undernēmen (-nemmen),
stv. (Prä
s. Ind.: 3. Sg. -nēmet, -nimt [-nimpt], 3. Pl. -nēmen,
Konj.: 3. Sg. -nēme; Prät. Ind.: 3. Sg. -nam, 3. Pl. -nêmen, -nâmen;
Part. Prät. -nōmen, -nāmen): 1. in seinen Besitz nehmen, sich gewaltsam aneignen, c. Acc. „undernemen, surripere” (SL: Hamb. dt.-
lat. Gl.), „Dennoch hedde konig Erike ermals densulfen bornesprank undernamen und se tor upgevinge der stad gedrungen” (Kantzow ed. Gaebel 196), „Datsulfe schip samt den geschenken undernemen de Pomern” (
ebd. 200); c. Gen. „so dan nicht anders ... worde gehandelt, schollen wy vns na vnser vorscriuinge richten vnde alleine der helffte des dummers vndernemen” (Ub. Diepholz 101); häufig refl. „worde hertogen Wilhelme dat ienne ... schulle unde moge he sick des landes wedderumme undernemen” (Ub. Göttingen 2, 388), „we syn Leengudt ... vorschwege, vorstoppede offt vorsumede, wetende offt unwetende, zodanss gudes wil unde schal ick my undernehmen” (Rode Reg. 40), „itlike van unsen borgeren undernemen sick des radstoles, ane dat wij se setteden” (Hanserec. II 4, 366); — Vbdg. in deme middel u. sterben lassen, „Wan se beyde vorstoruen syn vnde in deme myddel vndernomen, so schal de erbenomede rente deger vnde altomale vnsen vorbenomeden steden qwyd, leddich vnde los wesen” (Lüb. Ub. 5, 600). 2. refl. sich entschließen, „dar einer einen freien kottenkamp im gemeinen velde hefft, dar brinksittern bei wonhafftigh, welche sich undernemen, up dem gemeinen velde telgen und andere bome to potten, so sollen die brinksittere ... mitt der pottungh so wyth van dem freien grunde bliven, alls die scheme van einem vulwassenen eikenbome ... sich erstrecken doeth” (LandR. Münsterld. 111), „unde hefft sek mid groter kost unde swarem arbeyde na unsem rade undernomen unde angematet, dat hospital sancti Johannis aver to reformerende” (Ub. Hildesh. 4, 375); — sich herausnehmen „So schall sick ock nemandt undernehmen, up der morgenspracke toback tho brucken” (Hamb. ZR 312), „Warby den oeck ein jeder erinnert werd, dat he gene Kley ... sick by de Tyllen undt Syhldeepswegen tho halen unternehme” (Ostfries. BauerR. 55).
[]3. auf sich nehmen, als Aufgabe annehmen, „undernemen vel underwynden syk eynes dynghes to donde” (SL: Hamb. dt.-
lat. Gl.); refl. „eyn yderman wol kunne erkennen ute synen scrifften, wer wy nicht uns undernemen to regerende, dat ome tokumpt in deme lande” (Ub. Hildesh. 8, 65); c. Gen. „Do undernam sick dat rike underhandlens und verdroch se mit dem marggrafen” (Kantzow ed. Gaebel 233); — sich kümmern um, „dar-vmme sal de hushere sik vnder-nemen er beyder” (Aegid. Rom. 103); — Vbdgg. enen dach u., to enem dāge u. einen Termin festsetzen, „Gheschut ene schelinghe hir in der stad vnder guden luden, vnde kamet darto twe bederue manne de radmanne syn efte ghewest hebben, vnde nemen dar enen dach vnder wente vor den radt vnde ghebeden den vrede to holdende an iewelcker syden: we den vrede brickt, de schal den beteren” (Hamb. StR ed. Reincke 124), „Dat is undernomen tho eneme anderen dage to, dat ik hope, dat id gevlegen sall werden” (Livl. Ub. I 7, 103). 4. °etwas genau vernehmen, „Nu undernemet mit rede bat, nu mochte jemand fragen: wat möchte de borger hier to bewagen” (Liliencron Volkslieder 3, 23). 5. °refl. c. Gen. sich einlassen auf, Umgang pflegen mit, (Ratsbeschluss:) „gebeden ... dat sick dersulvigen neyner der upghedachten Matynschen secten underneme, gebruke noch berome” (Ub. Hildesh. 8, 572). 6. °refl. c. Acc. sich befassen mit, „Se sollen sick ock hoge materien nicht undernemen, sunder sich stede holden tho den nedrigen und ynnigen offeningen” (Fraterhaus Herford 2, 112). 7. °betreiben, „de olderlude der hudekoper ... hebben tosprake gedaen to Hinrike van Lennepe, wante wo wol he den wantsnede hadde, so underneme he und de syne noch dar en boven erer kopenschop dat en to schaden und vorvange were” (Lüb. Urt. 1, 220). 8. eine Angelegenheit besprechen, „Vorhowen vndernemen mit worden disceptare disputare arguere” (Voc. Strals. ed. Damme 455), „Do se wedder to hus quemen Vnde myt worden syk vndernemen, Do sede de haueman, wat he hadde sen” (Josep ed. Schütz 193), „Unde also wii van eme vornemen kunnen, so were dat wol des biscops wille, dat wii de sake mit eme erst undernemen wolden” (Livl. Ub. I 7, 261). 9. verhindern, „undernemen, intercipere” (SL: Hamb. dt.-
lat. Gl.), „Nuͦ hebben dey van Lubeke unde Hamborch ere boden darhen ghesant, umme dat undertonemende, unde dey boden sin noch nicht wedderghekoemen” (Livl. Ub. I 7, 106), „Sy ick ... hergeschickket an dyne furstlike gnade, myt der allen un-
[]willen, twedracht unde mishegelicheit, wo de geschen syn, to undernemende unde hentoleggende” (
ebd. II 2, 327); — hindern, „deme na bidden wii ..., juw der unsenthalven mochten laten undernemen, de gefencklick upholden unde setten to latende wente an unse rechtesforderinge” (Chr.
d. d. St. 16, 401). 10. °versperren, „Derwegen de Schweden vororsaket geworden ... den Knechten den wech tho vndernemende, dat se vp dat Huß tho Reuel nicht kamen scholden” (Russow Livl. Chr. 1584, 84).