Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
geis(i)la st. sw. f.
st. sw. f., mhd. geisel, nhd. geißel; mnd. gêisele, mnl. gesele; vgl. afries. giselia ‘geißeln’; an. geisl, geisli. — Graff IV,274.
Stark flektiert: keisil-: nom. pl. -a Npgl 31,10; acc. pl. -a Gl 2,528,7; keisal-: dass. -a 306,27 (Rb); kesil-: dat. pl. -un 501,9 (Zürich C 164, 11. Jh., vgl. zu -e- Schatz, Ahd. Gr., § 27); geisil-: acc. sg. -a 549,7; geisl-: acc. pl. -a 754,37.
Schwach flektiert: keisilin: nom. pl. Npw 31,10; geisilun: acc. sg. OF 2,11,9; geiselun: nom. pl. Gl 2,509,64. 536,73; geisl-: acc. sg. -un T 117,2. O 2,11,9 (V, P -um: durch Übergang m > n im Fränk. veranlaßte Schreiber-Unsicherheit? Vgl. Braune, Ahd. Gr.13, § 124, Anm. 1.2); nom. pl. -un Gl 2,436,35.
Nicht eindeutig: keisil-: nom. sg. -a Gl 2,337,52; keisel-: dat. pl. -on 489,11; geisil-: nom. sg. -a 3,163,11 (SH A). Hildebrandt I,359,214 (SH A). Gl 3,309,7 (SH d); -i 289,10 (SH b, -i (< e < a) durch Assimil.?); dat. pl. -on 2,534,45. 538,5; geisel-: nom. sg. -a 3,163,11 (SH A, 2 Hss.). ZfdA. 68(1931),215; -e Gl 3,257,73/74 (SH a 2). 4,214,62 (gai-); gesil-: dass. -a 3,289,9 (SH b); geisl-: dass. -a 2,624,16 = Wa 87,22. 3,211,28 (SH B, S. Blasien, 12. Jh.; -sz-, vgl. dazu DWb. IV,1,2,2615, Abschn. 1 b: „schon im 15. Jh. einzeln“). 257,73 (SH a 2). 716,58 = 422,27. 4,33,54. 167,23 (Sal. d, -ey-); dat. pl. -un 2,754,33. — Wohl apokopierte Formen (alle 12. u. 13. Jh.): geisil: nom. sg. Gl 3,163,11 (SH A, -ai-). 4,33,54 (Sal. a 1); geisel: dass. 3,163,37 (SH A).
Formal unklar: gesili: dat. pl. (?) Gl 1,702,2 (clm 22 201, 12. Jh., < gesilin mit Weglassung des Abbreviatur-Striches über -i?; zu -e- statt -ei- (vgl. oben gesila) s. Matzel S. 64; zu -i bei Wörtern der ô-Dekl. Matzel S. 112).
Verschrieben: geiseselon: dat. pl. Gl 1,697,19 (S. Paul XXV d/82, 9./10. Jh.).
geis(i)la steht einer Vielzahl latein. Bezeichnungen für zum Antreiben, Strafen oder Foltern benutzte Instrumente gegenüber: z. B. wird mit g. sowohl ferula, die Strafrute in den Schulen, als auch scutica, die Riemenpeitsche, als auch flagellum, „ein weit schrecklicheres Werkzeug als scutica“ (Georges, Handwb.8, s. v. fl.) übersetzt. Eine dem Lateinischen angemessene Gruppierung läßt sich im Ahd. nicht vornehmen: Zuordnung aller vorhandenen Belege zu mehr als zwei Sememen ist nicht gerechtfertigt. 1) zum Strafen oder Antreiben: Stab, Rute, Gerte: keiselon [aetas prima crepantibus flevit sub] ferulis [Prud., Praef. 8] Gl 2,489,11. 501,9. 534,45. 538,5; hierher vielleicht auch: geisla [consumit gallicas mularum poena] mastigias [Sulp. Sev., Dial. II,3 p. 183,24] 754,37. 2) zum Antreiben, Strafen oder Foltern, mit Fortsatz aus (Knoten-)Stricken oder Lederriemen: Geißel, Peitsche: geiselon [contigit ... septem fratres ... apprehensos compelli a rege edere ... carnes porcinas,] flagris [, et taureis cruciatos, 2. Macc. 7,1] Gl 1,697,19. 702,2 (Parallel-Hss. filla oder fillâta). flagra vrina (?) geislun [zu: inde catenarum tractus, hinc lorea] flagra [stridere, virgarum concrepitare fragor, Prud., P. Hipp. (XI) 55] 2,436,35 (Parallel-Hss. fillâta). geislun [dehinc Martinum] flagris [ac fustibus urgere coeperunt, Sulp. Sev., Dial. II,3 p. 183,11] 754,33. keisila [adsit regula, peccatis quae poenas inroget aequas, ne] scutica [dignum horribili sectere flagello, Hor., Serm. I,3,119] 337,52. ZfdA.68 (1931),215. geisla scotica [Sed., De Graeca] Gl 2,624,16 = Wa 87,22. geiszla scutica vel scotica 3,211,28. 257,73. gesila. scutica ł scotica. flagellum 289,9. 309,6. geisla scutica 716,58 = 422,27. keisila [hoc sidus currum rapidasque agitare quadrigas commenti ...] verbera [dextrae et frenos phalerasque ... iusserunt, Prud., Symm. I,345] 2,528,7. geisila anguilla qua coercentur in scolis pueri, quae et scotica dicitur [Summ. Heinr. X,14,214] 3,163,11. Hildebrandt I,359,214. geisla anguilla Gl 4,33,54. 167,23. keisala [sputa,] flagella [, alapas, spineam coronam, crucemque sustinuit, Greg., Hom. I,2 p. 1 443] 2,306,27. gaisele flagellum 4,214,62. her teta samaso geislun fon strengin fecisset quasi flagellum de funiculis T 117,2. thiu selben Kristes kraft eina geislun thar giflaht O 2,11,9. nieht ein chamus (chambrittil) nube ouh flagella (keisila) suln demo unzamen NpglNpw 31,10; — als Werkzeug der personifizierten Zwietracht: Peitsche aus (Gift-?) Schlangen(?): uuiphilin. strangin. geisila [scissa procul palla structum et serpente] flagellum [multiplici media camporum in strage iacebant, Prud., Psych. 685] Gl 2,549,7 (oder Vok.-Übers.: Peitsche aus geflochtenen Gerten oder Riemen? vgl. 549,5); — wahrscheinl. Strick- oder Riemenpeitsche mit Stacheln oder Metallplättchen (vgl. blîgeisila Ahd. Wb. 1,1208): geiselun [ignis et] fidiculae [saeviant, Prud., P. Rom. (X) 481] 509,64. fidiculae genus ferri subtilissimi quo incidebantur martyres [Prud., ebda.] 536,73 (vgl. Gl.: fidiculae, funes ad flagellandum ... in hoc tamen loco significat ungulas, vel genus tormenti quo rei in eculeo suspensi torquentur).
Komp. blîgeisila.