Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
managfalt(i) adj.
adj., mhd. manecvalt, nhd. (älter) mannigfalt; as. managfalt, mnd. mannichvōlt, mnl. menichvout, -voude; afries. manichfald; ae. manigfeald; got. managfalþs. — Graff II,761 ff.
manach-falt: Grdf. O 5,23,2 (F); nom. sg. n. -]az 4,10,16 (F); gen. sg. n. -]es 15,54 (F); acc. sg. f. -]un 5,12,86 (F); acc. pl. f. -]o 4,9,29. 26,25 (beide F); comp. dat. pl. -]o Gl 2,188,28 (M, 2 Hss.). — manac-falt: Grdf. F 26,13; nom. sg. n.? -]as Gl 2,632,42 (zu seltenem -s für -z in Gll. vgl. Braune, Ahd. Gr.15 § 160 Anm. 2 u. Velthuis S. 56); -]a O 5,23,67 (F); dat. sg. m. -]en 3,6,30 (F); dat. sg. f. -]ero Gl 2,631,30; nom. pl. m. -]a 647,60; -fald: Grdf. 1,208,20 (K). — manag-falt: Grdf. O 2,15,5. 3,14,96. 23,2. 4,15,7. 5,1,13. 23,2 (PV); nom. sg. n. -]az 1,20,21. 4,10,16 (PV); -]a 3,18,10. 5,9,8 (P). 23,67 (PV); nom. sg. f. -]u 23,198; gen. sg. m. -]en 9,32 (FP); gen. sg. m. n. -]es Thoma, Glossen S. 12,22; gen. sg. n. -]es O 4,15,54 (PV). 5,23,47 (FP); -]en 9,35 (FP, -t- aus d korr. V). Os 11; dat. sg. m. -]en O 3,6,30 (PV); acc. sg. m. -]an 2,4,90 (P, aus -en korr. V). 6,35 (DP, -an aus -un korr. V). 4,15,55; -]on 2,4,90 (F). 6,35 (F); acc. sg. n. -]az 4,12,26. 15,54 (PV). 5,12,89 (PV, z auf Rasur V); -]a 2,6,2. 3,11,8. 5,23,71. 212. Os 36; -]un 5,21,19; acc. sg. f. -]a 1,18,30. 3,17,25. 4,13,2. 5,16,17. Oh 47. 54. 76; -]un O 1,8,13. 5,12,86 (PV); nom. pl. f. -]o 2,6,18. 4,15,8. Ol 16; gen. pl. n. -]on O 2,21,16; dat. pl. -]en 1,1,68. 18,22. 3,17,4. 4,1,44; -]on 2,23,24; acc. pl. n. -]iu 4,1,30 (F); -]u ebda. (PV); acc. pl. f. -]o 3,17,62. 26,66. 4,1,45 (PV). 9,29 (V). 15,31. 26,25 (PV). 5,23,134 (PV). Oh 128; -]a O 4,1,45 (F). 5,23,134 (F); -falthaz: acc. sg. n. 12,89 (F); -fald-: nom. sg. n. -a 5,9,8 (FV); gen. sg. m. -en 32 (V); gen. sg. n. -es 23,47 (V).
manic-falt-: acc. sg. m. -en S 125,29 (-u-); dat. pl. -en 146,8/9 (WB). — manig-falt-: Grdf. -] Nk 413,15 [55,27]; nom. sg. m. -êr Nb 128,29 [111,10/11]; nom. sg. f. -iu 28 [10]. Np 57,9; dat. sg. f. -ero Nb 86,10 [74,24]. Nc 788,11 [105,20]. Ni 525,25/26 [34,19/20]; acc. sg. f. -a Nb 274,29 [213,9]. Nc 744,15/16 [59,22]. Np 67,33; nom. pl. f. -e Nb 37,8 [30,10]. NpNpw 24,17; dat. pl. -en S 146,10 (BB; -u-). Np 118 C,21; acc. pl. f. -e Nb 28,16 [23,11].
manoh-falt: Grdf. Pw 67,18.
manic-falt-: Grdf. -e Npw 105,29; -a 118 C,21 (-u-). — ma-nig-falte: Grdf. Nc 792,19 [110,13]. Nk 449,10 [94,9/10]. Np 105,29. 106,Prooem. 118 C,21.
Verschrieben: mag-falto: acc. pl. f. O 4,9,29 (P); mani-falte: Grdf. Npw 106,Prooem. 1) in verhältnismäßig großer Anzahl vorhanden, viel, zahlreich (mit Übergängen zu 2a): manacfalta [nec non et Tyrii per limina laeta] frequentes [convenere, Verg., A. I,707] Gl 2,647,60. ni ruachit druhtin harto thero managfalton worto [vgl. orantes autem nolita multum loqui, Matth. 6,7] O 2,21,16 (‘weitschweifig’). firliaz ih filu thrato sinero dato, managfaltu wuntar joh sinu zeichan iuwar 4,1,30. mines fater hus ist breit ...; Thar ist ... managfalt gilari ... joh selida managfalto [vgl. in domo patris mei mansiones multae sunt, Marg. nach Joh. 14,1] 15,8; ferner: 3,17,4. Oh 128. Ol 16; auf die Zeitdauer bezogen: lang: er in thar ouh zalta spracha managfalta worton ginuhtin O 5,16,17; ferner: 4,13,2; sô managfalto zîti so lange Zeit über: so managfalto ziti, ih mit iu bin hiar in worolti [vgl. tanto tempore vobiscum sum, Marg. nach Joh. 14,9] 4,15,31; — dem Sing. im Ahd. entspricht der Plur. im Nhd. (vgl. manag I 1bβ): wolt ih hiar nu redinon ..., wio managfalt gilari in himilriche wari O 5,23,2; ähnl. 4,15,7; hierher auch (?): manacfaltas [quique] frequens [herbis et fertilis ubere campus, Verg., G. II,185] Gl 2,632,42 (nach Gl.-Wortsch. 6,256 noch Gl. abundans); prädik., bei pronom. Gen. als Korrelat (als logisches Subj., vgl. Paul, Dt. Gr. 3,308): iro ist filu thrato, thero druhtines dato, joh managfalt ouh manne al zi zellenne O 3,23,2 (von Kelle 2,384 als adverb. Akk. Sing. parallel zu thrâto aufgefaßt, vgl. aber Erdm. S. 434 f. u. Ahd. Wb. 3,831). aber cheden uuir manige uuesen in demo dorf . unmanige in dero burg . danne iro (der Städter) doh darauuidere manigfalt ist rursus in vico quidem plures esse homines dicimus . in civitate vero paucos . cum sint eorum multiplices Nk 413,15 [55,27] (vgl. auch Nk 413,19 [56,3] unter manag I 1a sowie Jaehrling S. 81; oder multiplikativ gebraucht u. zu 3?); — sich aus vielen einzelnen Bestandteilen zusammensetzend, zahlreich: finf girstinu brot ouh zuene fisga tharmit, theist zi thiu niwiht, thaz man sulih biete themo managfalten thiete [vgl. sed haec quid sunt inter tantos, Joh. 6,8] O 3,6,30. 2) verschieden, vielfältig: a) in verhältnismäßig großer Anzahl vorhanden u. verschieden, verschiedenartig, vielerlei: manachfaltorun [eo postmodum supplicia graviora mereantur, quo nunc] largioribus [bonis dei male uti non metuunt, Greg., Cura 3,12 p. 49] Gl 2,188,28 (2 Hss. managfaltîg). ich bin sculdig ... an urdanchin, in manigualten luginon (BB, lugen WB) S 146,10 (BB = 8/9 WB). iz ist filu feizit, harto ist iz giweizit mit managfalten ehtin O 1,1,68. nu birun wir mornente mit seru hiar in lante, in managfalten wunton bi unseren sunton 18,22, ähnl. 4,1,44. thuruh unsero ubili joh managfalto fravili 3,26,66, ähnl. 17,62. 4,1,45. to ouh ter chuning (Theoderich) Opilionem unde Gaudentium hiez taz lant rumen umbe manige . unde manigfalte iro undriuua Opilionem atque Gaudentium ire in exilium . ob innumeras multiplices que fraudes Nb 28,16 [23,11]. uuanda uuelih liument nu under dien liuten uone mir si . uuio misseliche . unde uuio manigfalte zala . uuer mag taz keruobon? qui nunc rumores populi . quam dissonae multiplicesque sententiae . piget reminisci 37,8 [30,10]. manigfalte bina (chestigi Npw) sint mines herzen (libes Npw) tribulationes cordis mei multiplicatae sunt NpNpw 24,17. vuaz populo dei (gotis liute) gescahe ... unde uuieo manigfalte sin miserationes dei (gotes irbarmida) . daz saget diser psalmus [vgl. iste psalmus omnem causam conditionis humanae ... sive multitudinem miserationum dei ... narrare dignoscitur, Brev.] 106,Prooem. die fone diu so starch sint . unde so manigfalte . uuanda sie ubelo netaten per infirmitatem aut ignorantiam . nube per superbiam 118 C,21; ferner: O 2,6,18. 23,24. 5,23,134. Np 118 C,21 (Npw manîg); — hierher auch, dem Sing. im Ahd. entspricht der Plur. im Nhd.: sih thar ouh al ruarit, thaz organa fuarit, lira joh fidula joh managfaltu suegala O 5,23,198 (‘alle Arten von Flöten’; vgl. aber Kelle 2,384 ‘verschiedene Töne hervorbringend, vieltönig’); b) mannigfaltig, vielfältig, bei Abstrakta zur Bez. der Vielheit der darin liegenden konkreten Möglichkeiten: manacfaltero [haec (sc. das Gepfropfte) cultu ...] frequenti [in quascumque voles artes haut tarda sequentur, Verg., G. II,51] Gl 2,631,30. nu lonosto mir uuola minero arbeito . unte mines dionestes managfaltes quatenus hoc a te pro mercede consequerer . ut me modo nudum ... abire dimittas? [zu: per viginti annos in domo tua servivi tibi ... immutasti quoque mercedem meam decem vicibus, Comm. in Gen. = Gen. 31,41] Thoma, Glossen S. 12,22. er (Christus) uuas, alsor manigero bilido uuare, turih sinen manicualten uuistuom quia panthera varium est animal, significat Christum S 125,29. .. mannum elidiutic spraha in gateilteru stimnu missalih enti manacfalt in universo orbe inter gentes et homines est barbara locutio in partita voce, multiplex et varia F 26,13. ni fand in thir ih ander guat, suntar rozagaz muat, seragaz herza joh managfalta smerza O 1,18,30. er gistuant uns meron then managfaltan wewon 2,6,35, ähnl. 4,90. giklagota ekrodo ira ser, thaz ira managfalta leid 3,11,8. wanta unser druhtin zalta ginada io managfalta ginadigero worto 17,25. (Jesu Blut) ist managfaltaz thing, yrlosit thesan woroltring 4,10,16. ther man thultit iamer filu managfaltaz ser 12,26. er habet in thar gizaltan drost managfaltan 15,55. si erhuggent Kristes wortes joh liobes managfaltes 5,23,47. thaz hoh er iuo wirdi mit sines selbes huldi, joh iu festino in thaz muat thaz sinaz managfalta guat Os 36, ähnl. O 3,18,10. 5,9,8. uuanda du der bist . temo daz chunt ketan ist . unde in gestuncot ist . mit manigfaltero lero . daz menniskon sela ersterben nemugen quoniam tu idem es . cui scio persuasum atque insitum permultis demonstrationibus Nb 86,10 [74,24]. die sorga in recchet . unde reizet . manigfaltiu ringa unde manigfalter fliz omnis cura mortalium . quam exercet labor multiplicium studiorum . diverso quidem calle procedit 128,28. 29 [111,10. 10/11]. an diu uuard ein suoze stimma fore iro turen . mit manigfaltero lustsami ecce ante fores quidam dulcis sonus . multifidis suavitatibus suscitatur Nc 788,11 [105,20]. uuio manigfalte dir si diu misselichi dero niumon . uuer mag taz kezellen? 792,19 [110,13]. qualitas ist manigfalte est autem qualitas eorum quae multipliciter dicuntur Nk 449,10 [94,9/10]. daz fiur fiel sie ana. Manigfaltiu gelust cham sie ana [vgl. ignis superbiae, ignis fumosus, ignis concupiscentiae, ignis iracundiae, Aug., En.] Np 57,9; ferner: O 1,8,13. 20,21. 2,6,2. 3,7,36. 4,9,29. 15,54. 26,25. 5,1,13. 9,32. 35. 12,86. 89. 21,19. 23,67. 71. 212. Oh 47. 54. 76. Ol 16. Os 11. NpNpw 105,29 (multiplicatus). Np 67,33; — in manîgfalta uuîs/zi manîgfaltero uuîs auf mannigfache Weise: (Gottes Weisheit) durh sih einfaltiu ... rihtet anderiu ding . in manigfalta uuis multiplicem regendis rebus modum statuit Nb 274,29 [213,9]. scouuoton sie fore in eina speram . ufen einemo stuole ligenda . in manigfalta uuis kezeichenda in suggestu sidereo positam quandam speram . celatam varietate multiplici conspicantur Nc 744,15/16 [59,22]. tia unguissi . beginnet er nu sterchen . ze manigfaltero uuis Ni 525,25/26 [34,19/20]; c) Glossenwort: mislih manacfald multifario multiplice Gl 1,208,20. 3) vielfach, mehrfach (?): rediuuagan godes mit ten thusint manohfalt currus dei decem millibus multiplex Pw 67,18 (zum Lat. vgl. Thes. VIII,1593,79 ff.); — managfalt uuerdan bekannt werden, sich verbreiten: thaz mari ward ouh managfalt ubar Judeono lant O 2,15,5.
Abl. manag-, manîgfaltîg, manîgfaltlîh; manag-, manîgfaltî; managfalten, manag-, manîgfaltôn. [Mikeleitis-Winter]