Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
holuntar st. m.
(ab 11. Jh.) st. m., mhd. holunter, holunder, nhd. holunder; as. holondar (vgl. Holthausen, As. Wb. S. 36), mnd. holder, mnl. holendere m.; zum Suffix u. zum Wechsel von u/a vgl. Schatz, Ahd. Gr. § 98, Kluge, Stammb. § 94 b. — Graff IV,880.
Falls nichts anderes angegeben, nom. sg.
holun-ter: Gött. Nachr. 1927,95 (Bamb. Bibl. 22, 10. Jh.); -der: Gl 3,524,24 (14. Jh.). 4,180,18 (14. Jh., -v-, auf Rasur). — holan-tar: Gl 2,10,2 (Sg 242, 10. Jh.). 3,294,53. 467,26/27 (Sg 184, clm 14747, beide 9. Jh., Sg 299, 9./10. Jh.); -ter 2,564,63 (2 Hss., 1 Hs. -). 573,70 (-). 3,477,16 (2 Hss., 1 Hs. -, 1 -ts); -tir: 308,17 (SH d, -ā-); -der: 4,158,63 (Sal. c). 208,38 (sem. Trev., 11./12. Jh.). Thies, Kölner Hs. S. 180,23 (SH, -ds); -dir: Gl 3,307,36 (SH d); hollan-ter: 5,40,11 (SH A, 11. Jh., -); -der: 42,2 (Trier 40, 10. Jh.); holon-der: 4,158,62 (Sal. c, 13. Jh.); holen-ter: 3,255,50 (SH a 2, 2 Hss., -ts). 256,62 (SH a 2, -ts). 478,12 (2 Hss., 1 Hs. -, 1 -ts). 484,22 (2 Hss., 1 Hs. -ts). 512,44; -tres: gen. sg. 478,22; -der: 43,20. 96,29 (SH A). 386,17 (Jd, 12./13. Jh.). 467,26 (2 Hss., 1 Hs. -đ). 493,37. 508,41. 594,33; -dy: Mayer, Glossen S. 118,7 (Vat. lat. 625, 12.—13. Jh.; vgl. in dieser Hs. butyflige); holin-der: Gl 3,352,48. BES 6,58,130. Sprachwiss. 18,106; hol-lin-: Gl 3,43,18/19 (12. Jh.); holn-der: 28 (13. Jh.); -dir: 96,30 (SH A, 12. Jh.).
Verkürzte Formen mit Synkope der Mittelsilbe u. assimilierte Formen ab 11. Jh. (vgl. Pfeifer, Et. Wb.2 S. 553, Marzell, Wb. 4,63): hol-der: Gl 3,43,20 (3 Hss., 14. Jh.). 29 (2 Hss., 14. u. 15. Jh.). 53,70 (cgm 5250, 11. Jh.). 96,28/29 (SH A, 3 Hss., 13. Jh.). 173,36 (SH A, Anh. a, 12. Jh.). 287,29 (SH b, 3 Hss., 12. u. 13./14. Jh.). 287,67 (SH b, 12. Jh.). 323,49 (SH e, 12. Jh.). 343,31 (SH g, 2 Hss., 12. Jh.). 344,28 (SH g, 3 Hss., 12. Jh.). 467,27 (13. Jh.). 518,6 (14. Jh.). 713,33 (13. Jh.). Hbr. I,180,39 (SH A, 13. Jh.); -dir: Gl 2,10,14 (12. Jh.). 3,43,19 (4 Hss., darunter Stuttg. Theol. et phil. 210, 11./12. Jh.). 96,27 (SH A, 12. Jh.). 5,34,29 (SH A, 13. Jh.). — hol-ar: Gl 3,43,21 (2 Hss., 12. u. 13. Jh.). 586,46 (13. Jh.); -ler: 256,63 (13. Jh.). 4,180,17 (14. Jh.; -ll’); -er: 3,43,21 (5 Hss., darunter Wien 85, 11. Jh.; 1 Hs. -ls). 30 (5 Hss., ab 13. Jh.). 57,7 (13. Jh.). 468,44 (14. Jh.). 676,33 (13. Jh.). 4,180,18 (14. Jh., von jüngerer Hand). 191,13 (2 Hss., 14. Jh.). 356,8 (14. Jh.). 372,11 (clm 14597, 13./14. Jh.). Add. II,83,15 (13. Jh.); -ær: Gl 3,327,68 (SH f, 14. Jh.); -r: 580,23 (12. Jh.).
Verschrieben: holetres: gen. sg. Gl 3,478,23 (13. Jh.); holb’: 96,28 (SH A, 15. Jh.).
Fraglich: holere: dat. sg.? Publ. 62,448,22 (Paris 9532, 9. Jh.). Auffällig ist die sonst erst ab 11. Jh. verkürzte Form, zum anderen die semantische Inkongruenz zwischen lat. Lemma carecto ‘Riedgras’ u. angeblich ahd. Interpretament holere (s. u.). Könnte holere Ablativ zu (h)olus ‘Kohl, Kraut’ und somit lat. Interpretament zu carecto sein? Zur Übers. von carectus mit krût vgl. Gl 2,720,21.
holents Gl 3,479,12. holender (1 Hs.), holinder (4 Hss.) Gl 3,104,26—30 (SH A), holendir Thies, Kölner Hs. S. 164,4 (SH) sind nach Marzell, Wb. 1,1160 volksetymologische Umdeutungen von kullantar (Nebenf. kolender, kolinder) coriandrum, coliandrum.
Schwarzer Holunder, Sambucus nigra L., als großer Strauch u. als Baum vorkommend (vgl. Marzell, Wb. 4,63 ff., Fischer, Pfl. S. 283): holantar sambucus [, in silva putris dum fronde virescit, Aldh., Enigm. XCIV,1] Gl 2,10,2. 14. holnder sambucus 3,43,28 (8 Hss. uuahsholuntar, -a, 1 Hs. wiltholder, 1 holdera, 1 holderboum). 256,62 (1 Hs. holdera). 287,67 (1 Hs. holdera). 308,17. 323,49. 327,69. 344,28. 352,48. 467,26 (1 Hs. holdera). 468,5 (vgl. Mitt. a. d. Kgl. Bibl. III,24). 44. 484,22 (1 Hs. holdera). 512,44. 586,46. 676,33. 4,158,63. 208,38. Add. II,83,15. holender sambucus (Hs. de sambuco) [et ebulus, Macer Flor., Spur. 3, Überschr.] Gl 3,594,33, dazu: holer sambucus 4,372,11. sambucus vel atix (vgl. Mlat. Wb. 1,131 s. v. acte) 3,580,23. hollinder riscus 43,18/19 (2 Hss. risculus; 3 holdera, 1 Hs. holderboum, 1 holderich, 1 holderdorn). 53,70. 96,27 (vgl. Hbr. II,559,37). 28 (1 Hs. holdera). 255,50. 287,29. 386,17. 713,33. 5,34,29. BES 6,58,130. Sprachwiss. 18,106. holandir (ł) sumbir riscus Gl 3,307,36. Thies, Kölner Hs. S. 180,23. holdir riscus (ł) sambucus (idem) (auch sambucus ł riscus) Gl 3,43,19 (vgl. Litbl. 18,77). 22/23 (vgl. Steinm.). 57,7. 173,36. 343,39. 4,356,8 (vgl. Steinm.). Hbr. I,180,139. holanter amatilla (vgl. Mlat. Wb. 1,533) (ł) actex (herba) Gl 3,294,53. 5,40,11. actix [vgl. actis i. sambucus, CGL III,549,8] 3,477,16. 5,42,2. atrapassa [vgl. astra passa i. flores de sauco sicca, CGL III,586,8 u. ö., sambucus idest saucus, ebda. 629,43] 3,524,24. acrifolium (vgl. Mlat. Wb. 1,129) genus ligni 4,180,17. Mayer, Glossen S. 118,7; hierher wohl auch: holenter aprifulsus (vgl. Mlat. Wb. 1,823) Gl 3,478,12 (zum lat. Lemma mit dieser Bed. ist nur washolanter aprifusus herba 294,44 zu vergleichen, vgl. Steinm., Anm. 7); — der Holunder mit seinen Wurzeln als Heilmittel: anagloxena (vgl. Mlat. Wb. 1,607) sucvs radicvm holentres vnt atheches saf conmixta Gl 3,478,22, dazu auch: holender anagloxena 493,37. 518,6; — das Holz des Holunderbaumes, verwendet für Instrumente: holer sambucus rustica cythara ł fistula quae fit de sambuco 4,191,13; hierher wohl auch als Vok.-Übers. mit Anlehnung von sambuca ‘ein dreieckiges Saiteninstrument’ an sambucus ‘Holunderbaum’: holanter [varios iubet obmutescere cantus, organa,] sambucas [, citharas calamosque tubasque, Prud., Apoth. 148] 2,564,63. 573,70. holunter [in hora qua audieritis sonitum tubae, et fistulae, et citharae,] sambucae [, et psalterii, Dan. 3,5] Gött. Nachr. 1927,95. holender sambuca Gl 3,508,41. 4,158,62; — unklar ob hierher (vgl. o. Formenteil): holere [quod venerint ad paludem quamdam et lacum, qui et] carecto [et iuncis plenus fuerit, Hier., Ep. 78,7, PL 22,704] Publ. 62,448,22.
Komp. uuahsholuntar, -holder, wiltholder mhd., Abl. holderich mhd.
Vgl. Reetz, Holunder S. 3—39. 108.
Vgl. holuntara.