lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

irqueman

nur ahd. · 3 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

AWB
Anchors
4 in 3 Wb.
Sprachstufen
1 von 16
Verweise rein
13
Verweise raus
16

Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch

irqueman st. v.

Bd. 7, Sp. 581
irqueman
st. v., mhd. erquemen, -komen, nhd. dial. schweiz. bair. schwäb. erkommen Schweiz. Id. 3,276, Schm. 1,1248, Fischer 2,812 (s. unten 5); mnd. erkōmen; got. usqiman (in anderer Bed.). — Graff IV,663 ff.
Zur Erklärung der Formen mit -u- u. -o- im Praes., -o- im Praet. u. -u- im Part. Praet. s. queman.
Praes.: ar-qhuimit: 3. sg. Gl 1,254,31 (R); ir-qui-mit: dass. 2,446,23 (2 Hss., 1 Hs. qv-). O 5,19,8.
ar-chuuemant: 3. pl. Gl 1,585,38 (Rb); -chuem-: 2. sg. conj. -es 547,14 (Rb); part. -andi 10,11 (K); -huueme: 3. sg. conj. 2,313,70 (Rb; zu huu- für qu- vgl. Ottmann S. 67, oder verschr. (?), vgl. Braune, Ahd. Gr.15 § 144 Anm. 2a). — ar-quem-: 3. sg. conj. -a Gl 2,601,4 (M); part. dat. pl. -antan 423,44.
ir-chum-: 2. sg. conj. -isth Gl 1,545,40 (M); er-: 3. sg. -et Nb 251,21. 271,21 [199,2. 211,7].
ir-chom-: 3. pl. -ent Gl 1,701,46 (M). NpNpw 113,3; -int Gl 1,578,9 (M); 3. sg. conj. -e Np 97,7; 3. pl. conj. -en ebda.; inf. dat. sg. -enne Npw 118 R,129; er-: 3. pl. -ent Nb 271,5 (-o- aus n korr.). 286,15 [210,28. 220,20]; 3. pl. conj. -ên 284,1/2 [219,6/7]; inf. -en 18,20 [15,6]. NpNpw 28,8 (Np = Hs. R); ir-com-: inf. -in Np 28,8 (Hs. A = K.-T. 8,85a,25); er-: 3. pl. -ent Gl 4,506,11 (vgl. S 393; -e,nt-).
Praet.: ir-cham: 1. sg. Np Cant. Abac. 1; 3. sg. 75,9. 96,4. 118 V,161; er-: 1. sg. Nb 13,3/4 [10,27]; 3. sg. 223,23 [180,15]. Np 67,28. — ar-quam: 3. sg. Gl 2,432,46 (lat. prs.). T 91,6 (nach -m Rasur von 2 Buchstaben); ir-: dass. O 4,13,39. 34,15. 5,15,29 (F); er-: 1. sg. W 79,6 [153,11]; 3. sg. O 5,15,29 (PV).
er-chuuamun: 3. pl. Gl 1,736,54 (S. Paul XXV a/1, Gll. 8. Jh.; -r- über ausgewischtem f, Steinm.); ir-châm-: dass. -en Np 47,7. 76,19. 93,2. 115,15 (-a-; oder conj. (?), vgl. lat. conj.); er-: 3. sg. conj. -e Nc 785,14 [102,19]. — ar-quam-: 3. pl. -un T 12,5. 60,17; ir-: dass. -un O 2,3,33. 3,23,30 (F). 4,12,14. 5,10,24; er-: dass. -un 3,23,30 (DPV).
ir-chom: 1. sg. Npw Cant. Abac. 1; 3. sg. Gl 1,385,57 (M, 2 Hss.). Npw 118 V,161; -chovm: dass. Gl 1,503,66 (M, clm 22201, 12. Jh.; zu -ou- für o vgl. Matzel S. 58).
ir-chomen: 3. pl. Npw 47,6. 115,15 (nir-; oder conj. (?), vgl. lat. conj.). 118 N,99 (2).
Part. Praet.: ir-chomen: NpNpw 37,11. Npgl 45,2; nom. pl. m. -]en Np 63,10; er-: nom. sg. f. -]iu Nc 837,29 [159,13]; ir-chomin: Grdf. Gl 1,404,52 (M, 2 Hss.); nom. sg. n. -]iz 51 (M). — ar-qhuoman-: nom. sg. m. -er Gl 1,11,11 (R); er-: Grdf. -] 4,9,65 (Jc); ar-quomanen: acc. pl. n. 2,648,70 (aus ar- korr.).
ar-chueman: Gl 1,10,13 (Ra; oder inf. (?), s. 1aα). 166,37 (Ra). 229,12 (Ra; oder inf. (?), s. 1aα). 254,31 (Ra). — ar-queman: Gl 1,11,11 (Rx; -q;m-). 166,37 (Pa; -q;m-); nom. sg. m. -]er 2,757,9; nom. pl. m. -]a 438,26; acc. pl. m. -]a 167,57 (clm 6277, Hs. 9. Jh.); ir-: Grdf. 1,166,37 (K). 254,31 (K; -ꝗm-). O 3,26,46 (PV; i- u. -a- aus e korr. P, vgl. Ausg. Erdm.); nom. sg. m. -]er Gl 1,750,45 (M, 4 Hss., 2 -m-); nom. sg. n. -]az 404,50 (M, 2 Hss.); er-: Grdf. O 3,26,46 (F); -quemoner: nom. sg. m. Gl 2,707,16.
ar-cuman: Gl 1,298,6 (Paris Lat. 2685, 9. Jh.; zu -u- vgl. Gallée, As. Gr.3 § 394 Anm. 1).
Verschrieben: ir-quepanaz: part. prt. nom. sg. n. Gl 1,404,51 (M, Wien 2723, 10. Jh.; s. 2aα; vielleicht unter Einfluß einer bisher nicht bezeugten Präfixbildung irquebben zu ahd. -quebben sw. v. ‘niederdrücken, erstikken’ verschr. (?); vgl. dazu ziquebben sw. v., Ahd. Wb. 7,355 u. mhd. erqueben sw. v., Lexer, Hwb. 1,662, ferner Seebold, Starke Verben S. 311, Riecke, jan-Verben S. 646); -quueminit: dass. 52 (M, clm 14689, Hs. 12. Jh.).
arq;mani Gl 1,10,11 (Pa) s. irquemanî. 1) (wegen etw./jmdm.) betroffen sein, über etw. fassunglos sein, positiv gewendet auch: staunen: a) intrans.: α) abs.: arqhuimit stupet Gl 1,254,31. irquimit [iam plenus titulus tui est et vis prodita nominis, quam gentilis] habet (Hss. hebet, vgl. die Varianten; Glosse: stupet, timet, vel mollescit, ut non audeant, sicut prius, PL 60) [stupor, Prud., P. Quir. (VII) 78] 2,446,23. sliumo al thaz folc gisehanti inan (Jesus) arquam, arforuhtun inti zuoloufante heilizitun inan confestim omnis populus videns eum stupefactus est, expaverunt et occurrentes salutabant eum T 91,6; ferner: 60,17 (obstupescere); — im präpos. Inf.: daz siu (Gottes Gebote) auir den gigeben sint die si ni magen gilibhaftigen noh girehthaftigen, daz ist ze uunderenne, daz ist zirchomenne Npw 118 R,129 (Np daz ist stupendum); — im Part. Praes.: archuemandi stupefactus Gl 1,10,11 (K; irquemanî Pa). arquemantan [sed deus ... dum] stupentibus [tenebris candidum praestat diem, tristia squalentis aethrae palluerunt sidera, Prud., H. o. horae (IX) 77] Gl 2,423,44 (hierher, bildl., oder in wörtlichem Sinn ‘starr, bewegungslos sein’ (?), vgl. Georges, Handwb.11 2,2832 s. v. stupeo); — im Part. Praet.: edo archueman kifestinot aut stupore defixus Gl 1,10,13 (Ra; irquemanî PaK; zur Best. als Part. Praet. u. als Interpretament zu möglicherweise ausgefallenem stupefactus vgl. die Gll.-Gruppe adtonitus, stupore defixus vel stupefactus CGL V,261,9 u. Splett, Stud. S. 61, oder mit Abfall des auslautenden -î zu irquemanî (?), vgl. Splett a. a. O.). arqhuomaner stupefactus 11,11. (h)ebis stupidus 166,37. stupor 229,12 (mit Part. Praet. zur adjekt. Wiedergabe des Subst. oder mit substant. Infinitiv (?); zur Formenbest. vgl. Splett a. a. O. S. 61 zu Gl 1,10,13; oder mit Abfall des auslautenden -î zu irquemanî (?), vgl. a. a. O.). irqueman ist uuntarod stupit miratur 254,31. arquemana [maerore] attoniti [atque oculis rimantibus ibant (die Freunde des Märtyrers), Prud., P. Hipp. (XI) 135] 2,438,26. erquemoner [at vero Aeneas aspectu obmutuit] amens [Verg., A. IV,279] 707,16. arquemaner [hoc ubi frater audivit ..., continuo ad nos cucurrit] exanimis [, pudorem suum non sine Martini virtute confessus, Sulp. Sev., Dial. 3,14 p. 213,9] 757,9. obriguit eregisot uuarth erqhuoman. emarcuit (die beiden letzten Wörter nebengeschr.) [vgl. obriguit obstipuit (Ausg. -guit, doch vgl. die Laa.) emarcuit, CGL IV,545,38] 4,9,65. also die tatin die Christvm irslagen habeton . unde fone Petro gemanete compuncti (irchomen) uuurden . unde in frageton . qvid faciemvs? Npgl 45,2 (Npw stungen); β) mit abstr. Gen./Gen. d. Pers.: thie liuti irquamun harto Johannis selbes worto; ther lantliut al githageta thar er fon imo (Jesus) sageta O 2,3,33. in herzen was in ango, in muate irquamun harto thero druhtines worto (über den bevorstehenden Verrat) 4,12,14 (vgl. 2aβ). erquam er (Petrus) âna baga thera thikun gotes fraga (ob er ihn liebe), er was es harto unfro 5,15,29. zi zellenne ist iz suari; nist ther fon wibe quami (es irquimit muat min), nub er thar (vor dem Jüngsten Gericht) sculi sin 19,8. si (die Schriftgelehrten) irchomen sinis (Jesu) uuistuomis unde sinis antuurtis Npw 118 N,99 (Np stupere); ferner: O 3,23,30. 4,13,39. Npw 113,3; γ) mit ubar + abstr. Akk.: erchuuamun alle dea inan kehorton uber clauuida enti antuurtim sinem stupebant (Hs. stop-) autem omnes, qui eum (Jesus) audiebant, super prudentia (Hs. -am), et responsis eius [Luc. 2,47] Gl 1,736,54 (vgl. Voetz, Lukasgl. S. 249,15. 251,16—17), z. gl. St. arquamun tho alle thie inan gihortun ubar sinan uuistuom inti sin antvvurti T 12,5; δ) Glosse ohne erkennbare Rektion: arhuueme [quis spiritus tantae pietatis divitias non] obstupescat [? Greg., Hom. I,19 p. 1515] Gl 2,313,70; b) refl.: α) hierher, oder zu 2bα (?), abs.: daz er sih arquema [aiunt enim esse quaedam apud se ineffabilia, quae cum primo quis audierit] mente excedat (Hs. exidat) [et eorum quasi virtute perculsus velut attonitus maneat et usque ad dementiam veniat, Ruf., Hist. eccl. II,13 p. 137] Gl 2,601,4; β) mit abstr. Gen.: ercham sih to der ... turouuart . sus ungeuuones sanges (des Orpheus) stupet ... ianitor . i. Cerberus ... captus . i. illectus novo carmine Nb 223,23 [180,15]. ferlegener unde lazer . unde der sih arbeite erchumet . lebet in eseles uuis segnis ac stupidus torpet . asinum vivit 251,21 [199,2] (‘der sich vor Arbeit scheut’). al daz selten geskihet . unde des sih taz smala liut erchumet . so iz kahes keskihet cuncta quae provehit rara aetas . et stupet subitis mobile vulgus [vgl. quicquid raro evenit pectora turbat, Rem.] 271,21 [211,7] (vgl. auch 3?). so ferro uuissa er (Jesus) iz paz denne si, daz si (die Schriftgelehrten) sih sin irchomen Npw 118 N,99 (Np daz iz in stuporem machota); ferner: Nb 284,1/2 [219,6/7] (stupere). Np 113,3; Npw ebda. s. aβ. 2) (über etw./jmdn.) erschrecken, wegen etw. in Furcht geraten, sich vor etw. fürchten: a) intrans.: α) abs.: arquam [fragor rogantum tollitur: praefectus] horrescit [stupens, Prud., P. Laur. (II) 182] Gl 2,432,46; — im Part. Praet.: irquemanaz emortuum [est cor eius (Nabals) intrinsecus, et factus est quasi lapis, 1. Reg. 25,37] Gl 1,404,50. irquemaner [disputante autem illo (Paulus) de iustitia, et castitate, et de iudicio futuro,] tremefactus (2 Hss. time-) [Felix respondit, Acta 24,25] 750,45. arquemana [qui commotos eos vicini finis suspicione cognoverat, non iam redarguebat] motos [, sed quasi transacta nesciens, adhuc commoveri prohibebat, Greg., Cura 3,8 p. 42] 2,167,57. arquomanen [tum vero] treme facta [novos per pectora cunctis (dem Volk) insinuat pavor, Verg., A. II,228] 648,70. min herza ist ketruobet in mir . daz chit . ist irchomen . unde leideg cor meum conturbatum est in me [vgl. pavetur, Aug., En.] NpNpw 37,11. forhta imo mannolih ... Do chaden die irchomenen ze Petro . unde ze anderen apostolis . qvid faciemvs viri fratres? [vgl. conturbati sunt enim ex illis quidam credentes, quando ad apostolos venerunt et dixerunt: quid faciemus viri fratres? Cass.] Np 63,10; β) mit abstr. Gen./Gen. d. Pers./thaz-Satz: ther selbo sculdheizo irquam es (die Ereignisse nach dem Tode Christi) filu heizo, after thesen werkon gistuant er gote thankon [vgl. centurio autem, et qui cum eo erant, ... viso terrae motu et his quae fiebant, timuerunt valde, Matth. 27,54] O 4,34,15. sah ein zi andremo joh forahtun in sliumo, irquamun ungimezen thes liaben gimazen, thaz sie sin so firmistun ... ioh inslupta in gahun, then mithont se anasahun 5,10,24 (zum thazSatz im Übergang vom Inhaltssatz zum Adverbialsatz neben nominalem Objekt s. thaz 2. Teil A I 3a, Ahd. Wb. 2,335); — im Part. Praet.: sie sint in alathrati fluhtig thera dati, irqueman thero werko fluhtigero githanko (‘voller Fluchtgedanken, Absicht zu fliehen’) O 3,26,46; γ) mit fona + Dat. d. Sache/abstr. Dat., im Part. Praet.: si do erchomeniu . fone sinen (sc. des Saturn) harphon . unde anderen scallen . floh si fone so unmezigemo sueibe sines circuli denique arpis bombisque perterrita . tam intoleranda congressione . i. convolutione . virgo diffugit Nc 837,29 [159,13]; δ) Glossen ohne erkennbare Rektion: irchovm [halitum meum] exhorruit (Hs. exorruit) [uxor mea, Job 19,17] Gl 1,503,66 (6 Hss. leidazzen). irchoment [obsecro autem eos, qui hunc librum lecturi sunt, ne] abhorrescant [propter adversos casus, 2. Macc. 6,12] 701,46 (7 Hss. irgrûisôn); b) refl.: α) abs.: ista potio valet ad paraliticos ... et qui subito sich ercoment et vinolentos ... et quisquis utitur hac medicina liberabitur ab omni morbo Gl 4,506,11 (vgl. S 393). sin stimma ist des irscuttenten daz einote. Daz chit . dero herzen die âne got uuaren . tuot si sih erchomen vox domini concucientis solitudinem NpNpw 28,8. also er (Paulus) sih ercham . do er fone himele gehorta . Savle Savle qvid me perseqveris? Np 67,28. do geuuisota er mines herzen mit tactu miserationis, daz ih mih erquam in minen gedankon unte in minemo sinne [vgl. adveniens cordi clemens miseratio Christi me veluti tetigit. sensusque meos tremefecit, Expos.] W 79,6 [153,11]; ferner: Np 97,7; β) mit abstr. Gen.: solti ih ... mina leidunga furhten? Unde mih tero erchomen? Samo so eteliches niuues tinges? meam scilicet criminationem vererer? Et perhorrescerem quasi aliquid novi? Nb 18,20 [15,6]. si (Fronesis) gab iro (ihrer Tochter Philologia) uuat . unde zierda mit tien si gegaretiu . sih neerchame . dero goto miteuuiste illa exuvias filiae . ornatusque detulerat quis induta . deorum sociari caetibus non paveret [vgl. i. non formidaret, Rem.] Nc 785,14 [102,19]. ketruobet unde iruueget uuurden sie . unde forhta cham sie ana. Vuannan? Âne daz sie iro sunda bechandon . unde sie sih dero irchamen conturbati sunt commoti sunt tremor apprehendit eos NpNpw 47,7 (= Npw 6). den (Tod) leid er umbe sie . daz ouh sie sih sin neirchamen umbe in [vgl. emit enim eam (mortem) sanguine suo, quem fudit dominus pro servis, ut et servi pro domino suo fundere non timerent, Prosp., Expos. ps.] 115,15. ih kehorta in spiritu uuaz tu beneimet habest pro humano genere zelidenne . unde des ircham ih mih domine audivi auditionem tuam et timui Cant. Abac. 1. dannan uuard iruueget unde irbibeda diu erda. Mennischen irchamen sih is Np 76,19. diu miracula gesah alliu diu uuerlt . unde ircham sih is vidit et commota est terra [vgl. magnae praedicationis novitate perterrita est, Cass.] 96,4; ferner: 97,7; γ) mit (korrelat. Pron. im Gen. u.) Rel.-Satz: so erchoment sih tie liute . des sie alle danne sint irre commovet gentes publicus error i. communis error Nb 271,5 [210,28]. sumeliche erchoment sih tes . undurftes . taz sie uuola erstrengen mahtin alii plus aequo metuunt . quod ferre possunt 286,15 [220,20]; δ) mit fona + abstr. Dat.: fone dinen nals fone iro uuorten . ircham sih min herza a verbis tuis formidavit cor meum NpNpw 118 V,161. die dih sluogen superbi . die irchamen sih . fone dien miraculis dero apostolorum unde humiles uuordene . chaden sie ze in . qvid faciemvs viri fratres? [vgl. facti sunt humiles, ... conturbati sunt ... et consilium quaesierunt, Aug., En.] Np 93,2; ε) mit Pron.-Adv. thannân: du scuzze fone himele daz iudicium . ite in ignem eternvm . dannan ircham der sundigo de caelo iaculatus es iudicium . terra timuit [vgl. hi (die Sünder) tremefient, cum audierint: Ite in ignem aeternum, Cass.] Np 75,9. 3) (über etw.) in geistig-seelische Verwirrung geraten: a) intrans., abs.: irchumisth [noli esse iustus multum: neque plus sapias quam necesse est, ne] obstupescas [Eccles. 7,17] Gl 1,545,40 (13 Hss. irnarrên). 547,14; b) refl., mit korrelat. Pron. im Gen. u. Nebensatz: ih ercham mih todes (l. to des) . uuer daz uuib uuare so geuualtigo uarentiu . ih nemahta sia bechennen nec dinoscere possim . quaenam esset haec mulier tam imperiosae auctoritatis . obstipui Nb 13,3/4 [10,27]. 4) stumpf werden, oder Vok.-Übers. (?): irchomint [non corrideas illi (dem Sohn): ne doleas, et in novissimo] obstupescent (Hs. -unt) [dentes tui, Eccli. 30,10] Gl 1,578,9 (6 Hss. irargên). 585,38 (Hs. -ant). 5) (heran)kommen (? Vgl. mhd. erkomen MWB 1,1962 u. nhd. dial. schwäb. erkommen Fischer 2,812 ‘herankommen’): irchom irruit (Hs. inruit) [autem spiritus domini in Samson, Jud. 14,6] Gl 1,385,57 (5 Hss. inqueman). 6) zu sich kommen: arcuman refocillabatur (Hs. refocia labuth) [Saul, et levius habebat. Recedebat enim ab eo spiritus malus, 1. Reg. 16,23] Gl 1,298,6.
Abl. irquemana, irquemanî, irquemanessî; irquemanlîh. [Nässl]
15352 Zeichen · 643 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 8.–11. Jh.
    Althochdeutsch
    irquemanst. v.

    Althochdeutsches Wörterbuch · +3 Parallelbelege

    ir- queman st. v. , mhd. erquemen, -komen, nhd. dial. schweiz. bair. schwäb. erkommen Schweiz. Id. 3,276, Schm. 1,1248, …

Verweisungsnetz

23 Knoten, 24 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 4 Kompositum 19

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit irqueman

5 Bildungen · 4 Erstglied · 1 Zweitglied · 0 Ableitungen

irqueman‑ als Erstglied (4 von 4)

irquemanlîh

AWB

ir- quemanlîh adj. , mhd. erkomenlich; vgl. mnd. kō- menlĩk. — Graff IV,674. ir-chomen-lih: Grdf. Np 104,27; er-: dass. Nb 228,7 [184,1] (-î…

irquemanlīh

KöblerAhd

irquemanlīh , Adj. Vw.: s. irkwemanlīh*

irquemannessî

AWB

irqueman·n·essi

ir- quemannessî st. f. ; vgl. mnl. comenisse n. — Graff IV,675. ar-queman-nassi: dat. sg. Gl 1,188,17 ( Pa; -q;m-, -n n -); ir- -nessi: dass…

irquemannessī

KöblerAhd

irquemannessī , st. F. (ī) Vw.: s. irkwemannessī*

irqueman als Zweitglied (1 von 1)

ūfirqueman

KöblerAhd

ūfirqueman , st. V. (4) (5) Vw.: s. ūfirkweman*

Zitieren als…
APA
Cotta, M. (2026). „irqueman". In lautwandel.de — Aggregat aus 53 historischen deutschen Wörterbüchern. Abgerufen am 10. May 2026, von https://lautwandel.de/lemma/irqueman/awb
MLA
Cotta, Marcel. „irqueman". lautwandel.de, 2026, https://lautwandel.de/lemma/irqueman/awb. Abgerufen 10. May 2026.
Chicago
Cotta, Marcel. „irqueman". lautwandel.de. Zugegriffen 10. May 2026. https://lautwandel.de/lemma/irqueman/awb.
BibTeX
@misc{lautwandel_irqueman_2026,
  author       = {Cotta, Marcel},
  title        = {„irqueman"},
  year         = {2026},
  howpublished = {lautwandel.de — Aggregat aus 53 historischen deutschen Wörterbüchern},
  url          = {https://lautwandel.de/lemma/irqueman/awb},
  urldate      = {2026-05-10},
}