altus

altus -a, -um A. hoch B. groß — A. high B. large A hoch (in Bezug auf die Tonlage) — high (with respect to register) [syn.: acutus; opp.: inferus, submissus, gravis, humilis, bassus] 1 in nicht spezifischer Bedeutung — with no specific meaning [s.VII] LmLIsid. etym. 3, 20, 12: Acuta vox tenuis, alta, sicut in cordis videmus (inde LmLAurelian. 5, 20. LmLHier. Mor. 4 p. 18, 4. LmLFr. Gafur. extr. 6, 9, 3). LmLIsid. etym. 3, 20, 14: Perfecta autem vox est alta, suavis et clara: alta, ut in sublime sufficiat; clara, ut aures adinpleat; suavis, ut animos audientium blandiat (inde LmLAurelian. 5, 25. LmLHier. Mor. 4 p. 18, 17. LmLWalt. Odingt. 2, 10, 26. LmLIac. Leod. spec. 1, 26, 20. LmLPetr. Talh.[] p. 4. LmLFr. Gafur. extr. 6, 9, 10). [s.IX-XII] LmLGloss. Boeth. mus. 1, 13, 9: non possumus dare praeceptum, ut vox alicuius altiora vel inferiora petat, quam sibi dat natura; sed natura proprium facit unicuique finem. [s.IX] LmLMod. Autenticus p. 54, 10: non ascendit in altam vocem. LmLIoh. Scot. annot. 483, 14: egersimon surgens in altum modulamen (inde LmLRemig. Aut. 483, 14). LmLRemig. Aut. 496, 14: ‚gracilis et erectae modulationis‘ id est extentae non remissae, sed in altum acutae. al. LmLAurelian. 10, 3: versiculi finis in altum elevatur. LmLAurelian. 13, 1: ultima syllaba flexibilem altamque promit vocem. al. LmLMus. ench. 18 tit.: Quod modo altiora modo summissiora loca organum petat. al. LmLScol. ench. 1, 378: sive altiore sive submissiore voce canatur quodlibet simplex ac legitimum melos, non nisi ad quintum sonum a finali sono deponitur, nec nisi in nonum usque ascendit. LmLScol. ench. 2, 76: semper altioris vocis locum vox puerilis supplere potest. al. LmLOrg. Bamb. I 37: Dum vagantes particulae nunc in altiora cantilenam efferant, nunc ab altioribus in inferiora deponant. LmLInch. Uchub. 13: sesquioctava comparatione sonus sono altior exstat, dum gravioris in se quantitatem continet et octavam eius insuper partem. al. LmLComm. br. 329: psalmi .. celsius vel humilius canendi sunt, ... illi etiam, qui ad matutinas deputati sunt, aut aequali elatione omnes imponendi aut certe a primo ad extremum melodia gradatim debet et moderate in altum excrescere. LmLTrad. Notk. p. 36: A monet alta peti. [s.X] LmLInterv. Quid sit tonus 13: super illam primam vocem in altum. LmLOrg. Paris. 52: hanc eandem neumam secunda transpositione tono faciamus altiorem. LmLPs.-Odo mus. p. 279b: gravior atque altior diatessaron aut diapente constituunt. al. [s.XI] LmLComm. ton. 6, 1. al. LmLBerno prol. p. 69a (C34 p. 32). LmLBerno div. p. 18: authentici vel principales dicuntur, cum eorum sonus sit altior, ascensus superior. LmLGuido prol. 72: cantus ab alto descendens in gravem devenerit finem (inde LmLAribo 69 p. 71. LmLAribo 73 p. 72). LmLGuido micr. 12, 2: cum cantus unius modi, utpote proti, ad comparationem finis tum sint graves et plani, tum acuti et alti (inde LmLAnon. Cist. I 25 p. 36). LmLGuido reg. 128: gravia et alta cantica. LmLGuido reg. 130: Alti cantus sunt authenti, graves plagas nominant. LmLGuido ep. p. 48b: Prima autem et tertia, quinta et septima formula quatuor modorum altos continent cantus; secunda vero et quarta, et sexta et octava eorumdem modorum gravia vel minus alta continent cantica. ibid.: quod illi dicunt authentum, nos maiorem et altum vel acutum nominamus (inde LmLIac. Theat. 11). al. LmLBerno mon. 8, 6. LmLHermann. mus. p. 25 (p. 128b): alterum (sc. quadrichordum) necessario gravissimum melodiae descensum, alterum altissimum ascensum (sc. continet) (inde LmLAnon. Wolf p. 216. LmLQuaest. mus. 1, 7 p. 17). al. LmLAribo 57 p. 17: hi (sc. authenti) in alto, hi (sc. plagales) humili degant in loco. LmLComm. Guid. 13 p. 100: Altior sonus respectu gravis acutus dicitur per simile, quia sicut acutum quodlibet magis penetrat quam res grossa et obtusa, sic acuta et alta vox magis penetrat auditum quam gravis, quia longius auditur et clarius (inde LmLAnon. Lips. p. 154). al. LmLCompil. Casin. 1, 5 p. 5: voce serena (glossa: tarda, alta). al. LmLVers. Ars humanas p. 111b. LmLPs.-Guido arithm. p. 58b: Tetrachordum excellentium est altissimus cantilenae ascensus. al. LmLCompil. Paris. I p. 192. LmLFrut. brev. 13 p. 100: [Quartus (sc. tonus) inprimis gradatim ascendit, sed tandem de alto cadit] (sim. LmLTon. Vatic. 12, 6 p. 211. LmLAmerus 9, 2. LmLAnon. Ratisb. 8, 4, 11. LmLTon. Subl. p. 58, 4. LmLTrad. Holl. II 63 p. 79 (p. 443a). LmLTrad. Holl. III 9 p. 73. LmLBonav. Brix. 18, 27. LmLLad. Zalk. B 39. LmLSzydlov. 13 p. 59). al. LmLQuaest. mus. 1, 3 p. 14: altissimae fidis sonus gracillimus nulli subteriorum consonus. [s.XII] LmLAnon. La Fage I 14, 13. [s.XIII] LmLInst. patr. 11: Nullus ... presumptiori vel altiori, remissiori an graviori, id est, susum vel iusum, []tardiori an velociori voce, aut post alios diutius protrahere et punctum tenere presumat. LmLMus. man. 13, 5: vox ab ymys incipiens et sursum legitimis gradibus ascendens, quo magis in altum protenditur, eo subtilior et acutior efficitur. al. LmLIoh. Garl. plan. p. 158a: Acute altum sonum et acutum supra graves obtinent. Superacute altiorem sonum et superacutum habent. LmLAmerus 15, 5. LmLElias Sal. 30 p. 59b: gravare mediocres (sc. voces) propter nimis altam inchoationem. al. LmLLambertus p. 261b: multotiens altum cantum reperimus, qui primo sicut authenticus obtinet alta. al. LmLHier. Mor. 25 p. 188, 18: voces grossae et bassae sunt pectoris, voces subtiles et altissimae sunt capitis. al. LmLPs.-Thomas Aqu. I p. 29 descr. LmLInterv. Sit C-O 12. LmLVers. Postquam pro 254: Namque protos Graece, primum nos dicimus altum (glossa: quia alte cantat respectum secundi). al. LmLPs.-Mur. summa 1363. al. LmLEngelb. Adm. 4, 28. [s.XIV] LmLMarch. luc. 2, 4, 24. LmLMarch. pom. 6, 4: diversa protractio vocis vel soni alta vel ima facit consonantiam in cantu. LmLIac. Leod. cons. 50. LmLIac. Leod. spec. 1, 26, 2: Tardus vel rarus motus graves facit sonos, velox vero vel spissus acutos vel altos. LmLIac. Leod. spec. 1, 26, 18: Clari vel acuti soni sunt, qui sunt alti, dato quod sunt tenues, ut soni puerorum, mulierum et aliquarum chordarum. al. LmLHugo Spechtsh. 321. al. LmLIoh. Tork. disc. p. 136: quando cantus incipit base et alte ascendit, discantor debet incipere discantum suum per alciorem concordanciam, ut ad hoc possit venire cum alciori nota cantus in unisono cum illo, qui tenebit. al. LmLSumm. Guid. 16. al. LmLIoh. Boen ars 2, 21, 2: non altiori clavi datur nota acutior. al. LmLIoh. Boen mus. 3, 80: nota altioris clavis gravius est proferenda quam nota clavis bassioris. al. LmLQuat. princ. 3, 9 p. 223a. LmLGoscalc. 1, 1 p. 38, 2: acutus et altus sonus. LmLHeinr. Eger 3 p. 40. al. LmLCompil. Ticin. p. 24. LmLAnon. Carthus. p. 448b. LmLPhil. Andr. p. 116a. al. [s.XV] LmLIoh. Olom. 8 p. 40. al. LmLProsd. exp. 11, 36: in cantando perfectionem talis mensure (sc. prolationis) satis alto modo cantatur, ut patet advertenti, et inde est, quod talis perfectio vocatur maior prolatio; in cantando autem ipsius inperfectionem satis modo declivi et mesto cantatur, et inde est, quod minor prolatio nominatur. LmLIac. Twing. p. 142, 5. LmLIac. Theat. 2. al. LmLNicol. Cap. p. 317. LmLGob. Pers. p. 183b: mi est altius ipso fa. al. LmLUgol. Urb. 1, 11, 6: ex acutiori altiorique sono gravium comparatione appellantur acutae (inde LmLFr. Gafur. extr. 4, 7, 12). al. LmLGeorg. Ans. 3, 283. al. LmLAnon. Philad. 42. al. LmLTon. Subl. p. 58, 5. al. LmLTrad. Holl. II 88 p. 13 (p. 420b). al. LmLTrad. Holl. III 9 p. 75. al. LmLCant. pass. p. 132: prima vox adequatur Iudeis aut Pilato aut Cayphe racione impetuositatis et ideo fit in altis. LmLIoh. Legr. rit. 1, 1, 5, 9: ultra non gravat homo vocem, quam valeat sonos alacriter exprimere. Nec adeo, si sit prudens, scandit in altum, ut dubitet deficere. al. LmLConr. Zab. tract. LL 10: altiores voces mutantur in inferiores. al. LmLPaul. Paulir. 7, 2, 1 p. 60: tenore descendente discantus ascendat et e converso autem ut altum et bassum, acutum et grave sic se contemperent, ut nec elevacio depressionem (ms.; ed.: depressioni) obnubilet nec e converso. LmLPaul. Paulir. 7, 2, 1 p. 61: Stampania est cantus mensuralis dulcissimus, summa mensura in pausis et elevacione et depressione nec secundum altum nec secundum bassum progrediens. LmLIoh. Tinct. diff. 3: Contratenor est pars illa cantus compositi, quae principaliter contra tenorem facta inferior est supremo, altior autem aut aequalis aut etiam ipso tenore inferior. LmLIoh. Tinct. pr. 3, 4, 6: Interdum vero suprema pars primaria est, scilicet, dum alicui alto cantui simpliciter composito unam aut plures addimus partes. LmLConr. Zab. chor. 2, 10: altiores notae cantus sint voce subtiliata et non plena arteria vel valida voce decantandae. al. LmLFr. Gafur. extr. 4, 7, 11. al. LmLIoh. Tinct. contr. 1, 4, 11. LmLBart. Ram. 1, 2, 8 p. 48: Semiditonus ... duobus []modis fiet: uno, quando semitonium est in altiori intervallo, ut ⋅a⋅c⋅. al. LmLIoh. Hoth. contr. II 19. LmLNicol. Burt. 1, 10, 61. LmLIoh. Tinct. inv. p. 37: tibiarum (ut cantus partium) alii nomen est suprema, alii tenor, quem vulgo bombardam vocant, et alii contratenor. Imos tamen contratenores semper ac sepe reliquos tibicinibus adiuncti tubicines, ea tuba, quam superius tromponem ab Italis et sacque-boute a Gallicis appellari diximus, melodiosissime clangunt. Quorum omnium omnia instrumenta simul aggregata communiter dicuntur alta. LmLGuil. mon. 4 p. 29: supranus incipitur per unisonum, qui unisonus accipitur pro octava alta, et ex consequenti per tertias bassas, quae tertiae bassae volunt dicere sive representare sextas altas. ibid.: quintam altam supra tenorem. al. LmLBonav. Brix. 24, 25. al. LmLLad. Zalk. A 51: acutae, id est altiores. al. LmLFr. Gafur. pract. 1, 2. LmLMich. Keinsp. 8, 40. al. LmLFlor. Fax. 16 p. 88. al. LmLErasm. Hor. p. 83b. LmLAnon. La Fage III p. 242. LmLSzydlov. 14 p. 71: Circa tercium tonum notandum est, quod ille est triplex: gravis et principalis ... moderatus ... acutus, et ille est duplex: altus et usitatus ... declinis et usitatus (cum exemplis). al. LmLAnon. Tegerns. III p. 102. LmLContr. Ad sc. artem p. 70a. LmLMon. In primis 27: in altioribus chordis. LmLCymb. Omne instr. 3, 8: si ad minus recte per negligentiam cimbala sonuerint, hoc emendatur procura cum cote vel lima attenuando minus alta et detrattando minus ima. LmLCymb. Sonitum 2, 1. 2 in spezifischer Bedeutung — with specific meaning a für die Töne der oberen Oktave im Zweioktavensystem — for the notes of the upper octave in a two-octave system [s.XIII] LmLOrg. Vatic. p. 185: aliud mi cantetur in ⋅f⋅ut altum. [s.XIV] LmLAegid. Mur. p. 128b: Accipe tenorem de antiphonario, sicut superius dictum est, quem colorabis et ordinabis, et stat in gamma bassa; et tu potes eum mittere in gamma alta. LmLGoscalc. 1, 1 p. 40, 1: incipit in ⋅G⋅solreut basso et finit in ⋅E⋅lami alto. al. LmLHeinr. Eger 5 p. 60. LmLTrad. Pipudi p. 46: incipiendo in ⋅G⋅solreut basso usque ad ⋅e⋅lami altum. al. b für die Töne e -   — for the notes e -   [s.XV] LmLIoh. Tinct. exp. 2, 31: ⋅E⋅lami, ⋅F⋅faut et ⋅G⋅solreut gravia, ⋅A⋅lamire et ⋅b⋅fa⋅♮⋅mi acuta dicuntur vulgariter bassa, ⋅E⋅lami vero, ⋅F⋅faut et ⋅G⋅solreut acuta, ⋅a⋅lamire et ⋅b⋅fa⋅♮⋅mi superacuta vocantur alta, ut patet in sequenti figura (sequitur descr.). c für die drei höchsten Hexachorde — for the three highest hexachords [s.XV] LmLBart. Ram. 2, 1, 2 p. 73: septem gammata faciunt iuxta septem hexachorda; et primum appellant ⋅♮⋅ bassum, secundum naturam bassam, tertium ⋅b⋅ molle bassum, quartum ⋅♮⋅ medianum, quintum naturam altam, sextum ⋅b⋅ molle altum et septimum ⋅♮⋅ altum. Hoc autem superfluum esse atque diminutum rationibus firmissimis demonstrabimus. d als Stimmlagenbezeichnung bei Tenor und Contratenor — term that designates the register of the tenor and contra tenor [s.XV] LmLIoh. Tinct. contr. 2, 29, 3 exempl.: Contratenor altus. Contratenor bassus. al. LmLIoh. Tinct. inv. p. 33: tenoristarum et contratenoristarum alii sunt imi, hoc est vulgo bassi, et alii alti. ibid.: tenoriste et contratenoriste bassi denominantur, qui ad canendos tenores et contratenores bassos apti cognoscuntur, alti vero qui ad altos. ibid.: inter tenoristas tamen bassos Philippus de Passagio natione Cyprius sed eruditione Brabantinus, inter altos Vvassettus Cameracensis, inter bassos contratenoristas Ioannes Okeghem, ... inter altos Iacobus Teunis Flamingus. LmLGuil. mon. 6 p. 38: In isto enim faulxbordon potest aliquotiens fieri contratenor bassus et altus. LmLGuil. mon. 6 p. 39: Contra vero altus istius faulxbordon. LmLGuil. mon. 6 p. 41 exempl. 59: Contratenor. - []Contratenor altus. - Contratenor secundus. - Secundus altus. LmLGuil. mon. 6 p. 42: Contratenor altus faciet suam penultimam sextam supra tenorem ... ut patebit per exempla: Tenor. - Bassus. - Altus. - Cantus. al. LmLFlor. Fax. 15 p. 87: tenorem, discantum, contratenorem et altum et imum. ibid.: Sunt autem quattuor genera compositionis. Unum ad placitum habebit eventum, cuius ad faulx bourdum (ut Gallici dicunt) prima species erit, vel tenore et contratenore alto vel basso altera componetur. al. LmLAnon. Couss. I p. 447a: Item in tenore ordinanda est clavis communiter in ⋅C⋅solfaut, in quinta vel in quarta linea vel in tertia secundum quod petitur tenorem altum (ed.: altam) vel gravem vel bassum, vel etiam potest poni clavis ⋅F⋅faut in tertia linea, si velitis tenorem valde bassum vel gravem. B groß (in Bezug auf den Intervallumfang) — large (relative to the size of an interval) [syn.: magnus] [s.XIV] LmLIac. Leod. spec. 2, 14, 11: de quibusdam etiam planis cantibus, in quibus, gratia exempli, ponuntur consonantiae altiores quam sit diapason. LmLIac. Leod. spec. 2, 21, 44: consonantia ista (sc. diapente cum diapason) sit alta, quia multum distant ab invicem eius extremae voces. LmLIac. Leod. spec. 2, 126, 20: bis diapason altissimam consonantiam dicebant. LmLIac. Leod. spec. 4, 49, 22: sicut quattuor primae et minimae consonantiae discordiam important, sic quattuor ultimae altissimae vel maximae, quoad vocum distantiam, concordiam. al. LmLContr. Quoniam hom. 2, 5: Quidam novem species dixere tantum, videlicet unisonum, 3^am, 5^am, 6^am, <8^am>, 10^am, 12^am, 13^am <et 15^am> ... Nunc vero species, que altior poterat esse, erat quindecima. LmLContr. Quoniam hom. 2, 14: nulla hominis vox alciorem speciem secundum palmam possit profferre. al. LmLContr. Volentibus II 27: ars non loquitur de altiori specie quam octava.adv.