lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

atum

ahd. bis Lex. · 3 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

AWB
Anchors
3 in 3 Wb.
Sprachstufen
2 von 16
Verweise rein
6
Verweise raus
3

Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch

âtum st. m.

Bd. 1, Sp. 691
âtum
st. m., mhd. âtem, âten, nhd. atem; vgl. as. âđom, mnd. âdem, mnl. adem (-d- aus -đ- oder = -d-?); ae. ǽþm. — Graff I, 155.
atum: nom. sg. Gl 1,114,10 (Pa, K -ū). 410,75 (Rb). 733,58 (S. Pauli xxv a/1, 8. Jh.). 2,207,1 (-ū, S. Pauli d/82, 9./10. Jh.). 4,20,66 (Jc). S 49,11 (Exh.). F 35,22. H 5,4,2 (-ū). Np Cant. Moysi 10 (â-); gen. sg. -]es H 3,2,3. 6,4. 6,2,4. 22,7,2; dat. sg. -]e Gl 1,729,28. 733,63. 734,8 (alle drei S. Pauli xxv a/1). S 218,7 (B). H 1,2,1. 2,8,3. 4,6,3. 6,7,2. 8,10,4. 9,3,2. 11,2,2. 12,1,2. 13,3,1. 24,16,4. 25a,3. Np Cant. Moysi 8 (â-); acc. sg. -] Gl 1,388,30 (Rb). 412,42 (ebda., -ū). S 30,53 (Wk). 198,6 (B). 326,2. H 23,4,2. 26,5,5; instr. sg. -]u 19,12,3; acc. pl. -]a Gl 2,310,39 (Rb); -]e S 263,26 (-v-, B). — atam: nom. sg. Gl 1,351,28 (M, 4 Hss., 2 -ā, 10.—12. Jh.); acc. pl. -]a 2,1,6 (clm 19 450, 11. Jh.). — atem: nom. sg. Gl 1,351,30/31 (M, 2 Hss., 12. 14. Jh.). 2,216,1 (Schlettst., 12. Jh.). S 381,2 (-ē, clm 14 763, 11. Jh.). NpNpw 134,17 (Np â-). Npw Cant. Moysi 10; dat. sg. -]e Gl 2,239,63 (Zürich, Rhein. 35, 10. Jh.). Np 142,7. Npw Cant. Moysi 8; acc. sg. -] Gl 4,554,24 = 5,100,3 (clm 15 825, 11. Jh.). Nb 80,1 [89,25] (â-). — atim: nom. sg. Gl 1,351,32 (M, 13./14. Jh.); dat. sg. -]e Npgl 82,3 (â-); -]o Npw 142,7; acc. sg. -] Npgl 103,29 (â-).
adum: nom. sg. Gl 2,143,32 (Lips. civ. Rep. ii. A. 6, Hildesheim 9. Jh., -ū). I 12,16; dat. sg. -]e S 34,118 (Wk); vgl. zu unverschobenem d in Wk Franck, Afrk. Gr. § 89,2). — adom: nom. sg. Gl 3,362,48 (Jd). — adem: nom. sg. Gl 3,238,46 (SH a 2, Wien 2400, Heiligenkreuz, clm 2612, beide 12. Jh.; zu mittelbair. Lenis aus Fortis vgl. Lessiak, AfdA. 30,48, vgl. auch Schm. 1,35 s. v. adem).
hatam: nom. sg. Gl 1,351,30 (M, Wien 2732, vorher -lih).
Zweifelhaft ist, ob in wissaglichota: Gl 1,351,34 (M, Zürich, Rhein. 66, 12. Jh.) ein verstümmeltes atā (atā in Wien 2723 und clm 14 584) zu sehen ist oder ob der Schreiber die ihm unverständliche Buchstabenfolge zu einem Part. Prt. umgestaltet hat.
Der christliche Gebrauch des Wortes als Bezeichnung des Heiligen Geistes (mit und ohne uuîh, vgl. 5), wie er für das gotische ahma üblich war, hat sich im Deutschen nicht durchgesetzt. Er ist beschränkt auf die Reichenauer Denkmäler der S. Pauler Lukasgll., B und H, auf Wk und das Vorauer Bruchstück (10. Jh.). In H ist âtum zweimal durch geist interpretiert, vgl. u. 5 c. Vgl. auch âtumlîh. []1) Lufthauch, bewegte Luft, Wehen, Blasen des Windes: atama [si forte levis movit] spiramina [ventus, Av. i, 247] Gl 2,1,6. atum [una uni coniungitur, et ne] spiraculum [quidem incedit per eas, Greg., Cura 3,23 p. 71 = Job 41,7] 207,1. 216,1. flamen 3,238,46. atum anaplast spiraculum 4,20,66 (von Steinm. 5,107,1 zu I 12,16 gestellt, vgl. u. 2 b). 2) menschlicher Atem: a) spiramen Gl 3,362,48 (unter Körperteilen). atem [in somno] spiritum [ducimus nescientes, Boeth., Cons. 3,11 p. 80,84] 4,554,24 = 5,100,3. urdruziu disses libes . pehebet si den atem inne servat spiritum Nb 80,1 [89,25]. sie ... habent ougen unde negesehent . habent oren unde negehorent . noh atem neist in iro munde neque ... est spiritus in ore ipsorum NpNpw 134,17; b) übertr. auf Gott, dessen ‘Atem’ lebendig macht oder vernichtet: druhtines gheist chideda mih, endi adum dhes almahtighin chiquihhida mih spiraculum omnipotentis vivificavit me I 12,16 = F 35,22. in demu atume dines zornes liuffen diu uuazzer (des Roten Meeres) zesamine diu before indan uuaren in spiritu furoris tui NpNpw Cant. Moysi 8. aber din atum blies . unde dannan bedahta sie daz mare flavit spiritus tuus 10. Antichristum ... quem dominus Iesus interficiet spiritu oris sui (... mit sines mundes atime) Npgl 82,3; c) Ausdünstung, übertr. auf die verderblichen Eingebungen des Bösen: adum [convicti diaboli ipsi] anhelitus [comprimantur, Decr. Inn. xxxv] Gl 2,143,32. 3) Dämon, Geist, böser Geist, unkörperhaftes Wesen: ateme [uno quidem exeunte] spiritu [munda domus dicitur, Greg., Cura 3,15 p. 56] Gl 2,239,63. kisah ekislihhe inti suarzistun atuma vidit taetros et nigerrimos spiritus [ders., Hom. i, 12 p. 1480] 310,39. samath (= sama ih) friwize dih unreiner atem fon disemo meneschen S 381,2 (M). 4) der im einzelnen Menschen wirkende ‘Dämon’, der sein Denken und Tun bestimmende Geist: sozzi moat sozzi atum dulcis animus dulcis spiritus Gl 1,114,10. chorot atvme probate spiritus si ex deo sunt S 263,26. festemu muate ... cadiganemu ... lihamin ... kalaubigemu atume ... leittem desan tak firma mente ... casto ... corpere ... fidele spiritu H 4,6,3. in minemo ateme bin ih irlegen defecit spiritus meus NpNpw 142,7; — im besonderen der Geist der Weissagung: vuizactuomlih atam [vir, sive mulier, in quibus pythonicus ... fuerit] spiritus [, morte moriantur, Lev. 20,27] Gl 1,351,28 (2 Hss. uuîssagêntêr). dhie uuizzac atum in uuambu hebiton qui pythones in ventre habebant [1. Reg. 28,3, vgl. Sab. z. St.] 412,42; — oder der Lebensgeist, das (sichere) Lebensgefühl: kachicta atum [quibus haustis,] refocillavit (der verdurstete Simson) spiritum [, et vires recepit, Jud. 15,19] 1,388,30. ze dero uuis nimest du in iro spiritum (atim) . daz ist iro superbia Npgl 103,29 (Npw geist). 5) im christlichen Sinne übertr. auf den Geist Gottes, den Heiligen Geist: a) bestimmt durch truhtin: inti kirihter uuard atum truhtines in David et directus [est] spiritus domini [...] in D. [1. Reg. 16,13] Gl 1,410,75; b) in Verbindung mit uuîh: erulter (Zacharias) atume uuihemo impletus est spiritu sancto [Luc. 1,67, vgl. Sab.] Gl 1,729,28. atum uuiher ... mit imu spiritus sanctus [erat] in eo (Simeon) [ebda. 2,25] 733,58. antuurti entfeanc fona atume uui- hemu responsum acceperat (Simeon) a spiritu sancto [ebda. 26] 63. uuiho atum cauuisso ... deisu uuort thictota sanctus ... spiritus ... ista dictavit verba S 49,11. atume uuihemv dilectatione []virtutum quae dominus ... spiritu sancto dignabitur demonstrare 218,7. heitarnissa uuihes atumes ingiuz unserem inhuctim sancti spiritus H 3,2,3. uuihes atumes prunno pist sancti spiritus fons es 6,2,4. uuihemu arfulte atume sancto repleti spiritu 8,10,4. daz sin kapuid demo uuihemu atume simus habitaculum ... sancto spiritui 11,2,2; — ausdrücklich neben Gott Vater und Sohn als Teil der Dreieinigkeit erscheint uuîhêr a. in Glaubensbekenntnis und Hymnus: gilaubiu in atum uuihan in spiritum sanctum S 30,53. thu eino truhtin, thu ... heilento Christ, mit uuihen adume cum sancto sp. 34,118. kiloupistu in got fater ... enti in sinan sun ... enti in den uuihun atum 326,2. chuuedem lop truhtine fatere simbulum ioh sune, uuihemu ouh atume sancto quoque spiritui H 1,2,1. Criste ... ioh cote fatere mit uuihemu atume cum sancto spiritu 6,7,2. Christ pittem inti fateran uuihan fateres ioh atum sanctum patrisque spiritum 23,4,2. ther pist mit fatere sun simblum mit uuihemo atume c. s. sp. 24,16,4. thir tiurida cote fatere inti sune mit uuihemo atume c. s. sp. 25a,3. thih ... uuihiu gihet samanunga fater ... thinan ... sun uuihan auh trost atum sanctum ... paracletum spiritum 26,5,5; c) in Verbindung mit geist: trunchali atumes keistes ebrietatem spiritus H 3,6,4. kanige abahiu atum keist declinet prava spiritus 5,4,2; d) ohne nähere Kennzeichnung: chuuam in atume in huse venit in spiritu in templo (Simeon) [Luc. 2,27, vgl. Sab. La.] Gl 1,734,8. entfiangut atum ze uunske chindo accepistis spiritum adoptionis filiorum S 198,6. uuesen triuafte kalaubige atume simus fideles spiritu H 2,8,3. chuedem lop truhtine stredentemu funsemu atume fervente promptu spiritu 12,1,2; — als Teil der Trinität: singem ... truhtine, singem saman ... atume psallamus simul ... spiritu 9,3,2. 13,3,1. kote fatere si tiurida, sinemu ... suniu mit atumu pirnantin cum spiritu paracletu 19,12,3. in deam faterlichiu tiurida, in deam uuillo atumes feginot in deam sun voluntas spiritus 22,7,2.
Abl. âtamôn, ât(u)mazzen; âtumlîh.
8003 Zeichen · 365 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 8.–11. Jh.
    Althochdeutsch
    âtumst. m.

    Althochdeutsches Wörterbuch · +1 Parallelbeleg

    âtum st. m. , mhd. âtem, âten, nhd. atem; vgl. as. âđom, mnd. âdem, mnl. adem (-d- aus -đ- oder = -d- ? ); ae. ǽþm. — Gr…

  2. 19./20. Jh.
    Konversationslex.
    Atum

    Meyers Konv.-Lex. (1905–09)

    Atum , altägypt. Gott, der in verschiedenen Städten, Heliopolis, Pithom (s. d.) u. a., als Ortsheiliger verehrt wurde. S…

Verweisungsnetz

10 Knoten, 8 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 2 Kompositum 7 Sackgasse 1

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit atum

217 Bildungen · 10 Erstglied · 207 Zweitglied · 0 Ableitungen

atum‑ als Erstglied (10 von 10)

ât(u)mazzen

AWB

ât ( u ) mazzen sw. v. , mhd. âtmezen, vgl. auch Schm. 1,35. — Graff I, 156. Zum Nebeneinander von -azzen, -izzen vgl. Franck, Afrk. Gr. § 5…

âtumblâst

AWB

atum·blast

âtumblâst st. m. — Graff III, 237. atim-blast: acc. sg. Gl 1,303,1 ( Stuttg. theol. et phil. 218, Zwiefalten 12. Jh. ). Atem, Atemhauch: [( …

âtumlîh

AWB

âtumlîh adj. — Graff I, 155. Nur oberd., in Hss. des 9.—12. Jh.s, vor allem in B, belegt. aatum-lihhvn: dat. sg. f. S 205,8/9 ( B ). — atum-…

âtumthrozza

AWB

atum·throzza

âtumthrozza sw. f. atē-droze: nom. sg. Gl 3,439,3 ( Wien 804, S. Florian 12. Jh. ). Luftröhre: gurgulio.

âtumzug

AWB

atum·zug

âtumzug st. m. , mhd. âtemzuc, nhd. atemzug. — Graff V, 611. atū-zuc: nom. sg. Gl 1,445,31 ( Rf ). — adem-zvc, -zuch: nom. sg. Gl 3,259,56. …

âtumzuht

AWB

atum·zuht

âtumzuht st. f. , mhd. âtemzuht; vgl. auch âdumzuht st. f. — Graff V, 616 f. atum-zuhti: dat. sg. Festschr. Ford 315; -zuth: nom. sg. Gl 4,1…

atum als Zweitglied (30 von 207)

Verfallsdatum

RDWB1

Verfallsdatum n срок годности (а не "дата падения") Hast du dir das Verfallsdatum angeschaut? - Ты проверил срок годности?

Abfülldatum

LDWB2

Ab|füll|da|tum n. (-s, ...daten) data de implenida f.

ablatum

MLW

subst. ablatum , -i n. 1 gener. MLW i. q. iactura — Verlust : MLW Gesta Camer. cont. II F 451,4 passi sunt cives detrimentum tam de casu ami…

accommodatum

MLW

accommodatum , -i n. mutuum — das Geliehene, Darlehen : MLW Chart. Nuremb. 178 p. 113,29 (a. 1219) quicumque ... creditor alicui Nurembergen…

*accurvatum

MLW

* accurvatum , -i n. MLW t. t. chirurg. MLW i. q. forceps, fibula — Zange, Klemme : MLW Wilh. Cong. chirurg. 333 sumatur bifurcatum et acurv…

actitatum

MLW

subst. actitatum , -i n. pactum — Abmachung : MLW Chart. march. Misn. II 587 (a. 1194) rationabiliter -um actitatum scripto presenti confirm…

adiudicatum

MLW

subst. adiudicatum , -i n. res addicta — das Zuerkannte : MLW Chart. Heinr. Leon. 106 p. 163,32 concambio -um adiudicatum ecclesię confirmav…

adnotatum

MLW

subst. adnotatum , -i n. argumentum — Inhalt : MLW Chart. Sangall. A MLW app. C 44,11 p. 976,47 (a. 1242/43) recepimus litteras vestras et e…

adulatum

MLW

adulatum , -i n. blandimentum — Schmeichelei : MLW Transl. Annon. prol. p. 515 b ,6 ficta pro veris, -a adulata pro certis cudere.

affatum

MLW

affa·tum

subst. affatum , -i n. MLW acc. -um affatum v. MLW affatus . dictum — Wort : MLW Petr. Cas. (?) chron. 4 praef. p. 754,42 talibus -is affati…

affirmatum

MLW

affirmatum , -i n. 1 philos. MLW i. q. additamentum aiens — bejahender Zusatz : v. p. 360,58. 2 rhet. MLW i. q. locus communis — Gemeinplatz…

afflatum

MLW

subst. afflatum , -i n. anima — Leben(shauch ) : MLW Wandalb. creat. mund. 48 sensu corpora nullo -ove moventur. v. et afflatus. [Humperdinc…

aggregatum

MLW

subst. aggregatum , -i n. acquisitum — etwas Erworbenes : MLW Trad. Teg. 342 (a. 1173/80) predium cum omnibus super eo -is aggregatis . Srod…

alienatum

MLW

ali·en·atum

alienatum , -i n. possessio abalienata — entfremdeter Besitz : MLW Chart. Gosl. I 301 p. 321,26 (a. 1174/95) plenarium ecclesie -um alienatu…

allegatum

MLW

subst. allegatum , -i n. argumentum — Beweismittel : MLW Albert. M. bon. 83 ipsi (legislatores) iudicant secundum -a allegata . Pape

alteratum

MLW

alter·atum

alteratum , -i n. quod mutatum est — etwas Verändertes : MLW Albert. M. phys. 7,1,4 p. 492 b ,38sq. accidit sic alteratio, quod ultimum alte…

ambasciatum

MLW

ambascia·tum

subst. ambasciatum , -i n. 1 nuntius — Botschaft, Nachricht : MLW Cod. Karol. 19 p. 519,38 (lemma) in qua (epistola) continentur abb-um abba…

anabratum

MLW

anabratum v. MLW anabathrum . Prinz

animatum

MLW

anima·tum

animatum , -i n. quod vivum est, animal — das Belebte , Lebewesen : 1 gener.: MLW Dipl. Loth. III . 31 tradidimus abbaciam ... cum omnibus a…

*anocatum

MLW

* anocatum (anacatha) MLW adv. ( cf. ἀνω κάτω) sursum deorsum — nach oben und unten : MLW Aesculapius 21 p. 30,5 itora (fitora MLW cod. Augi…

antiquatum

MLW

antiqua·tum

subst. antiquatum , -i n. quod aetate corruptum est — durch Alter schadhaft Gewordenes : MLW Rob. Tor. chron. MLW a. 1158 p. 508,30 melioran…

*antivolatum

MLW

* antivolatum v. * MLW antiboladium . Sroder

appellatum

MLW

appell·atum

appellatum , -i n. philos. i. quod certo termino designatur — das durch einen bestimmten Ausdruck Bezeichnete : MLW Albert. M. metaph. 7,2,1…

appretiatum

MLW

subst. appretiatum , -i n. taxatio — Schätzungswert : MLW Trad. Frising. 432 (a. 819) quod superfuit de ad-o adpretiato , hoc tradiderunt ad…

appropiatum

MLW

subst. appropiatum , -i n. conveniens — das Gemäße : MLW Albert. M. animal. 4,88 quilibet modus animalis diligit omne sibi -um appropiatum .…