Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
[h]ruofan red. v.
red. v., [h]ruofen sw. v. (zur Frage der Bildung des jan-Verbs vgl. Riecke, jan-Verben S. 167 f.), mhd. ruofen red. v., rüefen, ruofen sw. v., nhd. rufen (zur schwachen Flexion vgl. DWb. VIII,1398); as. hrōpan, mnd. rôpen, mnl. roepen (alle red. v.); afries. hrōpa red. v., sw. v.; ae. hrópan red. v., hrépan sw. v. (vgl. Bosw.-T., Suppl. S. 565); an. hrœpa sw. v. (vgl. Fritzner 2,73), got. hropjan sw. v. — Graff IV, 1132 ff. 1135.
Zur Verteilung von st. u. sw. Flexion in den literarischen Denkmälern vgl. Riecke a. a. O. S. 167, Braune, Ahd. Gr.16 § 353 Anm. 2, sowie die jeweiligen Formen des Präteritums:
Praes. des red. u. sw. Verbs: hrofit: 3. sg. F 5,9; hroafandi: part. Gl 1,168,32 (K).
ruaffennes: inf. gen. sg. O 3,11,20 (PV); ruaf-: 1. sg. -u 10,9; 1. pl. -en 5,8,24; 2. pl. -et 4,26,43 (oder conj.?); 3. sg. conj. -e 3,10,20; inf. -an 4,18,39. 26,47 (beide PV). 5,6,47; -en 4,18,39. 26,47 (beide F); gen. sg. -ennes 3,11,20 (F); part. -enti 10,5; gen. sg. m. -entes 1,23,19. 27,41; ruoff-: 1. sg. -o Gl 4,131,3 (Sal. c); 3. sg. conj. -e S 173/174 (vgl. ZfdA. 135,168,39); ruof-: 1. sg. -o Gl 4,34,55 (Sal. a1); -e 56 (Sal. a1); -] S 148,8 (BB); 3. sg. -it T 13,8. 69,9. 85,3. 92,2. 207,3; 3. pl. -ent 116,5. 122,3. NpNpw 141,2. Np 64,14; inf. -en Nb 157,19 [133,9/10]; part. -enti T 53,5. 6. 92,6. 107,2. 208,6; nom. sg. f. -endiu Nc 739,14 [55,8]; gen. sg. m. -entes T 13,3. 21; nom. pl. m. -ente 61,1. 64,12; acc. pl. m. -ente 117,4; rovf-: 1. sg. -o S 186,56. 187,67 (beide l. ruofo, Steinm.); -i 185,44 (l. ruofo, Steinm.); 3. sg. -et Gl 2,128,26 (M); rfnt: 3. pl. 1,370,27 (M); ruff- (zu -u- vgl. Matzel S. 71): 3. sg. -it 29 (M, clm 22201, 12. Jh.); part. nom. pl. m. -enta 694,17 (M, clm 22201, 12. Jh.). [rofu: 1. sg. Pk(w) 85,3.] — ruop-: 1. sg.? -en Pw 55,10 (oder inf. (?), lat. fut. ex., s. 2bζ; inf. -en 56,3; -on 64,14; part. -inde 68,4.
Praet.: stark flektiert: hreofun: 3. pl. I 20,14. F 14,20. — hriapun: 3. pl. Gl 4,300,2 = Wa 58,14 (Ess. Ev.).
reof: 3. sg. T 85,2. 104,8; 3. pl. -]un 115,1 (2). 116,4. 5; riof: [1. sg. Pk 29,3;] 3. sg. T 71,6. 81,4. 92,2 (-i- aus e korr.). 129,5. 135,26. 143,2. 197,4. 207,2; 3. pl. -]un 198,1. 3. 199,10; riaf: [1. sg. Pk(w) 85,8 (= 85,7, vgl. Mischtexte S. 441);] 3. sg. O 3,14,59. 16,61. 4,24,29. 33,15. 21. Os 38; 3. pl. -]un O 3,1,13. 9,13. 4,23,15. 18; 3. sg. conj. -i 3,14,84. 4,29,47; rief: 1. sg. WC 83,1 [157,12]; 3. pl. -]on Gl 2,32,1. Tiefenbach, Aratorgl. S. 25,29 (beide lat. prs.); rieph: 1. sg. WA 83,1. — riep: 1. sg. Pw 3,5. 60,3. 65,17. — Hierher auch: verstümmelt: r . ofi: 3. sg. conj. Nievergelt, Glossierung S. 202,76 (vor Gl 2,747,48; -i unsicher; l. riofi); verschrieben: rioft: 3. sg. T Fragm. S. 291,5; rieps: 1. sg. Pw 54,17.
schwach flektiert: ruof-: 1. sg. -ta Np 118 T,145. 129,2. 4. Npw 17,7; ke-: part. nom. sg. n. -tez Gl 2,121,33 (M, clm 3860a, Gll. 10. Jh.). 4,323,65 (clm 5508, Hs. 8. Jh.; zu den frühestens im 10. Jh. eingetragenen Gll. vgl. Reiffenstein, in: Glossogr. 2,1427); rouf- (zu -ou- für uo vgl. Braune, Ahd. Gr.16 § 40 Anm. 2c): 1. sg. -te Npw 118 T,145. 129,4; -to 129,1; rvfte: dass. NpX 119,1 (X = S. XII,6). 1) (laut) rufen, schreien, abs.: (der von Gott Auserwählte) ni uuidarstritit noh ni hrofit noh ni gahorit einich in heimingum sina stimna non contendit neque clamabit neque audiet aliquis in plateis vocem eius F 5,9, z. gl. St. T 69,9. (ein Besessener) simbulun nahtes inti tages in bergun uuas ruofenti inti hio sih mit steinun semper nocte ac die in montibus erat clamans et concidens se lapidibus T 53,5. her (der böse Geist) tho ruofenti inti slizanti inan uzgieng fon imo exclamans et discerpens eum exiit ab eo 92,6. stimma ruafentes in wuastinnu waldes [vgl. vox clamantis in deserto, Marg. nach Luc. 3,4] O 1,23,19. ic aruidoda ruopinde, heisa gidana uurthun kelon mina laboravi clamans raucae factae sunt fauces meae Pw 68,4. min stimma ist . diu fone herzen chumet . manige ruofent mit lefsen . nals mit herzen [non in strepitu labiorum, sed in affectu cordis clamet ad dominum, Aug., En.] NpNpw 141,2. sie ruofent. Vuaz ist der ruoft? Lobesang singent sie gote clamabunt etenim ymnum dicent Np 64,14, z. gl. St. ruopon salun geuuisso lof quethan salun Pw ebda.; ferner: T 92,2 (clamare). NpNpw 118 T,145 (clamare); — im Gegensatz zu ‘schweigen, stumm sein’: er deta, thaz halze liafun joh stumme man ouh riafun O 3,1,13; bildl.: oba these (die Jünger) suuigent, steina ruofent si hii tacebunt, lapides clamabunt T 116,5; — in Verbindung mit einem Verb des Sprechens (meist mit quedan als redeeinleitendem Verb), des Erklärens oder der Gemütsäußerung: (zwei Blinde) hreofun quuedante truhtin uuirt uns gnadic clamaverunt dicentes: domine, miserere nostri F 14,20, z. gl. St. T 115,1. Iohannes giuuizscaf saget fon imo inti ruofit sus quedenti: thiz ist ther fon demo ih iu quad Iohannes testimonium perhibet de ipso et clamat dicens: hic erat quem dixi vobis 13,8. (ein Besessener) ruofenti mihhileru stemnu quad: uuaz ist uns inti thir, Heilant? clamans voce magna dicit: quid nobis et tibi, Ihesu? 53,6. man nidargiuualzten cneuuon ... riof quedenti: trohtin, milti minemo sune homo provolutis genibus ... exclamavit dicens: domine, miserere filio meo 92,2. reof her lerenti in themo temple ther heilant inti quędenti: inti mih uuizzut ir clamabat ergo docens in templo Ihesus et dicens: et me scitis 104,8. gisahun ... thie heroston thero bisgofo ... thie knehta ruofente in themo temple inti quędente: heil si Dauides sune videntes ... principes sacerdotum ... pueros clamantes in templo et dicentes: osanna filio David 117,4. ther heilant riof inti quad: therde giloubit in mih Ihesus ergo clamavit et dixit: qui credit in me 143,2. sie riofun tho mer quedenti: hahe man inan! illi magis clamabant dicentes: crucifigatur! 199,10. si (die kanaanäische Frau) quam ruafenti, kumta thio iro thurfti [vgl. mulier Cananaea a finibus illis egressa clamavit dicens, Matth. 15,22] O 3,10,5. riaf er (Jesus) tho ubarlut, thar iz horta ther liut; quad inan irknatin untar in: joh wizut wola wanana ih bin [vgl. clamabat ... Iesus in templo docens et dicens: et me scitis, et unde sim, scitis, Joh. 7,28] 16,61. so sie nan (Jesus) tho gisahun, so riafun sie alle gahun ..., batun tho ginuagi, thaz man inan irsluagi 4,23,15. ir biginnet thanne ruafan joh innan erda sliafan 26,47. riaf er (Jesus) tho filu fram, so nona zit tho biquam, joh gruazta ouh thiu sin stimna sines fater minna: Druhtin min, druhtin min! [vgl. circa horam nonam clamavit Iesus voce magna: ... deus meus, deus meus, Matth. 27,46] 33,15; ferner: T 61,1. 81,4. 85,2. 107,2. 115,1. 116,4. 129,5 (alle clamare). 197,4 (exclamare). 198,1. 207,2 = T Fragm. S. 291,5 (beide clamare); hierher vielleicht auch, Glosse: hriapun [illi (die Hohepriester)] invalescebant [, dicentes: commovet populum docens per universam Iudaeam, Luc. 23,5] Gl 4,300,2 = Wa 58,14. 2) einen Ruf an jmdn. richten, in jmds. Richtung rufen, nach jmdm. rufen; jmdn. anrufen: a) allgem.: α) mit Dat. d. Pers.: Heliase ruofit theser Heliam vocat iste T 207,3. ih rief imo er neantuuurteta mir niet vocavi et non respondit mihi [Cant. 5,6] W 83,1 [157,12]; in Verbindung mit dem redeeinleitenden Verb quedan: gilih ist knehtun sizenten in strazu; ruofente in ebanlihhen (‘ihresgleichen’) quedent: uuir sungun iu inti ir ni salzotut similis est pueris sedentibus in foro; clamantes coaequalibus dicunt: cecinimus vobis et non saltastis T 64,12; β) mit Präp. verb.: mit after + Akk. d. Pers.: uorlaz sie, uuanta siu ruofit after uns dimitte eam, quia clamat post nos T 85,3, z. gl. St. frumi, druhtin, thaz wib, thaz si unsih laze haben lib, si ... after uns ni ruafe O 3,10,20; — mit zi + Dat. d. Pers.: tho sin githigini zi imo riaf, tho er (Jesus) in themo skife sliaf O 3,14,59 (‘hinüber zu ihm’); in Verbindung mit dem redeeinleitenden Verb quedan: hreofun ein zi andremu quhedhande: heilac, heilac, heilac clamabant alter ad alterum et dicebant: sanctus, sanctus, sanctus I 20,14; b) spez.: Gott oder Jesus, personifiziert auch: die Berge (s. γ) (für jmdn. oder wegen einer Sache) anrufen, anflehen, auch: um etw. bitten: α) mit zi + Dat. d. Pers.: eno got ni tuot giriht sinero gicoronero, thie thar ruofent zi imo tages inti nahtes ...? deus autem non faciet vindictam electorum suorum clamantium ad se die ac nocte ...? T 122,3. ginado, druhtin ... mir, bi thiu ruafu ih zi thir [vgl. mulier Cananaea ... clamavit dicens ei: miserere mei, domine, Matth. 15,22] O 3,10,9. tho bigan er (Petrus) wuafan, zi druhtine ruafan, weinonnes smerza so ruarta mo thaz herza 4,18,39. bit stimmon minero ce gode riep ik, in gehorda her mih voce mea ad dominem clamavi et exaudivit me Pw 3,5. te imo mundi minin riep, in mendida undir tungon minro ad ipsum ore meo clamavi et exaltavi sub lingua mea 65,17. [ginatha min drohtin huande zi thi rofu allene dag miserere mei domine quoniam ad te clamabo tota die Pk(w) 85,3. an dage aerBithies mines riaf zozi thi huande gihordes mik in die tribulationis meae clamavi ad te quia exaudisti me 8 (= 7, vgl. Mischtexte S. 441).] ze dir ruofta ih . uuanda an dir diu suona ist NpNpw 129,4. ich rvfte ze dir herre vnde dv erhortost mih ad te cum tribularer clamavi et exaudisti me NpX 119,1 (X = S. XII,6; NpNpw harên). in minemo truobesali ruofta ih ze minemo herren in tribulacione mea invocavi dominum Npw 17,7 (Np bitten); ferner: O 3,14,84. 5,6,47. Os 38. Pw 54,17. 56,3 (beide clamare). [Pk 29,3 (clamare);] — erw. mit Angabe der Richtung, aus der jmd. ruft: fan einden erthen te thi riep, so sorgoda herte min a finibus terrae ad te clamavi dum anxiaretur cor meum Pw 60,3. vzzer dero tiefi dero sundon ruofta ih ze dir truhten de profundis clamavi ad te domine NpNpw 129,2 (lat. 1; = Npw 1); — erw. mit finalem thaz-Satz zur Angabe dessen, was der Fle- hende zu erreichen hofft: nu ruof ih, uile gnadige got, mit allemo herzan zi dir, daz du durch dina guoti ... mir gistungide gilazzist S 148,8; β) mit Pron.-Adv. der Richtung thar(a) ... zuo (bei abstr. Bezugswort): tho er (Johannes) ... thaz gotnissi (Christi) ruarta mit worton filu diafen, thara wir zua io ruafen O 5,8,24; γ) mit Dat. d. Sache: sulih quement sie iu noh heim, ... thaz ir in then sorgon ruafet thesen bergon, bittet sie ..., sie fallen ubar iuih O 4,26,43; δ) mit zi + Dat. d. Pers. u. umbi + abstr. Akk./ Akk. d. Sache/Pers.: suerso sina sela uuelle loesen mit den almuosen. der ... ruoffe zi gote umbi die euuigan heili ungestilintlicho [vgl. quisquis ... elemoysinis ... suam animam redimere contendat ... constanti animo sedula oratione clamare ad dominum pro aeterna sua salute non desistat, BH, Hellgardt, Pred. S. 99] S 173/174 (vgl. ZfdA. 135,168,39); — erw. mit finalem thaz-Satz zur Angabe dessen, was der Flehende zu erreichen hofft: dara nah ruofi ih zi dinen gnadun umbi unser munusturi ... daz ez rihtet werde durh dina gnada deinde inmensam pietatem, domine Ihesu Christe, suppliciter deposco pro cenobii nostri loco, ut ... per gratiam tuam ... usum reparetur S 185,44; ferner: 186,56; ε) nur mit umbi + Akk. d. Pers.: dara nah ruofo ih umbi alla unsri bruodra virvarana, hie bigrabana ad haec inmensam pietatem tuam, domine, postulo pro omnibus fratribus nostris defunctis S 187,67; ζ) hierher auch, abs. gebraucht (vgl. auch 1): sie heili thar io scuafun, thie mit giloubu riafun, alles guates io ginuht O 3,9,13. selbo Krist ... zi hunton er sia (die kanaanäische Frau) zalta, ni gab si thoh ubar al io thes ruaffennes stal [vgl. quae canibus comparata a domino ne sic quidem ab instantia precandi desistit, Beda, Hom.] 11,20; hierher auch (?): in so uuilikin dage ic ruopen, ecco bicanda uuanda got min bist in quacumque die invocavero te ecce cognovi quoniam deus meus es Pw 55,10 (ruopen 1. sg. oder als Inf. mit zu ergänzendem sal zum Ausdruck des Futurs (?), so Borgeld § 228; bei Auffassung von ecco ... bist als das flehentlich Geäußerte zu 4a); c) spez.: jmdn. als Richter in einem Streitfall anrufen: rfnt [si fuerit causa inter aliquos, et] interpellaverint (1 Hs. -verit) [iudices: quem iustum esse perspexerint, illi iustitiae palmam dabunt, Deut. 25,1] Gl 1,370,27 (8 Hss. ir[h]ruofan, 2 ana[h]ruofan, 1 Hs. iruuuofen ł irklagôn). ruffenta [convenerunt adversus eum (Jonathan) ... viri iniqui] interpellantes [adversus eum: et non intendit ad eos rex, 1. Macc. 10,61] 694,17 (5 Hss. ir[h]ruofan). rovfet [ecclesia, hac pietatem vestram legatione ...] appellat [, praeterita, praesentiaque repetit, Decr. Bonif. I] 2,128,26 (4 Hss. ir[h]ruofan). 3) jmdn. auffordern, zu einem Ort zu kommen, Glosse: riofi [cum (der Teufel) ... id a Martino responsi accepisset, se quo dominus] vocaret [intendere, Sulp. Sev., Mart. 6 p. 116,10] Nievergelt, Glossierung S. 202,76 (vor Gl 2,747,48). 4) etw. mit lauter Stimme äußern, etw. rufen: a) mit direkter Rede: (die Leute) reofun: heil, gisegonot si ther dar quimit in trohtines namen Israhelo cuning! clamabant: osanna, benedictus qui venit in nomine domini rex Israhel! T 116,5. ther heilant abur ruofenti mihileru stemmu: fater, in thino henti biuiluhu ih minan geist! Ihesus autem iterum clamans voce magna: pater, in manus tuas commendo spiritum meum! 208,6, z. gl. St. O 4,33,21. tho riaf ther liut al thuruh not ...: Nim thana garalicho thih! sin bluat si ubar unsih [vgl. respondens universus populus dixit: sanguis eius super nos, Matth. 27,25] O 4,24,29. fone diu mag paldo ruofen der tragicus poeta apud Grecos. O doxa doxa ... (gloria gloria ...) unde non iniuria exclamat tragicus Nb 157,19 [133,9/10]; ferner: T 71,6. 135,26. 198,3 (alle clamare). O 4,23,18; — hierher auch, im Part. Praes., substant. (wenn die folgende Aufforderung als von [h]ruofan eingeleitete direkte Rede aufgefaßt wird, sonst zu c): ih bim stemna ruofentes in vvuostinnu: garuuet trohtines uueg, soso quad Esaias ther uuizago ego vox clamantis in deserto: parate viam domini, sicut dixit Esaias propheta T 13,21, z. gl. St. ih bin wuostwaldes stimma ruafentes; rihtet gote sinan pad, so ther forasago quad O 1,27,41; ferner: T 13,3 (clamare); b) mit indirekter Rede: thaz niaman thar ni riafi, sid si (die Caritas) sia (das Gewand Christi) selbo scuafi, thaz wiht thar missihulli thes lichamen folli O 4,29,47; c) im adjekt. Part. Praes.: alle die dar ingan solton . die uuista be namen darain Fama luto ruofendiu . uuanda si uueibeles unde scultheizen ambaht habeta ingressuros etiam cunctos . nominatim vocabat Fama praeconans Nc 739,14 [55,8]; d) Glossen: riefon [corripit hunc (Paulum) Iudaea manus, rabidoque tumultu] conclamant [necis esse reum, Ar. II,916] Gl 2,32,1. Tiefenbach, Aratorgl. S. 25,29; — im Part. Praet.: verkündet, bekannt gemacht: keruoftez [nota est enim, et saepe legibus] conclamata [circuncellionum qua furunt (l. furiunt), detestabilis manus, Conc. Afr. XCIII p. 162] Gl 2,121,33 (5 Hss. bi[h]ruofen). 4,323,65. 5) Glossenwort: uuinnendi hiufandi hroafandi harendi heilulans luctuosus clamor Gl 1,168,32. appello gidingo. aduoco ruofo 4,34,55. appello gedinge ruofe aduoco attraho ferdinge 56. ruoffo appello 131,3.
Abl. [h]ruof1, [h]ruofâri, [h]ruofida, [h]ruoft, [h]ruofunga; [h]ruofalîn; [h]ruofento.