abba(s), -atis
m. (ἀββας)
MLW
script.: ab(a): MLWLeg. Lang. p. 201,20 MLW
cod. 3. MLW
al. apa-: MLWChart. Sangall. A 9. abp-: MLWGerh. August. Udalr. I 25 p. 410,39.49. apb-: MLWForm. Augiens. C
7 MLW
cod. MLW
c. MLWChart. Sangall. A 788. app-: MLWChart. Sangall. A 9. -d-: MLWLeg. Lang. p. 201,20 MLW
cod. 5. MLW
form.: MLW
sing.: nom. -a (
respuit MLWGodesc. Saxo gramm. 1 p. 407,1):
saepius MLW
s. VI.—IX., postea rarius, velut MLWThietm. chron. 4,71. 8,30. MLWAdam gest. 1,35. 39.
gen. -e: MLWForm. Marculfi 1,2 p. 42,10 MLW
cod. B. MLWDipl. Karoli
M. 61 p. 89,37. 68 p. 100,3 -ę. -i: MLWForm. Marculfi 1,24 MLW
cod. A 3. MLW
al. MLW
dat. -e: MLWForm. Andec. 7.
v. et MLW
l. 58. MLW
al. MLW
acc. aban: MLWEpist. Wibald. 325 (epist. Emanuelis imp.). MLW
abl. -i: MLWTrad. Ratisb. 352. MLWChart. Tirol. notar. I 857. MLW
al. voc. -a: MLWLiber diurn. 96 p. 126,13. MLW
al. MLW
plur.: nom. -i: MLWAnnal. Lauresh. MLWa. 726.
v. et p. 9,7. gen. -orum: MLWDipl. Merov. II 23 p. 108,36. MLWChart. Sangall. A 80. -uum: MLWEpist. Bonif. 115 p. 248,1 MLW
cod. 3. MLW
acc. -ăs: MLWNivard. Ysengr. 5,467. MLW
abl. -is: MLWChart. Sangall. A 52 p. 52,22. MLWCapit. reg. Franc. 25,2.
v. et MLW
l. 66. MLW
indecl. -a
(cf. Uddholm, Form. Marculfi. 1953. p. 64): MLW
sing.: gen.: MLWForm. Marculfi 1,24 MLW
cod. A 1. MLW
dat.: MLWForm. Marculfi 2,48 MLW
cod. A 3. MLWBonif. epist. 106. MLWHugeb. Willib. 2 p. 89,9. MLW
acc.: MLWChron. Ven. Alt. p. 77, 20. MLW
abl.: MLWForm. Marculfi 1,1 p. 40,21 MLW
cod. A 3. MLW
plur. MLW
dat.: MLWHugeb. Willib. praef. p. 86,21.
MLW
signif.: MLWCasus Petrish. praef. 10 -a ... pater dicitur, unde etiam -s, id est pater, vocatur, qui preesse monachis constituitur
(cf. Isid. MLW
orig. 8,13,5). I
pater sanctus (de Deo) —
heiliger Vater (von Gott): MLWHeinr. August. planct. 1027 quos das, -aabba, tuo servos in nomine serva
(cf. Vulg. Ioh. 17,11). II
vir venerandus patris appellatione dignus —
ehrwürdiger Mann, ‘Vater’
(de usu latiore apud Hibernos cf. Blume, Abbatia. 1914. p. 21): MLWEpist. Bonif. 13 p. 18,19 -eabbate sancto veroque amico. p. 19,5 olim frater, nunc ... -aabba atque frater apellaris. MLWCarm. Cantabr. 42,2. III
primores cleri urbani (aevo Merovingico) —
führende Angehörige des Stadtklerus, Geistliche von Rang (cf. MLW
Pöschl, Bischofsgut. I. p. 771): MLWDipl. Merov. I 13 p. 15,22 civium -umqueabbatumque Cadurcorum consensus ... exposcit, ut eum episcopum habeant. MLWPass. Praeiecti I 13 p. 232,21 quinque de senioribus -isabbatis
(A 2 MLW
a. b) ... epistolam ... condiderant, ... quod ex clero ... principatum tenebant. 17 p. 236,9. MLWVita Desid. Cad. 37 clerus ... plangebat patrem, -esabbates pastorem. IV
rector conventus monachorum vel clericorum —
Vorsteher eines Mönchs- oder Klerikerkonvents: A
rector conventus monachorum —
(Kloster-) Abt (fere in [] ordine MLW
s. Benedicti; in ordine Cisterciensi v. MLW
l. 14sq. p. 10,7.44. 14,29): 1
gener.: Bobol. Germ. 6 (MGMer. V p. 35,20) erat ... -aabba pater monasterii illius Waldebertus. MLWSteph. Edd. Wilfr. 64 p. 259,15 pontifex ... -esabbates suos ... gaudentes invenit (Adso Frodob. 24 [MGMer. V p. 81,5] p. -umabbatum suburbanorum clerique ... agmine circumseptus). MLWConc. Karol. 4,3 -iabbati legitimi ostem non faciant
(cf. MLW
Waitz, Verf.-Gesch. III. p. 434). MLWCapit. reg. Franc. 35,33 -esabbates regulares. MLWForm. Augiens. C 12 beatissimo patri ... ill. insigni -umabbatum -iabbati ... episcopus. MLWEberw. Magner. 55 -esabbates illius loci pontificalibus infulis utebantur. MLWGreg. VII. registr. 4,20 p. 327,31 extraneo -iabbati ... oboedire. MLWRahew. gest. 4,77 p. 325,10 (conc.) -sabbas de patriarchia Sancti Laurentii cum suis monachis. MLWOliv. epist. 1 p. 285,10 -esabbates Cisterciensis, Premonstratensis et Cluniacensis ordinis (MLWChart. Lamb. Leod. MLWadd. 7 p. 245,10). MLWTrad. Scheftl. 408 predium ..., quod pridem emerat ab -eabbate
(sc. Scotorum) in Maemmingen. Chron. Vill. 30 (MLWMG Script. XXV p. 208,26) invitis vicinis -busabbatibus
(cf. Molitor, Aus d. Rechtsgesch. bened. Verbände. I. 1928. p. 30sqq.). MLWAlex. Min. apoc. 14 p. 295,8
Petronax -sabbas erat de Romana ecclesia. 16 p. 342,24 Reinerius ... cardinalis et -sabbas Romanus
(cf. MLW
l. 61). MLWChart. civ. Erf. 211 p. 130,31 Andreas Dei gratia -sabbas monasterii santi Petri.
saepissime. 2
spec.: a
rector monasterii dignitatem episcopi gerens —
Abt-, Klosterbischof (aliter p. 10,42; de re
cf. Frank, Klosterbischöfe. 1932): MLWDipl. Merov. I 29 p. 28,36
Remaclus episcopus -aabba eorum. II 20 episcopus Dubanus -aabba de monasterio (MLWDipl. Pipp. 11 p. 16,22 Dubanus episcopus vel -sabbas). MLWNecrol. II 41 p. 18,1 Hrodperhtus ep. et abb. MLWTrad. Scheftl. 18. MLW
al. cf. MLWConc. Karol. 13 p. 72,37 -esabbates vero, qui non sunt episcopi. b
rector monasterii canonicus —
Kanoniker als Klosterabt (aliter p. 10,19; de re cf. MLW
Pöschl, Bischofsgut. I. p. 174): MLWCapit. reg. Franc. 170,59 ut canonici -esabbates monachos secum in itinere nisi ad ... synodum non ducant. MLWEkkeh. IV. cas. 2MLW
in. Grimaldi temporibus canonici -isabbatis. 3MLW
ex. -sabbas vester lineus claustrum tot annis ingreditur. MLWEkkeh.
V. Notker. 4 p. 577
a,38 sub archimandrita nomine Grimaldo ... -eabbate canonico. c
rector monasterii ab episcopo institutus, non regulariter electus —
berufener Abt (cf. Bauerreiß, Stud MittBenOrd. 43. 1925. p. 193sqq.): MLWTrad. Frising. 199 (a. 804) iussus a domno Ellannodo archipresbitero et vocitato -eabbate scripsi. 267 Sigimoat vocatus -sabbas. 295. 338. 669 quidam vir nobilis et -sabbas vocatus. d
rector monasterii laicus fungens saeculari tantum regimine —
Laienabt (cf. Th. Mayer, Fürsten u. Staat. 1950. p. 130sq.): MLWChart. Epternac. 150 p. 226,5 (a. 867/8) patri Reginario comiti atque -iabbati rectorique ... monasterii (MLWChart. Stab. 51 p. 122,15 Raginnarius comes ac missus dominicus nec non et -aabba. 56 p. 135,2 comes, marchio et -aabba. MLWChart. Gelr. 187 p. 187,1.
cf. MLWHariulf. chron. 3,10 p. 118,1. p. 119,2sqq.). MLWChart. Stab. 55 p. 133,16 signum Gisleberti ducis, comitis et -isabbatis (63 p. 148,18 ducem ... et -emabbatem ex monasterio Stabulaus). MLWEpist. Hann. 82 p. 132,7 domno -iabbati regi Francorum
(sc. simul munere abbatis MLW
s. Martini Turonensis fungenti). MLW
al. cf. Chron. Vill. 27 (MLWMGScript. XXV p. 207,10sq.) tu
(sc. abbas monasterii) tantum esto -sabbas intus ... et ego
(sc. dux Brabantiae) foris ero -sabbas MLW
eqs. e
rector monasterii regalis vel imperialis —
Reichsabt: MLWDipl. Otton. I. 252 -eabbate Gerbodone ... nostra electione inthronizato. MLWDipl. Otton. III. 279 p. 704,19
ut -sabbas suique successores
(sc. Augiensis monasterii) ... dalmatica et sandaliis more Romanorum -umabbatum se induerent. MLWEkkeh. IV. cas. 96MLW
med. regiae libertatis -emabbatem. Dipl. Lothar. III. 33 p. 55,3 -esabbates ... regales Vuldensis, Heresfeldensis MLW
eqs. (MLWOtto Frising. gest. 2,36. MLWLudolf. summ. 2,1 p. 366,6). MLWEpist. Hann. 30
tit. H. glorioso regi
M. cardinalis dictus episcopus ... et sua gratia -sabbas Pomposie. MLWCod. Lauresh. 9 p. 285,36 pater iste imperialis -sabbas, regni princeps. Const. II 18 p. 23,32 -umabbatum principum ... bona ... occupabant (II 374 -sabbas princeps imperii). MLWChart. Osn. II 91 p. 67,5 -sabbas mitratus de ordine nigrorum monachorum
(sc. Corbeiensis monasterii). MLW
al. f
abbas abbatum (fere de abbate Casinensi; v. et MLW
l. 9. p. 10,53): MLWLeo Mars. chron. 2,54 p. 663,14 Benedicti vicarium cunctorum scilicet -isabbatis -umabbatum.
[] MLWPetr. Cas. (?) chron. 4,60 dum ... Cluniacensis coenobii -sabbas ... se -emabbatem -umabbatum esse iactitaret (
cf. MLWRanger. Anselm. 3144). MLW
ibid.: Casinensi -iabbati haec praerogativa ... concessa est, ut ipse solus ... -sabbas -umabbatum vocetur. g
rector principalis monasterii ordinis Cisterciensis —
Vaterabt (cf. Mahn, L'ordre cistercien. 1951. p. 217.224): MLWChart. Babenb. 140 (a. 1203) ut nullus -sabbas domus illius nec pater -sabbas seu visitator
hospitale ... destruere presumat. MLW
al. h
rector monasterii ecclesiae orientalis —
Abt der Ostkirche: MLWLiutpr. antap. 1,8 τὸν ἡγούμενον, ton igúmenon, -emabbatem, rogavit (3,32). MLWHist. de exp. Frid. imp. p. 59,22 misit ... -emabbatem quendam Grecum de Adrianopoli. B
rector conventus clericorum —
(Stifts-) Abt, Propst (de capella palatina v. MLW
l. 22; de conventu Praemonstratensium v. MLW
l. 26sqq. p. 9,14; Augustinorum v. MLW
l. 25): MLWDipl. Merov. I 89 (a. 717) Leutbertus -aabba una cum norma plurima clericorum. Vita Austrig. 5 (MGMer. IV p. 195,12) presbiterum et -emabbatem basilici beati Niceti. MLWForm. Sal. Merk. 53 -iabbati de aula sancti illius. MLWCapit. reg. Franc. 178,1 p. 366,30 conventui interesse oportet -esabbates tam canonicos quam monasticos (196,30 MLW
opp. regularibus. MLWDipl. Otton. I. 316 p. 430,34 ut canonici in prefata capella [MLW
sc. in palatio Aquisgrani ... habeant licentiam canonicum eligendi -emabbatem, quem modo dicimus prepositum). MLWBernold. Const. chron. MLWa. 1095 p. 463,33 ut praepositi congregationum huiusmodi
(sc. secundum regulam MLW
s. Augustini viventium) -esabbates nominentur. MLWChart. Mar. Magd. 57 de maioris -isabbatis ... provisione. MLWBurch. Ursb. chron. p. 75,19 -sabbas Premonstratensis (
cf. MLWCaes. Heist. mirac. I 4,62 p. 228,30). MLWAeg. Aur. (?) gest. MLWabbr. (MLWMGScript. XXV p. 131,1) hii -esabbates dicuntur capellani episcopi. MLWChart. Lamb. Leod. 659 p. 235,8 Sclata canonicus Leodiensis -sabbas secularis ecclesie Cellensis.
saepius. C
iuxtaponuntur aliae dignitates vel officia: archicancellarius: MLWCapit. reg. Franc. 279
D p. 350,5. archicantator: MLWBeda hist. eccl. 4,16MLW
in. MLWa. ecclesiae ... et -sabbas monasterii. archicapellanus: MLWHraban. epist. 14 p. 402,6. MLWConc. Karol. 52 p. 684,17. MLWDipl. Ludow. Germ. 70 p. 100,14. 103 p. 149,26. archiepiscopus: MLWCod. Lauresh. 1 p. 267,14. MLWForm. imp. 18 p. 299,11. archimandrita: MLWChart. Fuld. A 713 p. 330,25 (a. 969).
v. et p. 9,37. archipresbyter:
p. 9,41. bibliothecarius: MLWCapit. reg. Franc. 279
D p. 350,4. cardinalis:
p. 9,21. custos: MLWDipl. Pipp. 8 p. 12,40. MLW
al. diaconus: MLWTrad. Frising. 197 p. 188,29 (a. 804). episcopus: MLWChart. Epternac. 33 (a. 721). MLWAeg. Aur. (?) gest. MLWabbr. (MLWMGScript. XXV p. 133,17) -sabbas Cisterciensis, e. legatus a papa. MLW
al. v. et p. 9,65. aliter p. 9,24. magister: MLWAnnal. Xant. MLWa. 847
m. et -sabbas de Fuldo. MLWEigil Sturm. 17. medicus: MLWDipl. Karoli III. 166. patriarcha: MLWCasus Gall. cont. 31MLW
med. praesul: MLWVita Meginr. 3. presbyter: MLWThegan. Ludow. 42. MLW
al. v. et MLW
l. 17. rector
(cf. Th. Mayer, Fürsten u. Staat. 1950. p. 11): MLWChart. Fuld. B 53 (a. 771). MLW
al. v. et p. 9,46. sacerdos: MLWBeda hist. eccl. 5,21 p. 344,7. MLWChart. Port. 61 p. 82,8. V
usu dilatato: A
de Christo: MLWConr. Eberb. exord. 2,30 p. 1041
D poenitentiam sibi a summo omnium -umabbatum -eabbate
(cf. p. 9,70) iniunctam suscipiens (MLWCaes. Heist. hom. exc. 190). Caes. Heist. hom. II p. 42
a duae sunt generales abbatiae: coelestis ... et infernalis; in coelo -sabbas est Christus, in inferno vero diabolus. B
de diabolo, bestiis: MLWIocalis 728 -iabbati peccata lupo confessa fit auca. 730 -sabbas efficitur sathanas. C
de rectore saeculari MLW
i. q. architectus —
Bauleiter: MLWNotker. Balb. gest. 1,28 ad cuius
(basilicae) fabricam ... magistros ... advocavit; super quos unum -emabbatem cunctorum peritissimum ad executionem operis ... constituit.
(?) de praefecto pagi Frisionum: MLWWillib. Bonif. 9 p. 57,11
(cf. MLW
Schröder-Künßberg, Rechtsgesch. p. 611), de capitaneo Ianuensium v. Doren, Ital. Wirtschaftsgesch. I. 1934. p. 255. 261. Caro, Genua u. d. Mächte am Mittelmeer. I. 1895. p. 2702. D
nom. propr.: Const. II 181 ego Guillielmus ..., qui et Abbas dicor.
cf. MLWAlcuin. carm. 99,15,9 fecerat has valvas arae pius Abba minister.
Schneider