Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
kruft st. f.
st. f., krufta, grufta sw. f., mhd. kruft, gruft st. f., nhd. gruft, (älter auch) kruft; mnd. kruft, krucht, mnl. crocht(e), crofte, crucht, cruft; ae. cruft m. (?) f.; zum Nebeneinander der Ansätze mit k- u. g- vgl. Pfeifer, Et. Wb.2 S. 483, Kluge, Et. Wb.24 S. 376, zur möglichen Entlehnung aus lat. crypta vgl. bes. Frings, Germ. Rom. II,200 ff. — Graff IV,309 s. v. gruft.
Wegen der Schwierigkeit einer eindeutigen Zuordnung der Belege zu einer Ansatzform mit k- oder g- (vgl. Frings a. a. O. S. 201) wurden die Formen nach ihrer anlautenden Schreibung mit ch-, k- (c-) u. g- aufgeführt. Späte Belege unter den starken Feminina können infolge Endungsabfalls auch auf die schwachen zurückgehen.
Stark: chruft: nom. sg. Gl 4,226,5 (2 Hss., darunter Sg 299, 9. Jh.). — cruft: nom. sg. Gl 2,438,43. 735,27. 3,230,4 (SH a 2, 2 Hss., 1 Hs. -v-). 270,1 (SH b, 2 Hss., 1 Hs. -v-). 296,36 (SH d). 313,57 (SH e). Stricker II,48,21 (SH). T 135,23; acc. sg. -] 117,3; nom. pl. -]e Gl 3,417,60 [HD 2,379].
gruft: nom. sg. Gl 1,633,48 (M). 2,438,43. 3,230,5 (SH a 2, 2 Hss.). 331,23 (SH g, 3 Hss.). 4,50,40 (Sal. a 1, 6 Hss.). 138,43 (Sal. c). 185,7; giruft: dass. 2,393,33; girupht: dass. 4,169,47 (Sal. d); gruf: dass. 3,270,2 (SH b).
Schwach: chrufta: nom. sg. Gl 4,50,42 (Sal. a 1). — kruft-: nom. sg. -a Gl 3,180,70 (SH B); acc. sg. -ū 1,297,48 (Paris Lat. 2685, 10. Jh.; c-); crufda: nom. sg. 3,230,4 (SH a 2); cruftda: dass. 394,15 (Hildeg.).
grufda: nom. sg. Gl 4,50,43 (Sal. a 1).
Verschrieben: churt: nom. sg. Gl 3,313,57 (SH e; -t evtl. aus f korr.); crust: dass. 2,438,43; grust: dass. 3,360,54 (l. gruft, Steinm.). — crusta: nom. sg. Thies, Kölner Hs. S. 162,22 (SH).
chruchta Gl 4,50,42 (Sal. a 1, Prag, mus. Bohem., 13. Jh.) ist als tschechisch ausgewiesen; cruua 43 s. unter gruoba. 1) Höhle, Grotte, unterirdisches Gewölbe: gruft [sume lapides grandes ... et abscondes eos in] crypta [, quae est sub muro latericio in porta domus pharaonis in Taphnis, Jer. 43,9] Gl 1,633,48. ir tatut iz (das Gotteshaus) thiobo cruft vos ... fecistis eam speluncam latronum T 117,3; als Begräbnisstätte, Gruft: giruft [haud procul extremo culta ad pomeria vallo mersa latebrosis] crypta [patet foveis. Huius in occultum gradibus via prona reflexis ire per anfractus luce latente docet, Prud., P. Hipp. (XI) 154] Gl 2,393,33. 438,43. ther heilant ... quam ci themo grabe; uuas thar cruft, inti stein uuas gisezzit ubar sia venit ad monumentum; erat autem spelunca T 135,23; — in einem Bilde: thuruch cruftun [quasi] per cryptam [ambulans, rarum desuper lumen aspicerem, impegi novissime in Danielem, Dan., Praef.] Gl 1,297,48. 2) Krypta (einer Kirche): cruft [zu: introeunte quodam fratre, et vidente quia vinum acciperent, fugit in] crypta [, oder zu: quae] crypta [cecidit, oder zu: non reaedificabitur] crypta [haec, oder zu: propter calicem vini cecidit] crypta [in Scithi, Vitae patr. p. 571b] Gl 2,735,27. krufta cripta 3,180,70 (im Abschn. De sacris aedificiis; hinter altere, gradi). sanccivia cripta 394,15. crufte criptae [vgl. criptae sub terra constructae, HD 2,379] 417,60 (vgl. Jb. Ph. 22,76) [HD 2,379]; hierher wohl auch: cruft crypta 296,36. 313,57. 331,23. Stricker II,48,21. Thies, Kölner Hs. S. 162,22. 3) Glossenwort: crufda cripta spelunca [Hbr. II,219,180] Gl 3,230,4. 270,1 (1 Hs. ohne spelunca, vgl. 2). cripta 360,54. 4,50,40 (4 Hss. noch spelunca, 1 Hs. gruoba). 138,43. 169,47. cripta specus et oratorium 185,7 (vgl. 1 u. 2). cripta est quod theotisce chruft dicitur 226,5.