lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

holuntar

nur ahd. · 3 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

AWB
Anchors
3 in 3 Wb.
Sprachstufen
1 von 16
Verweise rein
25
Verweise raus
9

Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch

holuntar st. m.

Bd. 4, Sp. 1216
holuntar, holantar, holder
(ab 11. Jh.) st. m., mhd. holunter, holunder, nhd. holunder; as. holondar (vgl. Holthausen, As. Wb. S. 36), mnd. holder, mnl. holendere m.; zum Suffix u. zum Wechsel von u/a vgl. Schatz, Ahd. Gr. § 98, Kluge, Stammb. § 94 b. — Graff IV,880.
Falls nichts anderes angegeben, nom. sg.
holun-ter: Gött. Nachr. 1927,95 (Bamb. Bibl. 22, 10. Jh.); -der: Gl 3,524,24 (14. Jh.). 4,180,18 (14. Jh., -v-, auf Rasur). — holan-tar: Gl 2,10,2 (Sg 242, 10. Jh.). 3,294,53. 467,26/27 (Sg 184, clm 14747, beide 9. Jh., Sg 299, 9./10. Jh.); -ter 2,564,63 (2 Hss., 1 Hs. -). 573,70 (-). 3,477,16 (2 Hss., 1 Hs. -, 1 -ts); -tir: 308,17 (SH d, -ā-); -der: 4,158,63 (Sal. c). 208,38 (sem. Trev., 11./12. Jh.). Thies, Kölner Hs. S. 180,23 (SH, -ds); -dir: Gl 3,307,36 (SH d); hollan-ter: 5,40,11 (SH A, 11. Jh., -); -der: 42,2 (Trier 40, 10. Jh.); holon-der: 4,158,62 (Sal. c, 13. Jh.); holen-ter: 3,255,50 (SH a 2, 2 Hss., -ts). 256,62 (SH a 2, -ts). 478,12 (2 Hss., 1 Hs. -, 1 -ts). 484,22 (2 Hss., 1 Hs. -ts). 512,44; -tres: gen. sg. 478,22; -der: 43,20. 96,29 (SH A). 386,17 (Jd, 12./13. Jh.). 467,26 (2 Hss., 1 Hs. -đ). 493,37. 508,41. 594,33; -dy: Mayer, Glossen S. 118,7 (Vat. lat. 625, 12.—13. Jh.; vgl. in dieser Hs. butyflige); holin-der: Gl 3,352,48. BES 6,58,130. Sprachwiss. 18,106; hol-lin-: Gl 3,43,18/19 (12. Jh.); holn-der: 28 (13. Jh.); -dir: 96,30 (SH A, 12. Jh.).
Verkürzte Formen mit Synkope der Mittelsilbe u. assimilierte Formen ab 11. Jh. (vgl. Pfeifer, Et. Wb.2 S. 553, Marzell, Wb. 4,63): hol-der: Gl 3,43,20 (3 Hss., 14. Jh.). 29 (2 Hss., 14. u. 15. Jh.). 53,70 (cgm 5250, 11. Jh.). 96,28/29 (SH A, 3 Hss., 13. Jh.). 173,36 (SH A, Anh. a, 12. Jh.). 287,29 (SH b, 3 Hss., 12. u. 13./14. Jh.). 287,67 (SH b, 12. Jh.). 323,49 (SH e, 12. Jh.). 343,31 (SH g, 2 Hss., 12. Jh.). 344,28 (SH g, 3 Hss., 12. Jh.). 467,27 (13. Jh.). 518,6 (14. Jh.). 713,33 (13. Jh.). Hbr. I,180,39 (SH A, 13. Jh.); -dir: Gl 2,10,14 (12. Jh.). 3,43,19 (4 Hss., darunter Stuttg. Theol. et phil. 210, 11./12. Jh.). 96,27 (SH A, 12. Jh.). 5,34,29 (SH A, 13. Jh.). — hol-ar: Gl 3,43,21 (2 Hss., 12. u. 13. Jh.). 586,46 (13. Jh.); -ler: 256,63 (13. Jh.). 4,180,17 (14. Jh.; -ll’); -er: 3,43,21 (5 Hss., darunter Wien 85, 11. Jh.; 1 Hs. -ls). 30 (5 Hss., ab 13. Jh.). 57,7 (13. Jh.). 468,44 (14. Jh.). 676,33 (13. Jh.). 4,180,18 (14. Jh., von jüngerer Hand). 191,13 (2 Hss., 14. Jh.). 356,8 (14. Jh.). 372,11 (clm 14597, 13./14. Jh.). Add. II,83,15 (13. Jh.); -ær: Gl 3,327,68 (SH f, 14. Jh.); -r: 580,23 (12. Jh.).
Verschrieben: holetres: gen. sg. Gl 3,478,23 (13. Jh.); holb’: 96,28 (SH A, 15. Jh.).
Fraglich: holere: dat. sg.? Publ. 62,448,22 (Paris 9532, 9. Jh.). Auffällig ist die sonst erst ab 11. Jh. verkürzte Form, zum anderen die semantische Inkongruenz zwischen lat. Lemma carecto ‘Riedgras’ u. angeblich ahd. Interpretament holere (s. u.). Könnte holere Ablativ zu (h)olus ‘Kohl, Kraut’ und somit lat. Interpretament zu carecto sein? Zur Übers. von carectus mit krût vgl. Gl 2,720,21.
holents Gl 3,479,12. holender (1 Hs.), holinder (4 Hss.) Gl 3,104,26—30 (SH A), holendir Thies, Kölner Hs. S. 164,4 (SH) sind nach Marzell, Wb. 1,1160 volksetymologische Umdeutungen von kullantar (Nebenf. kolender, kolinder) coriandrum, coliandrum.
Schwarzer Holunder, Sambucus nigra L., als großer Strauch u. als Baum vorkommend (vgl. Marzell, Wb. 4,63 ff., Fischer, Pfl. S. 283): holantar sambucus [, in silva putris dum fronde virescit, Aldh., Enigm. XCIV,1] Gl 2,10,2. 14. holnder sambucus 3,43,28 (8 Hss. uuahsholuntar, -a, 1 Hs. wiltholder, 1 holdera, 1 holderboum). 256,62 (1 Hs. holdera). 287,67 (1 Hs. holdera). 308,17. 323,49. 327,69. 344,28. 352,48. 467,26 (1 Hs. holdera). 468,5 (vgl. Mitt. a. d. Kgl. Bibl. III,24). 44. 484,22 (1 Hs. holdera). 512,44. 586,46. 676,33. 4,158,63. 208,38. Add. II,83,15. holender sambucus (Hs. de sambuco) [et ebulus, Macer Flor., Spur. 3, Überschr.] Gl 3,594,33, dazu: holer sambucus 4,372,11. sambucus vel atix (vgl. Mlat. Wb. 1,131 s. v. acte) 3,580,23. hollinder riscus 43,18/19 (2 Hss. risculus; 3 holdera, 1 Hs. holderboum, 1 holderich, 1 holderdorn). 53,70. 96,27 (vgl. Hbr. II,559,37). 28 (1 Hs. holdera). 255,50. 287,29. 386,17. 713,33. 5,34,29. BES 6,58,130. Sprachwiss. 18,106. holandir (ł) sumbir riscus Gl 3,307,36. Thies, Kölner Hs. S. 180,23. holdir riscus (ł) sambucus (idem) (auch sambucus ł riscus) Gl 3,43,19 (vgl. Litbl. 18,77). 22/23 (vgl. Steinm.). 57,7. 173,36. 343,39. 4,356,8 (vgl. Steinm.). Hbr. I,180,139. holanter amatilla (vgl. Mlat. Wb. 1,533) (ł) actex (herba) Gl 3,294,53. 5,40,11. actix [vgl. actis i. sambucus, CGL III,549,8] 3,477,16. 5,42,2. atrapassa [vgl. astra passa i. flores de sauco sicca, CGL III,586,8 u. ö., sambucus idest saucus, ebda. 629,43] 3,524,24. acrifolium (vgl. Mlat. Wb. 1,129) genus ligni 4,180,17. Mayer, Glossen S. 118,7; hierher wohl auch: holenter aprifulsus (vgl. Mlat. Wb. 1,823) Gl 3,478,12 (zum lat. Lemma mit dieser Bed. ist nur washolanter aprifusus herba 294,44 zu vergleichen, vgl. Steinm., Anm. 7); — der Holunder mit seinen Wurzeln als Heilmittel: anagloxena (vgl. Mlat. Wb. 1,607) sucvs radicvm holentres vnt atheches saf conmixta Gl 3,478,22, dazu auch: holender anagloxena 493,37. 518,6; — das Holz des Holunderbaumes, verwendet für Instrumente: holer sambucus rustica cythara ł fistula quae fit de sambuco 4,191,13; hierher wohl auch als Vok.-Übers. mit Anlehnung von sambuca ‘ein dreieckiges Saiteninstrument’ an sambucus ‘Holunderbaum’: holanter [varios iubet obmutescere cantus, organa,] sambucas [, citharas calamosque tubasque, Prud., Apoth. 148] 2,564,63. 573,70. holunter [in hora qua audieritis sonitum tubae, et fistulae, et citharae,] sambucae [, et psalterii, Dan. 3,5] Gött. Nachr. 1927,95. holender sambuca Gl 3,508,41. 4,158,62; — unklar ob hierher (vgl. o. Formenteil): holere [quod venerint ad paludem quamdam et lacum, qui et] carecto [et iuncis plenus fuerit, Hier., Ep. 78,7, PL 22,704] Publ. 62,448,22.
Komp. uuahsholuntar, -holder, wiltholder mhd., Abl. holderich mhd.
Vgl. Reetz, Holunder S. 3—39. 108.
Vgl. holuntara.
6296 Zeichen · 419 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 8.–11. Jh.
    Althochdeutsch
    holuntarst. m.

    Althochdeutsches Wörterbuch · +2 Parallelbelege

    holuntar , holantar , holder ( ab 11. Jh. ) st. m. , mhd. holunter, holunder, nhd. holunder; as. holondar ( vgl. Holthau…

Verweisungsnetz

30 Knoten, 30 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 3 Wurzel 2 Kompositum 25

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit holuntar

5 Bildungen · 4 Erstglied · 1 Zweitglied · 0 Ableitungen

holuntar‑ als Erstglied (4 von 4)

holuntarberi

AWB

holuntar·beri

holuntarberi st. n. , mhd. holderbere, nhd. holunderbeere . holender-bere: nom. pl.? Gl 3,493,32 ( Mülinensche Rolle, 11./12. Jh. ). Holunde…

holuntarboum

AWB

holuntar·boum

holuntar- , holderboum st. m. , mhd. holderboum, nhd. holunderbaum; mnd. holderbôm. Nur im Nom. Sing. holender-boum: Gl 3,96,24 ( SH A, 13. …

holuntarih

KöblerAhd

holuntarih , st. M. (a?, i?) nhd. Holunder ne. elder-bush ÜG.: lat. riscus Gl Q.: Gl (13. Jh.) E.: s. holuntar

holuntarknod

KöblerAhd

holuntarknod , st. M. (a?, i?) nhd. Holunderknospe ne. elder-bud ÜG.: lat. (cyma)? Gl Q.: Gl (14. Jh.) I.: lat. beeinflusst? E.: s. holuntar…

holuntar als Zweitglied (1 von 1)

wahsholuntar

KöblerAhd

wahs·holuntar

wahsholuntar , st. M. (a) nhd. Wacholder, Stechpalme ne. juniper, holly ÜG.: lat. (apifusus)? Gl, (hulserida)? Gl, iuniperus Gl, ruscus Gl, …