Eintrag · Mhd. Wb. (Benecke/Müller/Zarncke)
DENNE pronominaladv.
I. dann, alsdann (aus alles dan), zunächst die folge in der zeit, dann die folge eines gedankens aus dem andern anzeigend. Die partikel steht
1. in hauptsätzen: dô mûse erbleichen danne die schône und die gûte frouwe Anne Mar. 24. nennet mir die drî man die iuch mit kampfe sprechent an, und nennet mir danne mê die zwêne Iw. 156. er seit uns danne wie daʒ rîche stê verwarren Walth. 34,18. alle dies nu lobent, die scheltent danne Walth. 73,8. diu nam in aber ze handen dô und wante danne ir flîʒ an in: ir klâren ougen und ir sin diu spilten ûf in denne Trist. 19231. — swâ nu deheiniu sî diu sich ir wîpheit schame, diu merke disen sanc und kiese denne Walth. 49,2. swâ sich angeborniu tugent verwandelt, dâ wirt missehandelt sêre an ir gewalt diu natûre danne sô daʒ si dem manne leben unde wirde balde kürzet MS. 2,204. a. swanne ich sihe — sô ist danne MS. 2,189. a. swenne ich den wec dâ wider rite, daʒ ich in danne niht vermite Iw. 24. swenne ich her nâch prîs genim, sô habt mich aber denne dernâch Parz. 330,15. ungenâde unt swaʒ ie danne sorge was MS. 1,74. a. iemer als eʒ danne stât, alsô sol man danne singen Walth. 48,17. sô daʒ danne wirs tuot, sô diuhte danne übel guot Trist. 13819. — sît er ûf stæte minne tragen wolde wân, daʒ er eine danne wurbe diu im möhte zemen Nib. 49,3. bevindent siʒ sô eʒ ergât, des wirt danne guot rât Iw. 44. sô weiʒ mîn vrouwe danne wol, bevindet siʒ, wer ich bin das. 161. erhœrent die Gâwânes nôt, hân ich prîs derst danne tôt Parz. 416,12. sô wil er danne ein wette hân, sô jener niht vergelten mac Walth. 100,31. endet sich mîn ungemach, sô weiʒ ich von wârheit danne, daʒ nie manne an liebe baʒ geschach Walth. 110,10. ob ich rehte râten künne, waʒ diu minne sî, sô sprechet denne jâ Walth. 70,11. namentlich:
a. in ausrufen. owol mich danne langer naht MS. 1,63. b. sold ich dan immer slâfen Iw. 134. ist aber daʒ dir wol gelinget, sô daʒ ein guot wîp dîn genâde hât, hei waʒ dir danne fröiden bringet, sô si Walth. 91,37. zâî wiech danne sunge von den vogellînen Walth. 28,4. owê danne, sô hân ich getobet das. 40,22. wê in denne das. 73,33. owê danne, ob daʒ geschiht das. 50,18. der mich dâ wellen hieʒe, daʒ ich daʒ eine durch daʒ ander lieʒe, wie rehte schiere ich danne kür das. 46,29. hât ir güete bî der wolgetæne, waʒ danne an iu einer êren lît das. 86,6.
b. in fragen. mahtu mich danne wiʒʒen lân Iw. 27. wan vüerstun danne her ze mir das. 89. nu waʒ hulfe danne rede lanc das. 92. op der sîn dienest dort verlür an ir — waʒ hulfe in dan sîn vrechiu ger Parz. 32,6. waʒ hilft dan daʒ ir frâget mich das. 342,28. ob si sich strîts gein mir bewigt, wie sol ich mich ir danne wern das. 504, 19. wie vüere eʒ aber danne Trist. 11618. wes sol ich danne in arken oder in barken jehen Walth. 27,12. wie kunde sich deheiniu danne mîn erwern das. 61,25. sît daʒ alleʒ stêt in sîner hende, wer wære danne lobes sô wol wert das. 78,28. waʒ bedarf si danne zoubers vil das. 116,23. nu si alle trûren sô, wie möhte ich eine denne lân das. 120,1. waʒ sold ich sunder minne dan MS. 1,19. b. owê waʒ wil si danne mîn das. 1,74. a. son ist eʒ niht ein stæte lêhen, waʒ sol eʒ danne sîn das. 2,120. b. — waʒ danne was soll daraus folgen? was thut das? waʒ danne? ich wil doch der vil lieben singen MS. 2,182. b. waʒ denne? eʒ ist doch verkorn Parz. 268,18. waʒ denne, ob ichs nu lîde pîn? den wil ich mir ze sælden zeln das. 367,22. waʒ denne, belîbe ich kûme? das. 433,4. waʒ danne, ob si mir leide tuot Walth. 119,4.
2. in untergeordneten sätzen. sô den der dritte tac irscein Ath. A, 149. swenner danne erwachet Iw. 135. swer in danne unstæte giht Iw. 77. der danne weste den rîter das. 286. lieʒ ich die danne das. 184. wil du danne niht verzagen das. 31. ist im die sêle danne verlorn a. Heinr. 605. swenne ir danne unbetwungen sît Parz. 90,1. welt ir dan für ein ander schehn das. 281,2. der gæbe ouch gerne, und wære eʒ danne dâ Walth. 32,25. hete ich ougen oder ôren danne dâ das. 42,3. bestüende in danne ein zornelîn das. 62,12. als eʒ der mâʒe danne zimt das. 91,26. swelch schœne wîp mir denne gæbe ir habedanc das. 28,6. — sus enweiʒ ich wie si danne heiʒen sol Walth. 69,6. hœret unde merket ob siʒ denne tuo das. 66,9. — — noch danne
1. zu der zeit noch, damals noch. noch dan was er ein lutzil kint Lampr. Alex. 204. noch dan was sie ime vremide Roth. 1913 M. noch denne was im unbekant Lanz. 31. vgl. Hahn. daʒ kint noch denn in der wagen lac leseb. 956,27. vgl. dannoch.
2. überdieß noch. sô sîn ir drîʒic noch dant Herb. 14202. vgl. 14395.
3. dennoch. alleine — noch danne myst. 1,92,31. dise enschowen got nicht, noch danne haben si mêre vrouden das. 234,7. vgl. 210,7. leseb. 854,22. 892,28. — vgl. Gr. 3,250.
II. nach comparativen u. comparativischen negationen, denn, als.
1. in vollständigen sätzen. Das vollwort nach danne steht:
a. im indicativ. dâ stüende beʒʒer lôn nâch danne uns von iu geschiht Iw. 122. si vergulten an der stat mê und ê dan man si bat Iw. 262. eʒ enwart nie fröude merre danne in beiden was geschehen a. Heinr. 1407. diu liebe stêt der schœne bî baʒ danne gestein dem golde tuot Walth. 92,26. anders dan diu schrift in wert Parz. 478 15 etc.
b. im conj. der tôt ist samftir harte vil den mir die hande mîne den tôt selbin têtin Ath. A, 90. ich wirde werder dan ich sî Iw. 29. ouch wart diu vrouwe an im baʒ gerochen danne ir wære kunt das. 65. in dûht er hete mêr verlorn dan iemen der dâ möhte sîn Parz. 326,17. sô hât sich manec frouwe ersehn in trüeberm glase dan wær sîn munt das. 311, 18. der stuont dâ sicherlîchen mêr denn er dâ vor gesæhe ie das. 183, 27. ir mugt wol an dem brieve sehn mêre denn i'us künne jehn das. 645, 20. lebt iemen übermüeter, des enwas niht nôt, danne wære Sîfrit. Nib. 69,3. der wirt wart an dem morgen verre baʒ gemuot danner vore wære Nib. 632,2. sô vüer eʒ wirs danne eʒ var Trist. 10445. diu krône ist elter danne der künec Philippes sî Walth. 18,29. ir zweier zuht ist grœʒer dâ danne ich irgen wiʒʒe anderswâ Vrid. 154,1. — der dich an den ruowetagen deheiner arbeit muotet danne du im sîn vihe ûʒ u. in trîbest Bert. 64.
2. in verkürzten sätzen:
a. mit dem casus, den das vollwort oder die präposition erfordert.— mê durch geselleschaft dan durch deheine trâkheit Iw. 12. die sint noch wîʒer danne snê Nib. 477,4. swem vater, muoter — lieber ist dann ich Barl. 105,27. diu ist vil lieber danne ich beitr. 209. der boum ist hôher dan der berc fragm. XV. — mêre dan ze vil Parz. 102,28. Am. 1549. mêr denne genuoc Parz. 385,17. 735,11. ebener denne sleht das. 12,26. beʒʒer denne guot leseb. 576,9. MS. 1, 178. b. diu tet im wirs danne wê Trist. 11774. sist schœner danne ein schœne wîp Walth. 92,19. — anders danne wol Iw. 16. MS. 1,66. a. er ist anders denne wir gevar Parz. 22,8. vgl. 518,20. 317,15. — swie ich niemen liep sî danne dir a. Heinr. 423. si engeloubeten niemens sage danne ir selber ougen das. 1393. nun ist hie niemen denne wir Parz. 615,1. niman sunde vorgeben mac dan got alleine myst. 1,92,31. so ist eʒ niht dan ein krâ Walth. 38,3. vier ding diu alliu diu werlt nit getuon mohte danne got alleine Bert. 296. der newas niht alt dan zuo zwelf jâren gezalt kchron. 98. a. dô her allen lûten vremede was denne außer eime heiligen pristere myst. 1,106,38. idt enwisten nit die luyde noch die schône jungfrauwen alle gemein dan got vonn hemelrîch alleyne altd. bl. 2,54.
b. mit dem genitiv. lieber liep ich nie gewan, liebeʒ liep, denne dîn Amur 1575. — nemt ander trœster danne mîn MS. 1,151. a. et ein ander danne mîn als ich beitr. 209. — obe ir zen Hiunen hêtet nieman danne mîn, getriwer mîner mâge unde ouch der mînen man Nib. 1196,2. er hât hie nieman denne mîn Parz. 260,4. ich hân hie keinen friunt dan dîn eines Geo. 3620. ich hân nieman danne dîn Wigam. 5732. vgl. Lachmann zu den Nib. s. 245 und wan.
III. nach dem conjunctiv in angefügten bedingungssätzen.
1. mit ne: eʒn sî danne Iw. 63. ern wære danne das. 72. ichn genieʒe danne dirre vart Gregor. 3488. eʒ ensî dan mîn hêrre al ein Parz. 348,13. eʒn wær dan grœʒer iwer schar das. 607, 18. ich enwolt iuch denne triegen das. 410,16. eʒen tuo danne der tôt Nib. 1224,3. eʒen sî daʒ mir zebreste daʒ Nibelunges swert das. 2284, 3. mich ensûme danne der tôt Nib. 9532 H. eʒn wolde got denne understên Wigal. 2459. ern blicke denne under wîlen dar Wigal. 4269. diu werlt enstê dan schiere baʒ Walth. 91, 14. si envolgen danne mînem râte MS. 2,190. b.
2. ohne ne. eʒ entrünne danne balde Iw. 664. got welle dan der arʒât wesen a. Heinr. 204. ir welt mirʒ danne wern, sô bin ich ze der arzenîe guot das. 560.