Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
mart(a)rôn sw. v.
sw. v., mhd. martern, marteren, marteln, nhd. martern; as. martiron, mnd. marteren, martelen, mnl. martelen, maertelen, mertelen; vgl. afries. martilisēria, ae. gemartyrian; vgl. Beitr. 75,284 ff. — Graff II,858 s. v. martarôn u. martolôn.
ki-martr-: part. prt. -ot S 27,11 (Patern.); ga-: part. prt. acc. sg. m. -otan F 39,11; ge-: Grdf. -ot S 357,9.
martar-: part. prs. nom. pl. m. -unta Gl 1,804,51 (M, 2 Hss.; zu -un- statt -ôn- vgl. Schatz, Abair. Gr. § 149a, zur Endg. vgl. Braune, Ahd. Gr.15 § 248 Anm. 9); martor- (zur Vokalassimilation vgl. Braune a. a. O. § 67a): 3. pl. prt. -otun OF 4,6,54; chi-: part. prt. acc. sg. m. -odan I 27,7; gi-: part. prt. -ot S 33,101 (Wk); martir-: 1. sg. -o Gl 4,124,17 (Sal. b); -e 134,35 (Sal. c); 3. pl. prt. -otin Npw 118 T,150; chi-: part. prt. -ot I 30,10; ge-: dass. -ot S 355,7. NpglNpw 101,8. Npw 11,6. 17,24; -et S 351,15; marter-: 3. pl. prt. -oton Npw 108,5; ge-: part. prt. -ot S 343,23; -et 374,5; -t 346,21. 32 (beide Hs. A).
Verschrieben: marcarunta: part. prs. nom. pl. m. Gl 1,804,52 (M; zu -un- statt -ôn- u. zur Endg. s. o.); [ge-martytod: part. prt. Awf. Tg. S. 91,14.]
Mit Dissimilation von -r- zu l (vgl. Braune, Ahd. Gr.15 § 120 Anm. 1): martol- (zur Vokalassimilation s. o.): inf. dat. sg. -onne O 1,15,47; 3. pl. prt. -otun 4,6,54 (PV). 5,4,43.
martern, quälen: carnificis interfectoribus carnifex quod carnem afficiat carnifico martiro Gl 4,124,17. martire carnifico 134,35 (vgl. Beitr. 73,211). firweiz in ouh tho thare bi forasagon sine, wio sie thie gidottun joh alle martolotun [vgl. mitto ad vos prophetas ... et ex illis ... occidetis et crucifigetis et ... flagellabitis, Matth. 23,34] O 4,6,54. daz si minen lichinamen martirotin, uuanda si dia sela giuuinnen nemahton Npw 118 T,150 (Np cruciando); im Zushg. mit der Passion Christi: kilaubu ... in Ihesum Christ ... kiporan fona Mariun macadi euuikeru, kimartrot in kiuualtiu Pilates, in cruce pislacan S 27,11. (Christus) ther gimartorot ist bi heili unsera qui passus est pro salute nostra 33,101. ich geloub, daz er (Jesus) gemartiret wart unt an daz cruze erhangen wart unt dar an erstarb 351,15, ähnl. 343,23. 346,21. 346,32. 355,7 (pati). 357,9 (alle in Glaubensbekenntnissen). ih gebiude dir, wurm ... bi Ihesu Nazareno, der ... ze Iherusalem gemarteret wart ... daz du des fleiskes niewet mer ezzest ... des mannes 374,5. [gilouis thu an thena helagon godas sunu, that he geboren endi gemartyrod uuari? Awf. Tg. S. 91,14.] so sama auh uuard chiquhedan, dhazs ir bi mittingardes nara chirista chimartirot uuerdhan ita et pati oportuit I 30,10. in diu auh daz er (Petrus) forhta enti blugisota enti Christan gamartrotan ni uuelta ... unfestea kirihhun bauhnita in eo autem quod trepidat et titubat et Christum pati non vult ... infirmos ecclesiae significat F 39,11. thu sihis sun liaban (sc. Jesus) zi martolonne ziahan O 1,15,47. ir suechet unsan heilant, then these liuti irsluagun ... then sie hiar gidottun, mit kruce martolotun, in themo sie sih rachun, mit iro speron stachun [vgl. qui crucifixus est, quaeritis, Matth. 28,5] 5,4,43. (Christus) ist nicticorax . uuanda er passus (gemartirot) uuard in tenebris Iudeorum tamquam in nocte (in Iudon finstri samo in dero naht) NpglNpw 101,8. trohtin gab guotiu fure ubeliu, do er in demo chriuce hangenter betote umbe die die in marteroton Npw 108,5; ferner: I 27,7 (pati). Npw 11,6. 17,24; — substant. im Part. Praes.: jmd., der jmdn. (zu Tode) martert, ein Martyrium erleiden läßt (vgl. mart(a)râri 2): urchundun (ł) martarunta (1 Hs. nur martarunta) [eiicientes eum (Stephanus) extra civitatem lapidabant: et] testes (2 Hss. nach Graff II,858 u. Gl.Wortsch. 6,290 noch martyrizantes) [deposuerunt vestimenta sua secus pedes adolescentis, qui vocabatur Saulus, Acta 7,58] Gl 1,804,51 (1 Hs. nur urkundo).
Vgl. mart(a)râri, martirâri.
Vgl. de Smet, Beitr. 75,282 ff.