Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
hantag adj.
adj., mhd. hantec, handec, nhd. handig, händig; got. handugs. — Graff IV,972.
hantag-: nom. sg. m. -er Gl 2,443,42 (2 Hss.). 603,40 (M). 4,111,43 (Sal. a 2). 128,24 (Sal. c); -o 2,641,10. 670,3 (oder acc. pl. f.?); nom. sg. n. -az 424,28; nom. sg. f. -iv 469,46 (2 Hss., davon 1 -iu); gen. sg. f. -vn 423,51; dat. sg. m. -in 442,39; acc. sg. n. (?) -a 449,51; nom. pl. n. -un 418,12; comp. nom. sg. m. -oro 637,46; nom. sg. f. -ora 641,67. — handach: Grdf. Gl 3,493,45.
hantig-: nom. sg. m. -er Gl 4,28,41 (Sal. a 1, 4 Hss.). 111,43 (Sal. a 2; -igs). 128,36 (Sal. c). 166,27 (Sal. d); nom. sg. n. -az 2,424,29; nom. sg. f. -iu 4,112,43 (Sal. a 2); dat. sg. n. -emo 2,546,22. — handig-: nom. sg. f. -iu Gl 2,553,25; acc. sg. n. -e Npw 32,8; acc. pl. m. -e 34,3.
hantegemo: dat. sg. m. oder n. Gl 4,159,15 (Sal. c). — handeg-: nom. sg. m. -o Gl 2,769,24; nom. sg. f. -a 488,8. Nc 783,7 [136,11]; dat. sg. n. -emo Nb 51,22 [58,23]; acc. sg. m. -en Gl 2,492,40. Nb 297,5/6 [321,25]; acc. sg. n. -a Np 32,8; acc. sg. f. -a Gl 2,488,4; dat. pl. -en Nb 27,1 [30,4]. Np 34,3; comp. nom. sg. n. -ora Np 59,6; acc. sg. n. -ora Gl 2,233,11 (Rc); superl. nom. sg. m. -oste S 154,45/46; nom. sg. f. -osta Npgl 90,6; dat. sg. f. -ostun Np 118 H,62; -isten Npw ebda.; acc. sg. n. -osta Nb 261,24 [282,18].
Verschrieben: hantigi: nom. sg. f. Gl 2,407,44 (l. hantigiu, Steinm.); hantages: nom. sg. m. 459,54 (l. hantager, Steinm.); hantiguu: nom. sg. f. 545,40; hander: nom. sg. m. 3,493,42 (l. handager, Steinm.); verstümmelt: ..gen: dat. pl.? Gl 4,336 Anm. 9 (vgl. Beitr. 73,229,17: es steht in éiner Zeile nam·gen·, letzteres wohl als hantagen o. dgl. zu saevis zu beziehen). 1) spitz, scharf, herb, rauh: ohne nähere Bestimmung: handager acer Gl 3,493,42. 4,28,41. hantiger. mazzolter (als Zweitübers. zu dem Homonym acer in der Bed. ‘Ahorn’, vgl. Mlat. Wb. 1,109 f.) acer 166,27. handach austerum 3,493,45. hantegemo scabra 4,159,15. 2) von Sachlichem, äußeren Erscheinungen: a) bezogen auf den Geschmack: scharf, herb, beißend, bitter: hantaga [adpone porris religiosas arulas, venerare acerbum cepe,] mordax [allium, Prud., P. Rom. (X) 260] Gl 2,449,51. 492,40; sauer (?): hantager acidus Gl 4,111,43. 128,36; — hierher wohl auch: souuieo er (Gott) daz handega uuazzer betan habe sicut in utrem (samo in uderbalgh) NpNpw 32,8; b) bezogen auf das Gehör: wild, rauh, von Tönen: hantigemo [quid ni illos spes palpet iners, quos pulvere in isto tirones Bellona] truci (Glosse: cornu) [non excitat aere, inbellesque animos Virtus tepefacta resolvit? Prud., Psych. 236] Gl 2,546,22; c) bezogen auf den Geruch: stark, penetrant: hantago [miscent ... scillam ... elleborosque] gravis (Hs. graves) [nigrumque bitumen, Verg., G. III,451] Gl 2,641,10; d) bezogen auf den Gesichtssinn: blendend, hell: von demo hantagin pliccha [ignis fulminis in modum vibratur ardens atque oculos ferit: caecus] corusco lumine [conruit, Prud., P. Agn. (XIV) 48] Gl 2,442,39; e) bezogen auf das Gefühl: schmerzend (?), von der Galle: dero hantagvn [anguis ... fellis] perusti (Glosse: consumpti) [mox venenum perdidit, Prud., H. o. horae (IX) 89] Gl 2,423,51; f) von Zeitabläufen: bitter, schlimm: to in handegen hungeriaren strenge chornchouf ... fone demo chuninge gebannen uuard cum tempore acerbae famis . gravis atque inexplicabilis coemptio ... indicta a praefecto praetorii . videretur Nb 27,1 [30,4]; g) rauh (?); bildl.: handega [hoc est (d. i. das Fasten) ... quod limat] aegram [pectoris rubiginem, Prud., H. ieiun. (VII) 205] Gl 2,488,4. handega [perfusa non sic amne flamma extinguitur ... ut turbidarum] scabra (Glosse: aspera) [culparum seges vanescit almo trita sub ieiunio, ebda. 208] 8. 553,25. 3) von Personen: a) wild, unbändig, leidenschaftlich, ungestüm: hantager [infremuit sacer Eulaliae spiritus, ingeniique] ferox [turbida frangere bella parat, Prud., P. Eul. (III) 32] Gl 2,443,42. hantager [horum (sc. ministrorum) de numero quidam pulcherrimus ore, maiestate] ferox (tumidus) [, nimiis dum viribus auctus inflatur, dum grande tumens sese altius effert, Prud., Ham. 168] 459,54. hantigiu [gemmantem ... torum moechi ducis] aspera [Iudith sprevit et incestos conpescuit ense furores, Prud., Psych. 62] 545,40. hantager [qui (sc. iuvenis) esset] acer [ingenio, sicut equus infrenis et validus, diris morsibus obfirmatus recti itineris lineam derelinquens ... totus fertur in praeceps, Ruf., Hist. eccl. III,23,10 p. 241] 603,40 (oder ‘scharfsinnig’?); hierher wohl auch: aspera hantigiu iracunda sarphiu Gl 4,112,43; b) grimmig; grausam; trotzig: hantago [interea maternis] saevos (Hs. saevus) [in armis Aeneas acuit Martem et se suscitat ira, Verg., A. XII,107] Gl 2,670,3 (oder zu a ?). tannan Medea uuas . tiu handega galsterara Nc 783,7 [136,11]. gib iro (d. i. meiner Seele) baldi zefehtenne uuider so handegen fienden NpNpw 34,3; hierher wohl auch: hantagen [(deus) sustulit ... thronum] saevis [fregitque superbos, Juv. 1,101] Gl 4,336 Anm. 9 (vgl. Beitr. 73,229,17). 4) von persönl. Eigenschaften, Fähigkeiten: a) unbeugsam: hantigiu [labor inpiger,] aspera [virtus, vis animi, excellens ardor, violentia, cura, hanc (Victoriam) tribuunt, Prud., Symm. II,24] Gl 2,407,44. 469,46; b) scharfsinnig (?): hantager acer ... ł acumen ł vigor animi Gl 4,128,24. 5) von Gemütsbewegungen: heftig, peinigend, von Schmerz u. Sorge: handegora [nimis taciti cum nonnulla iniusta patiuntur, eo in] acriorem [dolorem prodeunt, quo ea quae sustinent, non loquuntur, Greg., Cura 3,14 p. 54] Gl 2,233,11. unz si (Fortuna) die mit handegemo sere . iro muotes keirret . tien si ungeuuando gesuuichet eo usque dum confundat intolerabili dolore . quos insperata reliquerit Nb 51,22 [58,23]; — auf Tiere bezogen: hantagora [non lupus ... gregibus nocturnus obambulat:] acrior [illum cura domat, Verg., G. III,538] Gl 2,641,67. 6) von Handlungen, Urteilen: a) hart, streng: von einem in Kraft tretenden Urteilsspruch: handego [damnatque reos sententia] grassans [Walahfr., Visio 328, 788] Gl 2,769,24 (handego ist wohl auf ein ahd. Mask., evtl. urteil oder tuom, bezogen). temo daz note folget . taz sie danne handegosta uuize liden . so man sie uuanet uningalte des sie tuont cui sententiae consequens est . ut tum demum urgeantur gravioribus suppliciis . cum inpuniti esse creduntur Nb 261,24 [282,18] (oder ‘schwer, peinigend’?). ir tribent handegen uuig . mit saldolichero proelium cum omni fortuna nimis acre conseritis 297, 5/6 [321,25]. got fristet ouh iudicium (uberteilida) . daz iz deste handegora si [vgl. quanto magis differtur iudicium, tanto maiore impetu venturum est, Aug., En.] Np 59,6; b) grausam, hart, scharf: in dero hello da ist ... der handegoste ursuoch (‘das schärfste Verhör’ ?) S 154,45/46. an dero handegostun persecutione stuont ih uf dir zeiehenne . daz chit dih zelobonne . an dien urteildon dines rehtes media nocte surgebam ad confitendum tibi . super iudicia iusticiae tuae [vgl. proinde mediam noctem graviora tribulationis intelligenda existimo, Aug., En.] NpNpw 118 H,62. fone diu nefurhtest du ... fore ualle unde fore demo mittetagigen dieuale. Daz ist acerrima persecutio (diu handegosta ahtunga) non timebis ... a ruina et daemonio meridiano [vgl. recte hic intellegimus daemonium meridianum persecutionem vehementem, Aug., En.] Npgl 90,6; c) heftig: hantagoro [(das Insekt asilus) mediis fervoribus] acrior [instat, Verg., G. III,154] Gl 2,637,46.
Vgl. Idg. et. Wb. I,567, Kluge, Stammb.3 § 203.
Abl. hantago; hantagî, -igî.