Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
antlâz st. m.
st. m., mhd. antlâz, frühnhd. antlaß. — Graff II, 313 f. []
ant-laaz: acc. sg. Gl 2,284,61 (M, clm 19 440, lat. pl.); -laz: nom. sg. 3,242,57 (SH a 2, 2 Hss.). Npw 29,13; gen. sg. -]zes S 356,52; -] 360,98 (verschrieben); dat. sg. -]ze Gl 2,310,31 (Rb). S 356,26; -]e Gl 2,183,54 (M, 4 Hss.). 292,9 (ebda., 2 Hss.). NpNpw Cant. Zach. 77 (Np -â-); acc. sg. -] Gl 1,576,3 (M). 729,49 (S. Pauli xxv a/1, 8. Jh.). 2,92,24. S 51,50 (A, = 51 B). 139,13. 28. 141,13. 147,37 (BB). 148,15 (BB). 253,12 (B, oder nom.? s. u. 1 c). 343,31. 355,19. 357,16. 360,108. 123. NpglNpw 101,21. Npw 108, 16/17. 118 T, 149. Symb. 11/12; acc. pl. -]za S 195,26 (B, entspr. lat. Lemma, zu zi mit Akk. vgl. Graff, Präp. S. 242); anth-: acc. sg. S 339,20. 1) das Erlassen, Nachlassen: a) positiv gewendet: das Zulassen; Freiheit etw. zu tun, Erlaubnis: antlaz [non des ... mulieri nequam] veniam [prodeundi, Eccli. 25,34] Gl 1,576,3 (8 Hss. gilâz); b) in zeitlicher Hinsicht: Aufschub, Nachlaß, Gnadenfrist: antlaaz altinoth [coepit (in der Sterbestunde) tremere ... et magnis vocibus] indutias [petere, Greg., Hom. i, 12 p. 1480] Gl 2,284,61. za antlazze [hunc ipsum diem ...] ad indutias [conversionis accepimus, ebda. p. 1479] 310,31. pidiv vnsih duruh puazza ubilero desses libes taga ze antlazza sint kelengit propter emendationem malorum huius vitae dies ad indutias relaxantur S 195,26; c) als term. der Kirchensprache ist a. vor allem Erlaß der Sündenschuld, Sündenvergebung, Ablaß; es wird attributiv verbunden mit uuâr S 139,28. 141,13. 356,26, reht 147,37 und tiuri 148,15 und ist α) durch ein Gen.-Attrib. ausdrücklich als Sündenvergebung gekennzeichnet: in antlaz in remissionem [peccatorum eorum, Luc. 1,77] Gl 1,729,49. antlaze [de peccatorum nostrorum] relaxatione [... cogitemus, Greg., Hom. i, 17 p. 1505] 2,292,9. noh uuir andaruuis nimagun unsero sunteono antlaz cauuinnan veniam ... delictorum S 51,50. giho eina toufi in den antlaz aller slahte sundon 139,13. ich gloube antlaz miner sunteno 339,20. 343,31. 355,19. 357,16. bitte ... daz si mir sin ... helfende ... antlazis aller miner sunden 360,98. antlaz aller iwer sunden ... ruoch iu ze verlihen ... unser herre 123. heilesama uuizzentheit . diu in bringe ze antlaze dero sundon in remissionem peccatorum eorum NpNpw Cant. Zach. 77. uuanda er uns kibet remissionem peccatorum (antlaz sundon, Npw dero sundono) NpglNpw 101,21. uuanda in min martiri antlaz ist iro sundono Npw 29,13 (Np remissio, Npgl ablâz). gloube ze habende ... antlaz sundon Symb. 12 (Np ablâz); β) prägn. wird a. zu Sündenvergebung, Vergebung schlechthin: nohheina huldi enti antlaz nullam veniam [... habeat, Conc. Ant. xii, PL 84,125] Gl 2,92,24. ich gloubo ... an der warun bigihta aller slahte sundon ... uollen giwissen ioh wâren dinen antlaz S 139,28. 141,13. 148,15. ich nihabo rehte bihalten ... reht urlob, rehten antlaz 147,37. daz nach wârre riwe unte nach wârem antlazze so getaner werche ... 356,26. bitt iuch, daz ir mir antlazzes wunsket uone gote 52. der uone dero gehugede sinero sundono gestunget uuirt, daz er den antlaz gearne Npw 108,16/17. daz du (Gott) mir antlaz gebist 118 T, 149 (Np ablâz); nicht verständlich der Konstruktion nach ist das irrtümlich oder als Interpretament? in den lat. Text hineingeratene veniam antlaz S 253,12 (B; Text der Ausg.: ... maiori subiaceat emendationi. Si animae vero peccati causa latens fuerit ... ‘so unterliege er einer strengeren Strafe’. Hat der Übersetzer konstruiert: merun untarlicke puazu ... antlaz ‘die Vergebung unterliege (erfolge nach) einer strengeren Strafe’? so daß antlaz Subj. wäre?; []γ) prägn.: die Formel der Sündenvergebung, die Absolution: nach so getaner bihte ... wellin wir antlaz sprechen S 360,108. 2) Nachsicht, Nachgiebigkeit: zi antlaze [aliquando ... inordinate] ad mollitiem [, aliquando ... ad asperitatem rapit, Greg., Cura 2,8 p. 27] Gl 2,183,54. indulgentia 3,242,57.
Abl. antlâzida; antlâzîg, -lîh; antlâzôn.