Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
rûmisc adj.
adj., mhd. rœm(e)sch, nhd. römisch; mnd. rm(i)sch, mnl. roomsch, romesch; afries. rūmesk, rōmesk; ae. rémisc (vgl. Bosw.-T., Suppl. S. 686); vgl. an. rómverskr. — Graff II,507.
Zu der älteren Form mit -û- vgl. Braune, Ahd. Gr.16 § 41,1.
rum-isk- (bei N rû-): nom. sg. m. -o Nb 113,25 [98,19/20]; nom. sg. n. -a 29,20 [24,9]; nom. sg. f. -iu S 224,1 (B); -a Nb 31,6 [25,13]; gen. sg. m. -es 114,3 [98,29]; dat. sg. f. -ûn 150,13 [127,13]; acc. sg. n. -a 29,12 [24,4]; acc. sg. f. -ûn 31,6 [25,12]; nom. pl. m. -a Gl 3,654,14 (Wien 1234, 9. Jh.). 39. 655,24 (alle -c-). 4,94,48 (Sal. a1; -c-); -e 47/48 (Sal. a1); -isch: Grdf. 49 (Sal. a1; -c-). — rium-iscan: nom. pl. m. Gl 3,654,14 (Wien 1761, 11. Jh.; zu -iu- vgl. Braune a. a. O. § 42 Anm. 1). — Mit Ausfall des Suffixvokals u. Verschmelzung des auslautenden -sc des Suffixes mit dem Anlaut sc- des folgenden Bezugsnomens scuoh, vgl. dazu Gröger § 127,2. 128; im Ahd. Gl.-Wb. S. 491 als Komp. rômscuoh angesetzt): rium- scha: Grdf. Gl 3,655,39 (Schlettst., 12. Jh.); ruomscoha: dass. 146,51 (SH A, Eins. 171, 12. Jh.; zu -uo- für -iu- vgl. huofeli Gl 3,70,19 in ders. Hs.; zu -uo- vgl. auch Braune a. a. O. § 49 Anm. 1).
rom-isk-: dat. sg. m. -emo Np Symb. 4 (-ô-); nom. pl. m. -e Gl 4,94,47 (Sal. a1); -isch: Grdf. 3,551,5; -esse: nom. sg. f. Gl 3,403,8 (Hildeg., Wiesbaden 2, 12. Jh., Berl. Lat. 4° 674, 13. Jh.; zu -ss- für mhd. sch vgl. Weinhold a. a. O. § 210). — Mit Ausfall des Suffixvokals: rOemsche: nom. sg. m. Gl 3,50,42 (Frankf. Bl., Gll. 13. Jh.?). — Mit Verschmelzung oder Schwund des auslautenden -c des Suffixes vor k-/g- des folgenden Bezugsnomens (vgl. Braune, Ahd. Gr.16 § 146 Anm. 5), oder mit -s für mhd. sch (vgl. Weinhold, Mhd. Gr. §§ 206. 210): romis: Grdf. Gl 3,50,42 (clm 27329, 13./14. Jh.; romiscole). 146,52 (SH A; romisshuhe). 537,36 (romiskol). 544,41 (beide Wien 2524, 13. Jh.; romiscol); -es: dass. 524,31 (romesgras). 528,24 (romeskel). 530,43 (romescle). 551,4 (romeschol; alle clm 615, Hs. 14. Jh.). — Mit Verschmelzung des auslautenden -sc des Suffixes mit dem Anlaut sc- des folgenden Bezugsnomens scuoh, vgl. dazu Gröger § 127,2. 128; im Ahd. Gl.-Wb. S. 491 als Komp. rômscuoh angesetzt): romeschvha: Grdf. Gl 3,146,51 (SH A, clm 2612, 12. oder 13. Jh.); rome- schuha: 256,48 (SH a2, clm 2612, 12. oder 13. Jh., Wien 2400, 13. Jh., 1 Hs. -schhe).
Verschrieben (?): romets: Grdf. Gl 3,551,4 (clm 13057, 14. Jh.; rometscol). Verstümmelt: r . m.: nom. pl. m. Gl 3,654,26 (l. rumi, vgl. Frank, Hss. S. 114 u. Anm. 17; Carlsr. Aug. CCLXI, 9. Jh.; in rumiscoa; zu Konsonantenschwund u. -vereinfachung in der Fuge s. o.).
romessame Gl 3,525,1 s. rôsensâme mhd.; rOemisch Gl 3,566,48 s. [h]ramusia as.?
römisch: a) allgem.: .. einan eocouuelihhan ... soso sinkit samanunga rumiskiu canticum unumquemque ... sicut psallit ecclesia Romana S 224,1 (zu vulgärlat. canticus für canticum ‘Lobgesang’ vgl. Masser, Komm. Ben.reg. S. 154). uuaz habo ih (Boethius) nu fone dien lugebrieuen zesagenne . mit tien sie mih zihent uuellen uuidere guuunnen umbe den cheiser dia rumiskun selbuualtigi? nam quid attinet de compositis falso literis dicere . quibus arguor sperasse Romanam libertatem? Nb 31,6 [25,12]. Cicero saget . taz noh sar do be sinen ziten . der rumisko geuualt chunt uuorten neuuare . ennont Caucaso monte aetate denique Marci Tullii . sicut ipse significat quodam loco . nondum transcenderat fama Romanae rei publicae Caucasum montem 113,25 [98,19/20]. sol darachomen deheines rumiskes mannes keuuaht . tar selbero Romo nehein geuuaht neist? an progredietur gloria Romani hominis . ubi nequit transire fama Romani nominis? 114,3 [29]. tie dero maiestati regum . alde consulum uuiderhorig uuaren . unde sie darumbe fore in uberteilet uuurten . die habeton fluht ze dien liuten after dero rumiskun eo 150,13 [127,13]. (Jesus Christus) kenothaftot uuard pi Pontio Pilato ... er zeuuene namen habeta nah romiskemo site Np Symb. 4; ferner: Nb 31,6 [25,13]; b) in Verbindungen: α) Pflanzenbez.: rômisc gras Runkelrübe, Beta vulgaris L., in der Abart Mangold, var. Cicla L. (? Vgl. Marzell, Wb. 1,583. 588 u. Mlat. Wb. I,444,60 ff.), oder Segge, Riedgras, Carex L. (? Vgl. Marzell, Wb. 1,825 f. 828): romes gras alga Gl 3,524,31; — rômisc klêo Bockshornklee, Trigonella foenum-graecum L. (vgl. a. a. O. 4,802. 806): romes cle mellilotum [vgl. mililoto trifolio protensus, CGL III,584,57] Gl 3,530,43; — rômisc kôl(i) Wirsing, Brassica Sabauda L. (? Vgl. Marzell, Wb. 1,644, 647 f.), oder Runkelrübe, Beta vulgaris L., in der Abart Mangold, var. Cicla L. (? Vgl. a. a. O. 1,583. 588): rOemsche kOele brassica Gl 3,50,42. 537,36. 544,41. 551,4 (1 Hs. barsica); hierher auch, in Verwechslung mit Diptam, Dictamnus albus L. (vgl. a. a. O. 2,122, 125 f., vgl. auch a. a. O. 1,588): romes kel pevere diptannus 528,24 (vgl. noch Ahd. Wb. 7,246 s. v. pheffar); — rômisciu minza Frauenblatt, Tanacetum balsamita (? Vgl. a. a. O. 4,574. 579), oder Edel-Minze, Mentha gentilis L. (? Vgl. a. a. O. 3,154): romesse minza gluziaz Gl 3,403,8 (Hildeg., lingua ignota); β) rômisc scuoh eine Art Sandale (Teil der Priesterkleidung; vgl. FEW 11,153 u. RGA 27,350—356): ruom scoha s(c)andalia Gl 3,146,51 (im Abschn. De vestimentis sacerdotalibus; 2 Hss. rômscuoh). 654,14 (unter sakralen Gegenständen; 2 Hss. rûmscuoh, 1 Hs. nur scuoh, 1 schüehel mhd.). 655,24. 39 (beide unter sakralen Gegenständen). 4,94,47 scandalia calciamenta desuper corium non habentia [Hbr. II,469,216] 3,256,48; γ) rûmisc hêrtuom römischer Senat: taz rumiska hertuom mih (Boethius) kerno gesehen gehaltenez . zihet man mih senatum dicimur salvum esse voluisse Nb 29,12 [24,4]. taz rumiska herote uuolta sih chlagon . mit prieuen ze demo cheisere 20 [9].
Vgl. rômanisk as.