ut lintres . quas solo subigunt conto, Boeth., Comm. Cat.] 10 [15]. iz keuallet aber baz . ube man chit . ruoder des keruoderotin sed convenientior forte assignatio erit . si sic quodammodo assignetur . remus remitae (sc. remitae navis) 18 [23]. uuanda geruoderotiz . ist io uone ruodere geruoderot remitum enim remo remitum est 24 [73,2]; — hierher wohl auch, Glossenwort: ruoder remex Gl 4,91,54 (1 Hs. noch dictus). 121,30. 157,60; — hierher wohl auch, Fehlglossierung, Verwechslung von remus mit lat. rima ‘Ritze, Spalte’: hrodar rimis [itaque patentibus intravit mare, Greg., Dial. 3,36, PL 77,304C] AJPh. 55,229 (vgl. Schulte, Gregor S. 168). 2) Steuerruder, auch bildl.: rudir [naves, cum magnae sint, et a ventis validis minentur, circumferuntur a modico] gubernaculo [ubi impetus dirigentis voluerit, Jac. 3,4] Gl 1,785,54 (13 Hs. stiurruodar). ruodar [talia dicta dabat (der Steuermann Palinurus),] clavom (Hs. clavum) [-que adfixus et haerens nusquam amittebat, Verg., A. V,852] 2,656,7 (zu clavus ‘Griff am Steuer’, meton. ‘Steuerruder’, vgl. Georges, Handwb.11 1,1204). ruoder clavus 3,369,64. sid tu uueist . kot tia uuerlt rihten . mit uuiu er sia rihte uueist tu? mit uuelemo ruodere? quia non ambigis mundum a deo regi . quibus etiam gubernaculis [vgl. prosperis et adversis, X] regatur advertis? Nb 46,11 [37,14]. ter diu mereskef stiuret . ter neleget sina hant nieht . an daz stiurruoder . nube []echert ten nagel . der an demo ruodere ist 214,4 [174,11]. 3) Stocherstange, Stakholz (Mittel zur Fortbewegung eines Kahns): ruoder (vel) scalta conto Gl 4,48,38 (1 Hs. nur scalta). 169,28. Meineke, Ahd. S. 29,131. ruoder conto 137,54; — hierher auch, für lat. tonsilla ‘Pfahl zum Vertäuen eines Schiffes’: ruadar tonsillam [pegi laevo in litore, Prisc., Inst. II,523,19] Gl 1,376,70; — hierher auch, als Vok.-Übers. von contus in der Kontextbed. ‘Wurfspieß, Pike’ (zu beiden Bedd. vgl. Georges, Handwb.11 1,1648 f. u. Mlat. Wb. II,1798. 1746 s. vv. contus u. conto (nur in der Bed. ‘(langer) Wurfspieß’)): stanga ruadar [(Ira) inpatiens ... morae] conto (Hs. contus) [petit (sc. eam, d. h. die Patientia), Prud., Psych. 116] Gl 2,498,16. 4) Ruderblatt (?), oder dichterisch für ‘Ruder’ u. zu 1: ruodara [tu per undas emices rorante praeceps] palmula (Glosse: remo, vgl. PL 60) [, donec relictum longior abscondat adspectus solum, Prud., P. Vinc. (V) 462] Gl 2,430,47. daz ruodar [(Gyas zu seinem Steuermann:) huc derige gressum; litus ama et laeva stringat sine] palmula (vgl. extrema pars remi in modum palmae protenta, Serv.) [cautes, Verg., A. V,163] 654,44. 697,63. 5) Ruderbank (?): transtra sedes nautarum vel rder [Hbr. II,505,197] Gl 3,261,11. rudir transtrum 356,60; zu lat. transtrum vgl. DML XVII, 3487a u. Georges a. a. O. 2,3197. 6) Tauwerk, (Schiffs-)Seil (?): rueder rudentes Gl 3,356,58 (zum lat. Lemma vgl. DML XIV,2864a u. Georges a. a. O. 2,2418 s. v. rudens; oder zu 1).
Komp. stiurruodar; Abl. giruodarôt; vgl. thriruodari, rüejeman mhd.
Vgl. Kluge, Seemannssprache S. 668 f.
7298 Zeichen · 381 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 8.–11. Jh.
    Althochdeutsch
    ruodarst. n.

    Althochdeutsches Wörterbuch · +3 Parallelbelege

    ruodar st. n. , mhd. ruoder, nhd. ruder; mnd. rôder, mnl. ro(e)der; afries. rō(de)r m. ; ae. róðer; vgl. an. róðr m. ( i…

Verweisungsnetz

17 Knoten, 18 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 3 Wurzel 2 Kompositum 11 Sackgasse 1

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit ruodar

7 Bildungen · 6 Erstglied · 1 Zweitglied · 0 Ableitungen

Zerlegung von ruodar 2 Komponenten

ruo+dar

ruodar setzt sich aus 2 eigenständigen Lemmata zusammen. Die Klammerung zeigt die Hierarchie der Komposition; Klick auf einen Bestandteil öffnet seine Etymologie.

ruodar‑ als Erstglied (6 von 6)

ruodarbank

KöblerAhd

ruodar·bank

ruodarbank , st. M. (a?, i?) nhd. Ruderbank ne. rowing seat E.: s. ruodar, bank* L.: Splett, Althochdeutsches Wörterbuch 1, 41

ruodarôn

EWA

ruod·aron

ruodarari*AWB ? m. ja-St., Gl. 3,255,57 (An- fang des 13. Jh.s): ‚Ruderer; remes [= remex]‘ (mhd. ruoderære st.m. ‚Ruderer‘, nhd. Ruderer m.…

ruodarscif

KöblerAhd

ruodarscif , st. N. (a) Vw.: s. ruodarskif*

ruodarskef

AWB

ruodar·s·kef

ruodarskef st. n. , nhd. ruderschiff; mnd. rôderschip; vgl. an. róðrarskip. — Graff VI,456. ruoder-skef: nom. sg. Nk 429,14 [72,18/19] ( get…

ruodarskif

EWA

ruodar·s·kif

ruodarari*AWB ? m. ja-St., Gl. 3,255,57 (An- fang des 13. Jh.s): ‚Ruderer; remes [= remex]‘ (mhd. ruoderære st.m. ‚Ruderer‘, nhd. Ruderer m.…

ruodarōn

KöblerAhd

ruodarōn , sw. V. (2) nhd. mit Rudern versehen (V.) ne. endow with oars ÜG.: lat. (remitus) (= giruodarōt) N Q.: N (1000) I.: Lüs. lat. remi…

ruodar als Zweitglied (1 von 1)

stiurruodar

KöblerAhd

stiur·ruodar

stiurruodar , st. N. (a) nhd. Steuerruder ne. rudder ÜG.: lat. (antemna) Gl, (aplustre) Gl, (artemon) Gl, clavus Gl, gubernaculum Gl, N Q.: …