lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

kruft

ahd. bis Lex. · 12 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

AWB
Anchors
14 in 12 Wb.
Sprachstufen
5 von 16
Verweise rein
31
Verweise raus
39

Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch

kruft st. f.

Bd. 5, Sp. 433
kruft, gruft
st. f., krufta, grufta sw. f., mhd. kruft, gruft st. f., nhd. gruft, (älter auch) kruft; mnd. kruft, krucht, mnl. crocht(e), crofte, crucht, cruft; ae. cruft m. (?) f.; zum Nebeneinander der Ansätze mit k- u. g- vgl. Pfeifer, Et. Wb.2 S. 483, Kluge, Et. Wb.24 S. 376, zur möglichen Entlehnung aus lat. crypta vgl. bes. Frings, Germ. Rom. II,200 ff. — Graff IV,309 s. v. gruft.
Wegen der Schwierigkeit einer eindeutigen Zuordnung der Belege zu einer Ansatzform mit k- oder g- (vgl. Frings a. a. O. S. 201) wurden die Formen nach ihrer anlautenden Schreibung mit ch-, k- (c-) u. g- aufgeführt. Späte Belege unter den starken Feminina können infolge Endungsabfalls auch auf die schwachen zurückgehen.
Stark: chruft: nom. sg. Gl 4,226,5 (2 Hss., darunter Sg 299, 9. Jh.). — cruft: nom. sg. Gl 2,438,43. 735,27. 3,230,4 (SH a 2, 2 Hss., 1 Hs. -v-). 270,1 (SH b, 2 Hss., 1 Hs. -v-). 296,36 (SH d). 313,57 (SH e). Stricker II,48,21 (SH). T 135,23; acc. sg. -] 117,3; nom. pl. -]e Gl 3,417,60 [HD 2,379].
gruft: nom. sg. Gl 1,633,48 (M). 2,438,43. 3,230,5 (SH a 2, 2 Hss.). 331,23 (SH g, 3 Hss.). 4,50,40 (Sal. a 1, 6 Hss.). 138,43 (Sal. c). 185,7; giruft: dass. 2,393,33; girupht: dass. 4,169,47 (Sal. d); gruf: dass. 3,270,2 (SH b).
Schwach: chrufta: nom. sg. Gl 4,50,42 (Sal. a 1). — kruft-: nom. sg. -a Gl 3,180,70 (SH B); acc. sg. -ū 1,297,48 (Paris Lat. 2685, 10. Jh.; c-); crufda: nom. sg. 3,230,4 (SH a 2); cruftda: dass. 394,15 (Hildeg.).
grufda: nom. sg. Gl 4,50,43 (Sal. a 1).
Verschrieben: churt: nom. sg. Gl 3,313,57 (SH e; -t evtl. aus f korr.); crust: dass. 2,438,43; grust: dass. 3,360,54 (l. gruft, Steinm.). — crusta: nom. sg. Thies, Kölner Hs. S. 162,22 (SH).
chruchta Gl 4,50,42 (Sal. a 1, Prag, mus. Bohem., 13. Jh.) ist als tschechisch ausgewiesen; cruua 43 s. unter gruoba. 1) Höhle, Grotte, unterirdisches Gewölbe: gruft [sume lapides grandes ... et abscondes eos in] crypta [, quae est sub muro latericio in porta domus pharaonis in Taphnis, Jer. 43,9] Gl 1,633,48. ir tatut iz (das Gotteshaus) thiobo cruft vos ... fecistis eam speluncam latronum T 117,3; als Begräbnisstätte, Gruft: giruft [haud procul extremo culta ad pomeria vallo mersa latebrosis] crypta [patet foveis. Huius in occultum gradibus via prona reflexis ire per anfractus luce latente docet, Prud., P. Hipp. (XI) 154] Gl 2,393,33. 438,43. ther heilant ... quam ci themo grabe; uuas thar cruft, inti stein uuas gisezzit ubar sia venit ad monumentum; erat autem spelunca T 135,23; — in einem Bilde: thuruch cruftun [quasi] per cryptam [ambulans, rarum desuper lumen aspicerem, impegi novissime in Danielem, Dan., Praef.] Gl 1,297,48. 2) Krypta (einer Kirche): cruft [zu: introeunte quodam fratre, et vidente quia vinum acciperent, fugit in] crypta [, oder zu: quae] crypta [cecidit, oder zu: non reaedificabitur] crypta [haec, oder zu: propter calicem vini cecidit] crypta [in Scithi, Vitae patr. p. 571b] Gl 2,735,27. krufta cripta 3,180,70 (im Abschn. De sacris aedificiis; hinter altere, gradi). sanccivia cripta 394,15. crufte criptae [vgl. criptae sub terra constructae, HD 2,379] 417,60 (vgl. Jb. Ph. 22,76) [HD 2,379]; hierher wohl auch: cruft crypta 296,36. 313,57. 331,23. Stricker II,48,21. Thies, Kölner Hs. S. 162,22. 3) Glossenwort: crufda cripta spelunca [Hbr. II,219,180] Gl 3,230,4. 270,1 (1 Hs. ohne spelunca, vgl. 2). cripta 360,54. 4,50,40 (4 Hss. noch spelunca, 1 Hs. gruoba). 138,43. 169,47. cripta specus et oratorium 185,7 (vgl. 1 u. 2). cripta est quod theotisce chruft dicitur 226,5.
3602 Zeichen · 173 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 8.–11. Jh.
    Althochdeutsch
    kruftst. f.

    Althochdeutsches Wörterbuch · +2 Parallelbelege

    kruft , gruft st. f. , krufta , grufta sw. f. , mhd. kruft, gruft st. f., nhd. gruft, ( älter auch ) kruft; mnd. kruft, …

  2. 1050–1350
    Mittelhochdeutsch
    KRUFT

    Mhd. Wb. (Benecke/Müller/Zarncke) · +4 Parallelbelege

    KRUFT s. ich GRABE .

  3. 1200–1600
    Mittelniederdeutsch
    kruftF.

    Köbler Mnd. Wörterbuch · +2 Parallelbelege

    kruft , F. nhd. Krypta, Chorgewölbe Hw.: s. krucht, kuft, groft; vgl. mhd. gruft E.: s. mhd. gruft, st. F. (i), Gruft, H…

  4. 15.–20. Jh.
    Neuhochdeutsch
    kruftf.

    Grimm (DWB, 1854–1961) · +1 Parallelbeleg

    kruft , f. gruft u. ä., aber echter als gruft, denn es ist aus crypta geworden ( wie frz. grotte) und in gruft nur an gr…

  5. 19./20. Jh.
    Konversationslex.
    Kruft

    Meyers Konv.-Lex. (1905–09)

    Kruft , Dorf im preuß. Regbez. Koblenz, Kreis Mayen, an der Staatsbahnlinie Andernach-Mayen, hat eine kath. Kirche, Schw…

Verweisungsnetz

51 Knoten, 52 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 7 Wurzel 2 Kompositum 35 Sackgasse 7

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit kruft

7 Bildungen · 6 Erstglied · 1 Zweitglied · 0 Ableitungen

kruft‑ als Erstglied (6 von 6)

kruftambacht

KöblerMnd

kruft·ambacht

kruftambacht , N. nhd. Gruftamt, ein kleineres Klosteramt (in Werden) ÜG.: lat. officium cryptae Q.: Werd. Urb. B 384 E.: s. kruft, ambacht …

(kruft)ampt

MNWB

kruft·ampt

° (kruft)ampt , krucht- , n. , Gruftamt, ein kleineres Klosteramt in Werden, officium cryptae (Werd. Urb. B 384).

kruftlos

DWB

kruft·los

kruftlos ? bei Murner : der kruftlos babst Calixtas, der uns beraubt vormal das ( die ehe ), hat uns ( pfaffen ) genumen grosze freid. luth.…

(kruft)mêⁱster

MNWB

kruft·meister

° (kruft)mêⁱster , krucht- , m. , Vorsteher des Gruftamtes in Werden, rector cryptae (Werd. Urb. B 371).

kruftmēster

KöblerMnd

kruftmēster , M. nhd. Vorsteher des Gruftamts in Werden ÜG.: lat. rector cryptae Q.: Werd. Urb B 371 E.: s. kruft, mēster L.: MndHwb 2, 686 …

Kruftstöcklin

Idiotikon

Kruftstöcklin Band 10, Spalte 1735 Kruftstöcklin 10,1735

kruft als Zweitglied (1 von 1)

velsekruft

Lexer

velse·kruft

velse-kruft stf. felshöle. wildiu tier in velsekrüften Renn. 6510.