Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
fâhan red. v.
red. v., mhd. vâhen, vân, nhd. fangen; as. fâhan, mnd. vân, mnl. vangen, vaen; an. fá; got. fāhan; afries. fa; ae. fón. — Graff III,386 ff.
Praes.: fah-: 1. sg. -o Np 118, Prooem.; 2. sg. -is T 19,9; 3. sg. -it 92,2; 3. pl. -ant Gl 1,109,10 (R). 2,52,35 (Prag, Lobk. 434, 9. Jh.); -ent Nb 295,8 [319,23]. NpNpw 124,4. Np 89,10 (-â-). 93,21 (-â-). Npw 43,25; 3. sg. conj. -e S 39,11. 19 (beide Rez. 1, 8. Jh.). O 2,12,67. Np 93,4 (-â-); 3. pl. conj. -en 68,28 (-â-); 2. sg. imp. -] Nm 851,16; -e ebda. (Hs. K = S. CLXXXVIII,6); 1. pl. imp. -emes O 4,9,34. 37,29; 2. pl. imp. -et T 183,2; -ent W ACK 45,1; inf. -an O 3,8,1. 16,67. 22,65. 4,7,17. Nb 303,27 [331,4]; dat. sg. -anne T 185,7; -enne 19,6. 124,6. Nm 856,31. NpNpw 126,2 (Np -â-); part. -anti T 89,2; -ente Gl 1,715,37 (2 Hss., darunter Brüssel 18 725, 9. Jh.). 5,15,30; -endi 1,715,38; -ende Nc 693,15 [8,22]; uah-: 3. sg. -et Nk 479,31; 3. pl. -ent Nb 40,3 [45,9]; 2. pl. imp. -ent W B 45,1; inf. dat. sg. -enne Nb 87,29 [98,1]; uait: 3. sg. S 126,41 (Phys., 11. Jh.).
phaet: 3. sg. S 129,83 (Phys., 11. Jh.).
Mit Umstellung des h: fhaen: inf. S 95,26 (Georgsl., 9. Jh.). 96,37 (ebda.).
Einfluß des Part. Praet. liegt vor bei: fangit: 2. pl. imp. Pw 70,11.
Praet: fianch: 3. sg. O 4,13,1 (F); fiang: dass. 2,5,11. 4,11,15 (PV). 13,1 (PV); 3. pl. -]un 16,55. 5,13,36 (P). Oh 100; 3. pl. conj. -]in O 2,6,15.
fieng: 3. sg. T 60,15. 81,4; 2. pl. -]ut 185,8; 3. pl. -]un 10. 12; -]on Gl 2,32,6. Pw 58,4; -]en Np 77,9; -]in Npgl 68,3; 3. pl. conj. -]in T 80,8. 153,4. — phienget: 2. pl. Npw 117,25.
fiegen: 3. pl. Gl 2,693,37 (Melk n. sign., 12. Jh.). — phiegin: 3. pl. S 170,39 (Preds. B, 11. Jh.); zu den Formen ohne Nasal vgl. Braune, Ahd. Gr.12 § 350 Anm. 7.
fînc: 3. sg. S 126,47 (Phys., 11. Jh.); zu -î- für -ie- vgl. Braune, Ahd. Gr.12 § 36 Anm. 3.
fengin: 3. pl. conj. F 21,23; uenge: 2. sg. Gl 5,517,10 (Gespr., 10. Jh.); zu -e- vgl. Braune, Ahd. Gr.12 § 350 Anm. 7.
Part. Praet.: ca-fangan: Gl 2,283,50 (M); nom. sg. f. -]iu 4,330,12 (fragm. S. Emm., 9. Jh.; k-); ki-: Grdf. S 227,23 (B). 228,29 (B). 229,6 (B); -uangan: 227,37 (B); ke-fangen: Nb 138,15 [149,18]. Np 39,13. 58,4; acc. sg. m. -]en Nb 61,29 [70,7]; -uangen: 128,27 [140,9]. NpNpw 9 Diaps. 2 (= Npw 9,24); chi-fangan-: acc. sg. f. -a I 42,10; gi-: Grdf. -] O 4,33,13. 5,13,10; acc. sg. m. -an T 124,3; dat. pl. -en 2; -uangen: S 138,7 (BB); -uuangan: Gl 2,168,65 (clm 6277, 9. Jh.; zu uu vgl. Schatz, Ahd. Gr. § 166; vgl. jedoch Steinm., der giuangan liest); ge-fangen: 615,7. S 138,7 (WB). 343,23. Nb 61,25. 183,22 [70,3. 199,27]. Npgl 56,9. Npw 39,13; dat. sg. m. n. -]emo Gl 2,35,61; -fangun: S 351,13; -fangin: 353,8; -vangen: 362,9; -vangin: 357,8; -uangen: Gl 1,347,12 (M). S 346,31. Nb 16,22. 85,30. 105,14/15 [18,9. 95,30. 116,3/4]. Ni 584,5; -uangin: S 355,7.
ge-uanen: S 126,38 (Phys., 11. Jh.; zu -n- für -ng- vgl. Braune, Ahd. Gr.12 § 128 Anm. 3).
Ohne Präfix: uangen: S 338,8 (Benediktb. Gl. u. B. I, 12. Jh.).
Verstümmelt: ..phangin: part. prt.? S 178,12 (Preds. C). Unsicher: fahan: (lat. 3. pl.) Beitr. 73,228 (nach Gl 4,336,4; mus. Brit. Add. 19 723, 10. Jh.). I. greifen, fangen: 1) jmdn. oder etw. ergreifen, nach jmdm. oder etw. greifen, etw. nehmen, sich jmds. bemächtigen: a) mit Akk. d. Pers. oder Sache: α) eigentl.: (Jesus) gieng in thar thaz magatin lag. Inti fieng ira hant tenens manum eius T 60,15. sliumo ther heilant thenenti sina hant fieng inan (Petrus) extendens manum apprehendit eum 81,4. fahanti sibun brot inti uisga ... gab sinen iungoron accipiens septem panes et pisces 89,2; — Glosse: fiegen prensant [fastigea dextris, Verg., A. II,444] Gl 2,693,37; β) bildl.: stauf einan in morgan, danne in (den Kranken) iz (das Fieber?) fahe S 39,11. uoruuergit geist fahit inan (den Sohn) spiritus adpraehendit eum T 92,2; γ) in der Wendung selida fâhan ‘Aufenthalt nehmen’: guare uenge inat selida, gueselle ł guenoz .i. par .i. ubi abuisti mansionem ac nocte, conpagn? Gl 5,517,10; b) mit Präp. zi + Dat. d. Sache, bildl.: etw. an sich reißen: fiengon ce densenin (d. i. den sinen) uuorton [protinus hanc vocem querulae] rapuere [phalanges, Ar. II,954] Gl 2,32,6 (vgl. von Gadow, Aratorgl. S. 64); c) ohne Best., bildl.: ipu iz (das Fieber?) noh danne fahe, danne diu nah gitruncan si S 39,19. 2) jmdn. oder etw. fangen, einfangen, gewaltsam ergreifen, gefangennehmen, mit Akk. (ohne Best. T 19,6, mit Ellipse O 4,33,13): a) auf Tiere bezogen: α) allgem.: igil giuuangan ericius [cum] apprehenditur [Greg., Cura 3,11 p. 47 = Is. 34,15] Gl 2,168,65. noh ez (das Einhorn) nemag ze neheinero uuis geuanen uuerdin nullus venatorum eum capere potest S 126,38. so chumit der iagere unde uait ez (das Einhorn) sicque comprehenditur 41. (nadra) dhea chisaughida gotes uuordes, chifangana, ardhans sia Christ dhanan uuzs alilenda ille serpens ..., quem ablactatus conprehensum exinde captivum traxit I 42,10. der fogel ... der uuirt kefangen . unde in cheuia getan Nb 138,15 [149,18]. uahent uns die luzzelon uohon capite nobis vulpes parvulas W 45,1; β) spez. Fische: oba iro thehein wiht habeti, ... gifangan mit then nezzin O 5,13,10. joh hiaz er sie ouh giwisso bringan thero fisgo, thie sie tho thes fartes fiangun mithontes [vgl. afferte de piscibus, quos prendidistis mane, Joh. 21,10] 36 (P, FV gifiangun); — ohne Best.: quad her (Christus) zi Simone: ... zilazet iuuuaru nezziu zi fahenne laxate retia vestra in capturam T 19,6; b) auf Menschen bezogen: α) eigentl.: fahente inan anagrifente [ille (servus) invenit unum de conservis suis, qui debebat ei centum denarios: et] tenens [suffocabat eum, Matth. 18,28] Gl 1,715,37. 5,15,30. hiez er Goriien fahen, hiez en uzziehen S 95,26, ähnl. 96,37. ih gloube daz er (Christus) ... uona den Iuden gefangen uuart 138,7. 338,8. 343,23. 346,31. 351,13. 353,8. 355,7 (tenere). 357,8. 362,9. (die Hohenpriester) uuorahtun karati daz sie Ihesusan fengin enti arsluogin consilium fecerunt, ut Iesum dolo tenerent et occiderent F 21,23. quad ther heilant zi Simone: ... fon hinan giu fahistu man ex hoc iam homines eris capiens T 19,9. soso her (Jesus) thaz inkanta thaz sie zuouuerte uuarun, thaz sie fiengin inan inti tatin inan cuning, floh ut raperent eum et facerent eum regem, fugit 80,8, ähnl. O 3,8,1 (rapere). tho thie accarbigengon gifanganen sinen scalcun anderan filtun agricolae adprehensis servis eius alium ceciderunt T 124,2. tho inan (den Sohn des Weingärtners) gifanganan vvurphun uzan themo uuingarten adprehensum eum eiecerunt extra vineam 3. sie (die Pharisäer) tho suohhente inan (Christus) zi fahenne quaerentes eum tenere 6, ähnl. 153,4 (tenere). 183,2 (tenere). 185,7 (conprehendere). 8 (tenere). 10 (conprehendere). 12 (tenere). so limphit, thaz man fahe ... then selbon mennisgen sun O 2,12,67, ähnl. 3,16,67 (apprehendere). 22,65 (apprehendere). 4,16,55 (tenere). tho zalt in thiu sin guati ... wio se scoltun fahan ... thie sine liobun thegana 7,17. got farliet imo, ehtit sin in fangit imo (David) persequimini et comprehendite eum Pw 70,11 (vgl. zur Verwendung von imo für den Akk. Gr. § 83). den (Perseus) er selbo (Paulus) gefangen habeta a se capti Nb 61,25 [70,3]. so in Paulus kefangenen (Perseus) ze Romo brahta 29 [70,7]. manige Afros teta Regulus in haft ... daranah uuard ouh er geuangen ipse prebuit manus catenis victorum 105,14/15 [116,3/4]. lose mih fone unrehto farenten. Vnde halt mih fore manslekkon. Vuanda sie mih kefangen habent. Sie habent mih praht . in dia not dero passionis quia ecce occupaverunt animam meam Np 58,4. sie (die Sündigen) bergent sih fore stationario . daz er sie nefahe [vgl. vitant oculos stationarii, ne statim teneantur, Aug., En.] 93,4. cythara scelle . daz Christvs ... dormiat . teneatur . flagelletur (slafe gefangen uuerde . pefillet uuerde) Npgl 56,9, ähnl. 68,3 (tenere); Glosse: cafangan pirun [nos autem mali] capimur [, sed in bonitate permutamur, Greg., Hom. I, 11 p. 1474] Gl 2,283,50; — mit Ellipse: (die Sonne) sah gifangan joh druhtin ira irhangan O 4,33,13; β) bildl.: fan mannon bluodo bihalt mi. Uuanda ecco fiengon sela mina quia ecce ceperunt animan meam Pw 58,4; γ) übertr.: jmdn. innerlich einfangen, umgarnen, umstricken, mit Akk. d. Pers.: sie uuerdent keuangen in iro gedanchen . die sines unrehtes folchete sint comprehendentur in cogitationibus suis quas cogitant NpNpw 9 Diaps. 2 (= Npw 9,24). miniu unreht habent mih kefangen comprehenderunt me iniquitates meae 39,13; — Glosse: gefangen uuirdis [aut si magnarum] caperis [dulcedine rerum, Sed., Carm. pasch., Prol. 7] Gl 2,615,7; δ) in der Wendung muote gifangan ‘verrückt’: mote kafanganiu [quia quaedam mulier] mente capta [, dum sensum funditus perdidisset, per montes ... vagabatur, Greg., Dial. 2,38 p. 273] Gl 4,330,12; c) jmdn. durch Argumente einfangen, festlegen, mit Akk. d. Pers.: so getan argumentatio . heizet in rhetorica comprehensio . taz chit keuangeni ... Also daz ist in euangelio. Baptismum Iohannis de cęlo erat . an ex hominibus? Souueder sie chadin de cęlo . an ex hominibus . so uuurtin sie geuangen Nb 85,30 [95,30]. uuanda diu zuei daz tritta uuurchent . mit tiu der man so gefangen uuirdet . taz er dana nemag . pe diu heizet taz conclusio 183,22 [199,27]. 3) etw. in Besitz nehmen, von etw. Besitz ergreifen, Glosse: gefangenemo [concessaque nobis insula portus erit, cuius statione licebit] adrepta [tellure frui, Ar. II,1122] Gl 2,35,61. 4) sich eine Krankheit zuziehen, von einer Krankheit befallen werden, mit Akk. d. Sache: ungehuht habet er geuangen. Kemeine suht tero auuizzonton laethargum patitur Nb 16,22 [18,9]. 5) Glossenwort: canemant fahant deripiunt rapent Gl 1,109,10; Vok.-Übers.: geuangen ist [adipem cadaveris morticini, et eius animalis, quod a bestia] captum est [, habebitis in varios usus, Lev. 7,24] 347,12 (clm 22 201; 7 Hss. irbîzan). II. in eine bestimmte Richtung gehen, sich hinwenden: 1) eine Richtung einschlagen, in eine Richtung gehen, bildl.: a) mit Akk. d. Sache: misselichen uueg habent keuangen allero menniskon sorga diverso quidem calle procedit Nb 128,27 [140,9]; — Glosse: fahant [ideo (die Gehorsamen) angustam viam] arripiunt [Reg. S. Ben. 5] Gl 2,52,35; b) mit Adverb, bildl.: anafahendo habet er (der Buchstabe, der Ton) geuualt zeerheuenne so nidero . alde so hoho er uuile . aber so er erheuet . unde furder gerucchet . so nehabet singendo nehein geuualt . nideror alde hohor . zefahenne Nm 856,31. 2) sich an jmdn. heranmachen, sich an etw. machen: a) mit Präp. zi + Dat. d. Pers. oder Sache: fiang er (der Teufel) tho, so er then (Adam) giwan, mit thiu zi themo andremo man O 2,5,11. fiang tho zi iro fuazin [vgl. coepit lavare pedes discipulorum, Joh. 13,5] 4,11,15 (PV, gianc F). erist ahtun sie sin (Johannes), ... fiangun tho mit nide zi selb druhtine Oh 100; b) mit Präp. ana + Akk. d. Pers.: so sie danne uuellen choron . uuaz sie getuen mugin . so uahent sie an die mahtigosten chuninga ... tie beitent sie sih nah in gebrechen gaudent subdere summos reges Nb 40,3 [45,9]; mit Präp. ana + Akk. d. Sache ‘nach etw. trachten’: an des rehten lib fahent sie captabunt in animam iusti Np 93,21; c) mit Adverb: thiu natara iogilicho spuan siu drugilicho, thaz sies wiht nintsazin joh thaz obaz azin. In tod, quad, ni gigiangin, thoh siu tharazua fiangin O 2,6,15. 3) sich jmdm. oder einer Sache innerlich zuwenden, mit etw. beginnen: a) mit Präp. zi + Dat. d. Pers. oder Sache: bi thiu fahemes mit frewidu nu frammort zi theru redinu O 4,9,34, ähnl. 13,1. so ist nu zeuahenne ... ze starcheren redon puto utendum esse paulo validioribus . s. remediis Nb 87,29 [98,1]. alde sie nu fone achusten ze tugede fahent a vitiis declinantes . virtutis iter arripiunt 295,8 [319,23]. ube er uuola uahet ze tugede si enim bene mobilior ad virtutem fiet Nk 479,31. in din reht nechomen sie. Ze rehte nefahen sie non intrent in iusticiam tuam Np 68,28. sie fiengen ze uuige 77,9. der buh bezeichenot die in demo ahtisali sih globent . unde uuidere ze den heidenen fahent Npw 43,25 (Np sih hinahaftôn); b) mit Präp. ana + Akk. d. Pers. oder Sache: to begonda er sih trosten . unde aba disen questionibus . an andere fahen Nb 303,27 [331,4]. ter an dingolichemo der lukkero ist . ter habet geuangen an den uuideruuartigen uuan hic habet contrariam opinationem Ni 584,5. so fah aber an den churzisten nete . unde teile in in driu Nm 851,16; c) mit Adverb: suntar fahemes tharazuo ...; giduemes lutmari mennisgon in wari, thaz worolt wizzi thaz guat, thaz Krist fon themo grabe irstuant O 4,37,29. ih habo aber uuillen sermones fore liuten daruz zemachonne ... Darazuo faho ih nu Np 118, Prooem. 4) etw. beginnen, an einer bestimmten Stelle beginnen, anfangen: a) mit Akk. d. Sache: in der Verbindung avur fâhan ‘etw. nochmals beginnen, wiederholen’: dea salmun ... unzan za truhtinlichun duruh dea selbun citi auur sin kiuangan quique psalmi semper usque ad dominicam per easdem horas idem repetantur S 227,37, ähnl. 228,29 (repetere); b) mit Präp. fona + Dat. d. Sache: so si daz zi nahtuuahchom truhtinlihhiu .. fona zueinzicozstin sin kifangan sic fiat ut ad vigilias dominica semper a vicissimo incipiatur S 227,23; in der Verbindung avur fâhan + Präp. fona + Dat. d. Sache ‘immer wieder an einer bestimmten Stelle beginnen, einsetzen’: truhtinlihhemv take .. fona haubite auur si kifangan za uuahton dominico die semper a capite reprehendatur ad vigilias 229,6. 5) sich nach jmdm. richten, mit Präp. nâh + Dat. d. Pers.: allero meist tie poetę nah Euagrio fahende demo citharista . unde nah temo suozen gechose des alten blinden Meonii poetae praecipue . secuti Euagrium cytharistam Nc 693,15 [8,22]. vuola tuo du truhten . guot unde reht herza habenten . die nah dien ubelen nefahent NpNpw 124,4. 6) zeitlich vorangehen: a) jmdm. vorangehen, zuvorkommen, mit Präp. furi + Akk. d. Pers.: iu ist unnuzze fore tage ufzestanne . daz chit fure Christvm zefahenne. Also die tuont . diedar uuellen sin excelsi . dar er uuas humilis [vgl. surrexit lux nostra Christus. bonum est tibi, ut surgas post Christum, non surgas ante Christum, Aug., En.] NpNpw 126,2; b) in der Wendung furdir fâhan ‘(zeitlich) weiter vorangehen’: die unsere iartaga ... die sint in sibinzig iaren ... Vbe sie aber in mahten sint . so sint iro ahzeg ... Vnde die furder fahent ... dero ist arbeit unde ser et amplius eorum labor et dolor Np 89,10. III. etw. (durch jmdn.) erhalten, empfangen: a) mit Akk. d. Sache u. Präp. fona + Dat. d. Pers.: êr er (der Herr) uon der magede libe mennesgen lihhamin finc, dar er unsih mite losta verbum caro factum est S 126,47; b) mit Akk. d. Sache: suie uuole die kiuuorhte nah sinere hulde, so niphiegin si doh sa nieth des lonis S 170,39. IV. jmdn. aufnehmen, empfangen, mit Akk. d. Pers.: ih chom in minis uater namen, ir ne phienget mih nieht Npw 117,25 (Np accepistis). V. (geschlechtlich) empfangen, trächtig werden, abs.: so izzit der helfant tie uurz unde sin uuib. Vnde so siu after diu gehien, so phaet siu conveniunt sibi statimque concipit S 129,83. VI. Unsicher und verstümmelt: fahan [quod si tam longam meruerunt carmina famam, quae veterum gestis hominum mendacia] nectunt [Iuv., Praef. 16] Beitr. 73,228 (nach Gl 4,336,4, vgl. o. Formenteil). .. phangin S 178,12.
Komp. missifâhan; Abl. fâhâri, fâho, fâhunga; -fang, -fangâri, -fangan st. n., -fanganheit, -fanganî; -fâhîg, -fanganlîh; vgl. ferner fangôn, -fangalôn; -fangen, -fangnissa, -fangnussi, -fengida, -fengidi.