lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

firgeban

nur ahd. · 3 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

AWB
Anchors
5 in 3 Wb.
Sprachstufen
1 von 16
Verweise rein
18
Verweise raus
14

Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch

firgeban st. v.

Bd. 4, Sp. 162
firgeban
st. v., mhd. nhd. vergeben; as. far-, forgeBan, mnd. vorgēven, mnl. vergeven; afries. urieva; ae. forgifan; got. fragiban. — Graff IV,118 ff.
Praes.: far-kip-: 3. sg. -it Gl 1,22,20 (Pa); 2. sg. imp. -] S 310,17 (S. Emm. Geb., 2 Hss., davon 1 Hs. 9. Jh.); for-: dass. -] 44,40 (Pn., Hs. A); far-gip-: 3. sg. -it Gl 2,345,25 (clm 6 325, 9. Jh.); for-: 2. sg. imp. -] S 16,11 (Wess.). 60,1 (frk. Geb.); far-gib-: 3. sg. -it Gl 2,380,35 (Antw. 126, 9./10. Jh.); fur-: dass. -it S 82,20; for-: dass. -it 328,23 (2 Hss.); 2. sg. imp. -] 24 (2 Hss.); fir-: 3. sg. -it Gl 2,49,20; uir-: 1. sg. -e S 353,21; fer-: 2. sg. -ist Np 39,11; -est S 141,28 (WB); 3. sg. -et Np 58,6. 111,5 (2); 2. sg. imp. -] NpNpw 24,18. 38,14. Np 93,2 (3). Npgl 101,8. 108,4. Npw 18,13. 27,2; uer-: 2. sg. -est 39,11; 3. sg. -et 111,5 (2); [for-giuiđ: dass. Pk 115,3 (oder id? Anm.)].
far-kepan: inf. S 310,24 (S. Emm. Geb., Hs. A); -keban: dass. Gl 1,276,72 (Jb-Rd); -gepan: dass. 2,271,17 (M, 2 Hss.). S 309,8 (abair. B.). 310,30 (S. Emm. Geb., Hs. A); -geb-: 3. pl.? -ant Gl 2,52,39 (Prag, Lobk. 434 f. 51 b, 9. Jh.); inf. -an S 310,24 (Hs. B); for-: 3. sg. conj. -e F 41,10; fir-: inf. -an Tiefenbach, Aratorgl. S. 24,22; inf. dat. sg. -enne Npw Orat. dom. 12; uir-: 3. sg. conj. -e S 353,22; inf. -an 148,6 (BB); fer-: 2. sg. -est Np 58,6; 1. pl. -emes Gl 1,790,25; 2. pl. imp. -ent 764,43. Npgl 111,5; inf. -an Gl 2,36,54. 773,39; inf. dat. sg. -enne NpNpw 24,10. Np Orat. dom. 12 (Hs. R = S. XLVIII,14). Npw 110,10; uer-: inf. -en Nb 108,26 [119,14]; inf. dat. sg. -enne Np Orat. dom. 12.
Praet.: for-gap: 3. sg. Gl 2,143,21 (Leipzig Rep. II. A. 6, 9. Jh.); fir-: dass. 255,20 (M, 5 Hss.); vir-: dass. 21 (M); for-gab: dass. F 1,23; fir-: dass. O 3,14, 70. 5,11,15. 12,60; fer-: dass. Gl 1,725,37 (2 Hss.); ver-: dass. 2,487,67.
for-gapi: 2. sg. S 16,11 (Wess.; Hs. for*pi); fer-gab-: dass. -e Np 118 D,26 (-â-); 3. sg. conj. -e Gl 1,781,4; uer-: 2. sg. -e Npw 118 D,26.
Part. Praet.: far-kepan: Grdf. Gl 1,104,14 (Pa Ra). 18 (Pa). Beitr. 52,162 (clm 14 379, 9. Jh.); fir-: dass. Gl 1,104,14 (K). 18 (K); fer-: dass. 4,329,20 (clm 29 095,1, 9. Jh.); far-keban: dass. S 209,1 (B; das erste a aus Korr.). 242,24 (B). 268,25 (B); nom. sg. f. -]iv 269,13 (B); -gepan: Grdf. Gl 2,100,50 (3 Hss., darunter clm 19 417, 9. Jh.). 112,38 (M); dat. sg. m. o. n. -]emo 273,6 (M, 3 Hss.); acc. sg. m. -]un Mayer, Glossen S. 74,14 (clm 6 300, 8. Jh.); acc. pl. -]un Gl 2,286,18 (M); fer-gepeni: nom. pl. m. 68,65; far-geb-: Grdf. -an 100,52. 4,604,13; for-: dass. -an F 8,19. 25,13; fir-: dass. -en S 157,6. Npw Orat. dom. 12; nom. pl. m. -ani Gl 2,66,35. 73,43. Festschr. Ford S. 308,53; -ena Gl 2,71,64; fer-: Grdf. -en Np 31,2. 50,14. 64,4, 69,6. 84,3. Orat. dom. 12 (Hs. R = S. XLVIII,15). Npgl 73,19; -in 111,5; acc. sg. f. -ina Np 37,6; uer-: Grdf. -en S 348,85 (v-). Np Orat. dom. 12. Npw 31,2. 50,14; -in S 361,137; fir-gheban: dass. I 10,6; [for-gefen: dass. Wa 69,11 (Merseb. Gl., 11. Jh.)].
Nur die Endung geschrieben: pan: inf. Mayer, Glossen S. 62,9 (clm 4 542, 8./9. Jh.).
Verschrieben: far-gebant: part. prt. Gl 4,322,68 (nt ligiert; verschr. unter Einfluß von vorherigem kaskerit?); for-gibig: 3. sg. S 328,23 (Fuldaer B., Hs. A, 10. Jh., vgl. Anm. 34).
Verstümmelt: for: 1. pl. Gl 2,149,58 (mus. Brit. Arund. 393, 9. Jh.; beide e mehr als halb abgeschnitten, vgl. Beitr. 73,200; l. forgebemes, Steinm.). 1) jmdm. etw./jmdn. geben, übergeben: a) jmdm. etw. schenken, etw. hingeben, ellipt. m. Akk./ ohne Best., eigtl. u. bildl.: fergab iz [unus debebat denarios quingentos, et alius quinquaginta. Non habentibus illis unde redderent,] donavit [utrisque, Luc. 7,42] Gl 1,725,37. firgebani [multo igitur infeliciores improbi sunt iniusta impunitate] donati [quam iusta ultione puniti, Boeth., Cons. 4,4 p. 102,64] 2,66,35. 68,65. firgebena donati (honorati) [ebda.] 71,64. 73,43. Festschr. Ford S. 308,53. fargepan [nos ad praecepta dominica] largiri [nostra saltem superflua nolumus: haec (Felicitas) ... sed pro illo etiam propriam carnem dedit, Greg., Hom. I,3 p. 1 446] Gl 2,271,17. Mayer, Glossen S. 62,9; hierher wohl auch (mit Bezug auf caritas): fergebemes [mutuam in vobismetipsis charitatem continuam habentes: quia] charitas (Randgl. donamus) [operit multitudinem peccatorum, 1. Petr. 4,8] Gl 1,790,25; b) jmdm. jmdn. anvertrauen, zur Frau geben(?): farkeban donare [ohne Kontext] Gl 1,276,72 (nach Steinm. wohl Gegenglosse zu vorhergehendem keban [non possumus facere quod petitis, nec] dare [sororem nostram homini incircumciso, Gen. 34,14] 71); c) Glossenwort: farkepan deditus Gl 1,104,14. dedita 18. 2) etw. zurückgeben: farkepan [cum enim hoc (pecunia)] redditur [quod acceptum fuerat, Greg., Hom. I,9 p. 1 465] Beitr. 52,162. 3) jmdm. etw. darreichen, m. Dat. d. Pers. u. Akk. d. Sache: in einem Bilde: nu auar, euuigo, forkip uns, truhtin, den dinan lichamun enti din pluot, daz uuir fona demu altare intfahames S 44,40. 4) jmdm. etw. auftragen, etw. auferlegen, m. Dat. d. Pers. u. abstr. Akk.: sus quhad dher gomo, dhemu izs firgheban uuard ... umbi Christian Iacobes got cui constitutum est de Christo dei Iacob I 10,6; Glosse: kascerit odo fargepan [de his, qui diversis facinoribus peccaverunt ... pro qualitate delicti, talibus poenitentiae tempus] impensum [propter clementiam, et bonitatem dei communio concedatur, Conc. Laod. CV p. 129] Gl 2, 100,50. 112, 38. 4,322,68. 5) jmdm. etw. zuteil werden lassen, verleihen, meist m. Dat. d. Pers. u. abstr. Akk.: a) allgem.: cot almahtico ... du mannun so manac coot forgapi, forgip mir in dino ganada rehta galaupa enti cotan uuilleon, uuistom enti spahida S 16,11. so fram so mir (Karl) got geuuizci indi mahd furgibit 82,20 (vgl. auch 6). fon himile inan (den hlg. Geist) sid ouh gab, so er in er ju firgab [vgl. cur ergo prius in terra discipulis datur, Alc. in Joh. 20] O 5,12,60. [for allun thie forgiuiđ (Gott) mi quid retribuam domino pro omnibus quae retribuit mihi Pk 115,3.] so gefesteno mih uuanda du mir iz nu fergeben habest . daz ih furder sculdig neuuerde [vgl. quod donasti, ex hoc factus securus, atque ista gratia confirmatus, Aug., En.] NpNpw 50,14; Glossen (vgl. auch 6): fargepanemo [sed] concessa [potestate praedicationis, Greg., Hom. I,4 p. 1449] Gl 2,273,6. forgap [(episcopi) non iam ex genere carnis ... eliguntur, ... sed pro uniuscuiusque merito, quod in eum gratia divina] contulerit [Is., De off. 2,5 p. 782] 344,8. [forgefen [(exorcista) exerceat] donum quod illi est a spiritu sancto concessum [ebda. 2,13 p. 793] Wa 69,11]; — ferner: S 60,1 (perdonare). 309,8. 310,17. 24. 30. 328,23. 24; b) jmdm. etw. (Lob) erweisen: den fargepanun [quem exterius nudum reddidit, hunc interius ditiorum fieri] per exhibitam [laudem conditoris invidit, Greg., Mor. in Job 3,8 p. 77] Mayer, Glossen S. 74,14. 6) jmdm. (auch einer Sache) etw. (auch jmdn.) einräumen, zugestehen, gewähren: a) allgem.: m. Dat. d. Pers. u. abstr. Akk., auch ellipt.: (pado) allero meist iungem tragoor si farkeban .. (balnearium usus) sanis autem et maxime iuvenibus tardius concedatur S 242,24. stat zvavvartee denne ingaganganer ist .. nalles dea div imv pi ervvirdii des evvarttvames farkebaniv non illum (locum) qui ei reverentia sacerdotii concessus est 269,13. got dher solihha gauualtida forgab mannum qui dedit potestatem talem hominibus F 1,23. forgeban ist mir (Christus) alles kauualt in himile enti in ærdu data est mihi omnis potestas 25,13. firgab in (den Jüngern) thaz zi ruame, theiz wari in iro duame, thaz sies alles wialtin, so wio so siez giriatin O 5,11,15; — wohl m. Dat. d. Pers. u. flekt. Inf./ Inf.: si farkeban .. stan concedatur ei (dem Neueintretenden ins Kloster) tamen post abbatem stare S 268,25. .. archen- nenne ghiruni himilorihhes .. forgeban quia vobis datum est nosse mysterium regni caelorum, illis autem non est datum F 8,19; — Glossen: firgibit [haec (katachresis) autem a metaphora differt, quod illa vocabulum habenti] largitur [, haec, quia non habet proprium, alieno utitur, Beda, De schem. p. 180] Gl 2,49,20. forgepames [ut eis (den Frauen) decem annorum tempus, secundum praefixos gradus poenitentiae] largimur [Conc. Anc. XL p. 121] 149,58. firgap [quod possessor eius audiens, valde pertimuit, atque humiliter (dem Bischof Paulinus)] obtulit [(der Schwiegersohn des Königs), dicens: Pete quod vis, Greg., Dial. 3,1 p. 281] 255,20. unkarohhono fargepanun [superest, ut ante mortem tempora] indulta [rapiamus, Greg., Hom. I,13 p. 1 485] 286,18. fargipit [medicinali remedio poenitentiae] subrogat [(ecclesia catholica) adiumentum, Is., De off. 2,17 p. 802] 345, 25. ferkepan [peculiae vero sive conlaboratum, quod habet aut deinceps elaborare potuerit, sibi habeat] concessum [atque indultum, Formulae, MGL V p. 465] 4,329,20; — urloubî firgeban, m. Dat. d. Pers. u. zi + inf. ‘jmdm. etw. erlauben’: discoom duruh suuigilii fruatii seltkaluaffo ze sprehhanne farkeban ist vrlaubii perfectis discipulis ... rara loquendi concedatur licentia S 209,1, z. gl. St. [= Reg. S. Ben. 6] fargebant concedatur Gl 2,52,39; b) jmdn. zulassen: forgap [sanctum concilium] concessit [iudices postulatos, Conc. Afr. C p. 165] Gl 2,143,21; c) Glossenwort: farkipit caheizzit promittit (wohl verwechselt mit permittit, vgl. Splett, Stud. S. 74) Gl 1,22,20. fargeban ist concessus est 4,604,13. 7) jmdm. etw. (ein Vergehen) vergeben, jmdm. (der einem Böses angetan hat) verzeihen, etw. erlassen, m. Dat. d. Pers. u. abstr. Akk./nur mit Dat. d. Pers./nur mit abstr. Akk./abs.: a) seitens der Menschen: mit dem heiligen paternoster habet ir allen den vergeben, die wider iuch getan habent S 348,85. vuunnesam mennisco ... der andermo ignoscendo fergibet . unde gibet NpNpw 111,5. dimittite et dimittetvr vobis (fergebent so uuirt iu fergebin) Npgl ebda. (Npw firlâzan; vgl. auch b); Glossen: fergebent donate [mihi (Paulus) hanc iniuriam, 2. Cor. 12,13] Gl 1,764,43. fargibit [nec frustra sperat parcendum peccatis suis, qui] ignoscit [alienis, Prosp., Epigr. 38 Überschr.] 2,380,35; ferner: S 353,21. 361,137. NpNpw 111,5 (ignoscere). Orat. dom. 12. Npw 110,10 (Np donare); b) seitens Gottes, auch Christi: firgab in thiu sin guati thio iro missodati O 3,14,70. vbelero forderon lera ubermegenoton unsih ... So du dih pringest patri sacrificium uespertinum . so uuirdet der irredo fergeben [vgl. impietas expietur et propitietur, Aug., En.] Np 64,4. habest fergeben daz unreht dines folches remisisti iniquitatem plebis tuae 84,3. kilt dien ubermuoten . fergib dien diemuoten 93,2. sie lonoten mir guotes mit ubele ... Pater ignosce illis (fater fergib iz in) Npgl 108,4. 101,8. Npw 18,13. 27,2 (beide Np ignoscere, Npgl bilâzan); Glossen: fergabe [ut (Christus)] repropitiaret (i. donaret) [delicta populi, Hebr. 2,17] Gl 1,781,4. fergeban [sator ille (d. i. Christus) benignus ni] donare [velit, quidquid temerarius error, corrupto natale, tulit, Ar. II,378; vgl. remittere, condonare, PL 68,195] 2,36,54. 773,39. Tiefenbach, Aratorgl. S. 24,22. vergab solvit [(die göttliche Huld) reatum (der Menschen), Prud., H. ieiun. (VII) 175] Gl 2,487,67; ferner: F 41,10. NpNpw 24,10 (donare). Orat. dom. 12. Np 58,6 (misereri). 93,2. Npgl 111,5 (Np dimittere); — als kirchensprachliche Wendung: sculd/sunta firgeban ‘Schuld, Sünden vergeben’: der uuola lebendo ... na sunda firgeben uuerden in demo iungesten sunestaga S 157,6. daz mir got alle mine schulde uirgebe 353,22. salig man ist . demo got sine sunda neuuizet . uuanda er imo sie fergeben habet [vgl. quibus remissae sunt iniquitates, Cass.] NpNpw 31,2. fergebina sunda niuuuota ih Np 37,6. dimittentvr vobis peccata vestra (so uuerdent iu iuuuera sunda fergeben) Npgl 73,19; ferner: S 141,28. 148,6. NpNpw 24,18 (dimittere). 38,14 (remittere). 39,11 (donare). 118 D,26 (dimittere). Np 58,6 (misereri). Np 69,6 (donare). 93,2. 8) jmdm. Gift geben, jmdn. vergiften, m. Dat. d. Pers.: Suetonivs saget . taz er (Nero) sinero muoter diccho uergeben uuolti ... To imo des nespuota ... do hiez er sia gladio slahen Nb 108,26 [119,14].
Abl. firgeban part.-adj., firgebano, firgebanto, firgebannissa.
Vgl. G. de Smet, Remissio peccatorum. Festschr. Schröbler S. 1—22.
12426 Zeichen · 625 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 8.–11. Jh.
    Althochdeutsch
    firgebanst. v.

    Althochdeutsches Wörterbuch · +4 Parallelbelege

    fir- geban st. v. , mhd. nhd. vergeben; as. far-, forgeBan , mnd. vorgēven, mnl. vergeven; afries. urieva; ae. forgifan;…

Verweisungsnetz

19 Knoten, 23 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 4 Wurzel 4 Kompositum 10 Sackgasse 1

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit firgeban

4 Bildungen · 4 Erstglied · 0 Zweitglied · 0 Ableitungen

Zerlegung von firgeban 2 Komponenten

fir+geban

firgeban setzt sich aus 2 eigenständigen Lemmata zusammen. Die Klammerung zeigt die Hierarchie der Komposition; Klick auf einen Bestandteil öffnet seine Etymologie.

firgeban‑ als Erstglied (4 von 4)

firgeban(n)issa

EWA

firgebanAWB part.-adj., nur in Gl. seit dem 12. Jh.: ‚unentgeltlich, ohne Bezahlung, gratui- tus‘. S. firgeban. – [firgebana Gl. 2, 71, 64: …

firgebannissa

AWB

firgeban·nissa

fir- gebannissa st. f. far-gepanissa: nom. sg.? Mayer, Glossen S. 77,20; nom. pl. 22 ( beide clm 6 300, 8. Jh. ). Vergebung der Schuld u. Sü…

firgebanto

AWB

fir·gebanto

fir- gebanto adv. — Graff IV,118 ff. s. v. fargeban. fer-gebendo: Np 71,13. 144,8; fir-gebende: Npw ebda. Cant. Moysi 11. Schuld u. Sünde ve…

Zitieren als…
APA
Cotta, M. (2026). „firgeban". In lautwandel.de — Aggregat aus 53 historischen deutschen Wörterbüchern. Abgerufen am 19. May 2026, von https://lautwandel.de/lemma/firgeban/awb
MLA
Cotta, Marcel. „firgeban". lautwandel.de, 2026, https://lautwandel.de/lemma/firgeban/awb. Abgerufen 19. May 2026.
Chicago
Cotta, Marcel. „firgeban". lautwandel.de. Zugegriffen 19. May 2026. https://lautwandel.de/lemma/firgeban/awb.
BibTeX
@misc{lautwandel_firgeban_2026,
  author       = {Cotta, Marcel},
  title        = {„firgeban"},
  year         = {2026},
  howpublished = {lautwandel.de — Aggregat aus 53 historischen deutschen Wörterbüchern},
  url          = {https://lautwandel.de/lemma/firgeban/awb},
  urldate      = {2026-05-19},
}