tritonus

tritonus -i m. vel tritonium -i n. I. ‚Tritonus‘ II. Bezeichnung für die verminderte Quinte — I. ‘tritone’ II. term that designates the diminished fifth I ‚Tritonus‘ (Bezeichnung für ein Intervall aus drei Ganztönen) — ‘tritone’ (term for an interval that consists of three whole tones) A im Tonsystem lokalisiert — situated within the tonal system [s.XI] LmLGuido micr. 8, 11: ⋅F⋅ cum quarta a se ⋅C⋅ tritono differente nequibat habere concordiam (inde LmLLib. argum. 46 p. 23. Anon. Gemnic. 2, 2, 28. LmLConr. Zab. tract. EE 8). LmLHermann. mus. p. 49 (p. 141a): ⋅F⋅C⋅, quia e contra tritono continuo continetur, diatesseron non reputatur. LmLComm. Guid. 92 p. 124. al. LmLFrut. brev. 5 p. 45: Et sic per quaternas chordas per omnem seriem computando has alternatim formas (sc. diatessaron) te scias inventurum exceptis duobus locis, scilicet inter parhypaten meson et paramesen et inter triten synemmenon et neten diezeugmenon, hoc est inter ⋅F⋅ et ⋅C⋅ quadratam et inter ⋅b⋅ rotundam et ⋅e⋅. In utrisque enim locis tritonus habetur. [s.XII] LmLGuido Aug. 579. LmLAnon. La Fage I 3, 7: tritonus, qui super ⋅F⋅ naturaliter et ubique reperitur. al. [s.XIII] LmLMus. man. 34, 10. al. LmLIoh. Garl. mens. 9, 29 descr. LmLIoh. Aegid. 14, 5. LmLAmerus 18, 2. al. LmLAnon. Emmeram. 4 p. 262, 34: Et nota, quod quaelibet quarta vox non facit dyatessaron, ut ab ⋅F⋅ gravi in ⋅h⋅ quadratum acutum et sic de aliis, quoniam ibi est tritonus. LmLFranco Col. 11, 15 descr. LmLTrad. Garl. plan. I 181. al. LmLTrad. Garl. plan. II 107. al. LmLTrad. Garl. plan. III 50. LmLTrad. Garl. plan. V 171. al. LmLAnon. Ratisb. 3, 8: Tritonus... ascendit a tertia finalium ad secundam acutarum. Vers. Palmam I 93. LmLAugust. min. BV 136: est tritonus ab ⋅F⋅ gravi per propriam notam usque ad ⋅C⋅ quadratum vel econverso; vel est a ⋅b⋅ rotundo acuto usque ad ⋅e⋅ acutum per propriam notam vel econverso; vel est ab ⋅f⋅ acuto per propriam notam usque ad ⋅b⋅ superacutum, scilicet ⋅⋅, vel econverso (sim. LmLAugust. min. C 136). LmLVers. Postquam pro 214. [s.XIV] LmLMarch. luc. 11, 4, 112. al. LmLIac. Leod. cons. 54. al. LmLInterv. Proportionum p. 20 (sim. LmLInterv. Sunt autem p. 23). LmLIac. Leod. comp. 1, 5, 15. al. LmLIac. Leod. spec. 5, 23, 2: satis convincitur ex his inter tactam ⋅♮⋅ secundam nonam et ⋅F⋅ gravem tritonum contineri, semitritonum vero inter ⋅B⋅ gravem et ⋅F⋅ sextam. al. LmLPetr. Palm. p. 518. LmLQuat. princ. 3, 15. LmLIoh. Boen mus. 3, 200. LmLGoscalc. 1, 9 p. 102, 5. LmLHeinr. Eger 3 p. 41. al. LmLCompil. Ticin. A 79. LmLAnon. Mediol. 1, 9. LmLAnon. Erford. p. 161. LmLCompil. Lips. p. 135. LmLAnon. La Fage II p. 424. [s.XV] LmLTrad. Holl. VIII 13, 84 (sim. Trad. Holl. X C 116. Trad. Holl. XI 2, 83). al. LmLIoh. Olom. 7 p. 30. al. LmLIoh. Cicon. mus. 1, 60 p. 212, 4: tritonus..., ut parhypate meson ad paramese. LmLProsd. spec. 1, 7 p. 164, 9. LmLAnon. Claudifor. 6, 2, 6. al. Anon. Gemnic. 2, 2, 29. al. LmLUgol. Urb. 1, 18, 33: ne a sequente ⋅C⋅ ad inferius ⋅F⋅ tritonus fiat, qui penitus fieret, si ⋅b⋅ rotundi mollities non adesset. al. LmLIoh. Keck 2 p. 325a. LmLTrad. March. 386. al. LmLAnon. Carthus. pract. 7, 19. al. LmLTrad. Holl. I 1, 7, 21. Trad. Holl. XI 2, 92. al. Trad. Holl. XXIII 1, 3, 15. al. LmLTrad. Holl. II 3, 127-130 (inde LmLTrad. Holl. V 3, 162-165. sim. Trad. Holl. XXII 6, 66). LmLTrad. Holl. II 3, 143: Quarta debiliter sic dyataseron: (sequitur exemplum) - potenter est tritonus (sequitur exemplum) (inde LmLTrad. Holl. V 3, 178. Trad. sim. Holl. XIV 9, 57). LmLTrad. Holl. III 5, 61. al. LmLIoh. Legr. rit. 1, 1, 3, 40. al. Trad. Holl. XX 2, 12. LmLConr. Zab. tract. PP 8-9. al. LmLFr. Gafur. extr. 7, 8, 7. al. LmLIoh. Tinct. nat. 2, 11. al. LmLIoh. Tinct. contr. 2, 3, 2. Trad. Holl. XV 7, 78. al. LmLFr. Gafur. op. 5, 1. al. LmLBart. Ram. 1, 1, 3 p. 8. al. LmLIoh. Hoth. exc. p. 40 (cf. LmLBart. Ram. 1, 2, 2 p. 28). LmLNicol. Burt. 1, 20, 100. LmLBonav. Brix. 14, 89. al. LmLLad. Zalk. 3, 122. Trad. Holl. XXII 6, 77. LmLGuill. Pod.[] ench. 36 p. 395. LmLGuill. Pod. 2, 10. al. LmLMich. Keinsp. 6, 37 descr. al. LmLFlor. Fax. 2, 18, 4: Tritonus vel quarta maior (cum exemplo). LmLAnon. Couss. I p. 447b descr. LmLAnon. La Fage III p. 245. LmLSzydlov. 7, 77. al. Trad. Holl. XXI 6, 53. Trad. Holl. XVII 195-196. al. LmLContr. Consonantia 26 (sim. LmLContr. Si discantus 28). LmLContr. Inprimis 5, 18. al. LmLContr. Volentibus I p. 25a. B Gebrauch — usage 1 allgemein — general [s.XI] LmLHermann. mus. p. 24 (p. 128a): pro duorum naturali positione tonorum continuum tritonum incurrit. al. LmLHermann. expl. p. 149b: Δelta cum S bina cum tritono limmata docet (inde LmLFrut. brev. 10 p. 82. LmLAnon. Wolf p. 196). LmLWilleh. Hirs. 25 (c. 24), 3: Prima species diapente habet semitonium post tonum, postea ditonum, ut a ⋅D⋅ in ⋅a⋅; secunda in primo semitonium, postea tritonum, ut ab ⋅E⋅ in ⋅b⋅; tertia in ultimo post tritonum, ut ab ⋅F⋅ in ⋅c⋅; quarta post ditonum semitonium, dehinc tonum, ut a ⋅G⋅ in ⋅d⋅. al. LmLAribo 3 p. 25. LmLComm. Guid. 55 p. 120. al. LmLPs.-Guido form. 4, 1. LmLPs.-Guido arithm. p. 60. LmLFrut. brev. 10 p. 65: domnus vero Bern abbas Augiensis novem intervalla scripsit, sed Hucbaldum musicum secutus et ipse quidem unisonantiam abscidit, sed tritonum in sexto intervallorum loco posuit sicque novem intervalla, id est semitonium, tonum, semiditonum, ditonum, tritonum, diatessaron, diapente, diapente cum semitonio, diapente cum tono eisdem fere exemplis, quibus et ille, quem secutus est, elucidavit. Sed domnus Guido negat tritonum in intervallis fieri, cum dicit quartas voces sibi non nisi per diatessaron iungi. al. LmLQuaest. mus. 1, 19 p. 48. LmLTheog. Mett. 42, 3 (p. 196a). [s.XII] LmLGuido Aug. 54. al. LmLAnon. Cist. I 49 p. 28. LmLTon. Gratianop. p. 52. LmLAnon. La Fage I 13, 12. al. LmLTheinr. Dov. 3, 18 p. 312, 2: De consequentiis intervallorum. Quia vero sicut alii ordines tritonia ita et isti tetratonia producunt, quid cantuum itinera per intervalla, quid vero per transpositiones semitoniorum regat, considerandum est. LmLTheinr. Dov. 3, 23 p. 336, 5: Guydonica (sc. gamma) nusquam habet plus quam tritonum. al. LmLTon. Vatic. 12, 5 p. 202. [s.XIII] LmLMus. man. 35, 2: Dyapente, coniunctio sexta, consonantia secunda, componitur ex ditono et semiditono vel ex tritono et semitonio. al. LmLIoh. Aegid. pr. 29. al. LmLAmerus 2, 24. al. LmLAnon. Couss. VII 10, 1. LmLLambertus plan. 193 (sim. LmLTrad. Lamb. 3, 1, 2). LmLPs.-Franco comp. 1, 2. LmLHier. Mor. 14, 83 (p. 61): tritonus eo, quod minoris ethimologia sibi conpetat, a quibusdam maius diatesseron vocatur. LmLHier. Mor. 14, 102 (p. 61): quod modi dicti aliquociens inveniuntur in manu ..., tritonus quatuor vicibus. al. LmLTrad. Garl. plan. I 60 (sim. LmLTrad. Garl. plan. II 34. LmLTrad. Garl. plan. III 32). LmLTrad. Garl. plan. I 214: Tritonus autem scitur per diapente vel per diatessaron. Primo per diapente, ipsum diapente elevando et semitonium descendendo. Item per diatessaron scitur tritonus, scilicet diatessaron sumendo et postea semitonium elevando. al. LmLTrad. Garl. plan. II 80. al. LmLTrad. Garl. plan. III 73: Semidiapente a minori non ponitur, quia idem est quod tritonus. LmLTrad. Garl. plan. V 147. al. LmLAnon. Hailspr. 4 p. 68. LmLPs.-Thomas Aqu. I 68: Hiis (sc. IX modis, quibus omnis melodya contexitur) moderni duos apponunt, scilicet tritonum et dyapason. LmLAugust. min. BV 135. al. LmLAnon. Couss. IV p. 63, 27. LmLVers. Postquam pro 181. al. LmLEngelb. Adm. 2, 2, 7: trytonum tamen non habemus nec nominamus, sed loco eius duos tonos cum semitonio dicimus, quia in musica tres toni absque interposicione semitonii vel mutacione vocis se nullatenus inmediate consequuntur. [s.XIV] LmLMarch. luc. 9, 1, 3. al. LmLGuido Dion. 1, 1, 121. LmLIoh. Mur. spec. 2, 120. LmLIac. Leod. cons. 1 (sim. LmLIac. Leod. spec. 2, 14, 4). LmLInterv. Proportionum p. 19. al. LmLInterv. Sunt autem p. 23. LmLIac. Leod. spec. 2, 39, 7: Inde et venire videtur, ut a [] tono multae denominentur consonantiae, velut ... semiditonus, ditonus et omnes, quae ex puris et continuis componuntur tonis, ut tritonus, tetratonus, pentatonus. LmLIac. Leod. spec. 2, 80, 15: Haec consonantia (sc. diatessaron) vocari potest semitritonus quasi imperfectus tritonus, quia deficit ab eo in commate. al. LmLHugo Spechtsh. comm. p. 100. al. LmLQuat. princ. 3, 11. al. LmLSumm. Guid. comm. 1, 10. LmLIoh. Boen mus. 2, 33: dyapason ... constituitur ex quinque tonis cum duobus semitoniis minoribus, que duo semitonia minora, si complerent tonum prescise, sequeretur, quod tres toni facerent medietatem duple proportionis, et sic tritonus mediaret dyapason, quod est impossibile. al. LmLCompil. Ticin. F 243: Nota, quod tribus de causis fuit inventum ⋅b⋅ molle, videlicet causa essentie, causa tritoni, causa necessitatis (sim. LmLAnon. La Fage II p. 424. LmLNicol. Cap. p. 328). al. LmLCompil. Lips. p. 134. LmLAnon. La Fage II p. 424. LmLAnon. Seay p. 30. al. [s.XV] LmLTrad. Holl. VIII 13, 86. al. LmLOrig. et eff. 24, 3. (?) LmLIoh. Olom. 7 p. 33: Et est falsa musica, quando unus modus mutatur in alium ut semitonium in tonum vel e converso aut tritonus in diapente seu diatesseron vel e converso. al. LmLIoh. Cicon. mus. 1, 60 p. 212, 20. al. Prosd. plan. 1, 11 p. 72, 15. al. LmLNicol. Cap. p. 322: Et est sciendum, quod, si cantus primi toni in ⋅c⋅ ascendat et non plus, tunc saepe per naturam et per b quadrum cantatur; si vero ascendit in ⋅b⋅ acutum et non plus, tunc per naturam et per b molle ad evitandum tritonum. al. Trad. Holl. X A 58 (sim. Trad. Holl. X B 87). LmLProsd. spec. 1, 10 p. 160, 12. al. LmLAnon. Claudifor. 6, 1, 6. Anon. Gemnic. 2, 2, 54: minus usitati (sc. modi) sunt tritonus, semitonium cum diapente, semiditonus cum diapente, ditonus cum diapente. al. LmLUgol. Urb. 1, 26, 10: a diatesseron per sonos seu voces non discrepat tritonus nec per intervalla, quia quatuor vocibus et intervallis tribus uterque coniungitur, sed per spatia. al. LmLGeorg. Ans. 3, 51. LmLIoh. Keck 2 p. 323b. al. LmLAnon. Carthus. theor. 22, 20. al. Trad. Holl. XXIII 1, 3, 12. al. Trad. Holl. XXIV 8, 116. LmLTrad. Holl. II 3, 126: Quidam musici ultra illos novem modos superaddunt 4^or modos inusitatos ... et sunt isti: tritonus, semidyapente, semiditonus cum dyapente, ditonus cum dyapente (inde LmLTrad. Holl. V 3, 161. sim. Trad. Holl. XXII 6, 65. Trad. Holl. XX 3, 49). LmLInterv. Notandum 9 p. 158 (p. 470b). LmLTrad. Holl. IV 89. LmLIoh. Legr. rit. 2, 1, 7, 5: cantare per ⋅b⋅ rotundum, ubi non sit tritonus, omnem cantum deturpat ac eius species confundit. al. LmLTrad. Holl. VI 6, 19. al. LmLTrad. Holl. VII 3, 118. al. Trad. Holl. XX 3, 50. LmLConr. Zab. tract. PP 6: Semidiapente, quod ideo ante tritonum pono, quia, etsi excedat tritonum vocum numerositate, ab eo tamen exceditur quantitate. al. LmLConr. Zab. mon. N 2. LmLIoh. Tinct. diff. 61. al. LmLFr. Gafur. extr. 7, 8, 1. al. LmLIoh. Tinct. nat. 2, 11. al. LmLIoh. Tinct. contr. 2, 3, 1: De tritono, id est quarta falsa. al. LmLIoh. Tinct. exp. 8, 15. Trad. Holl. XV 6, 74 descr.: in 4^a debiliter, sic dyatesseron - acute, sic tritonus al. LmLFr. Gafur. op. 5, 1: sine trittono non possunt omnes diapentes speties atque diapason invicem differentes concipi (sim. LmLFr. Gafur. theor. 5, 1, 17). LmLFr. Gafur. op. 5, 6: ibi (sc. inter ⋅a⋅ et ⋅b⋅) quandoque seccabant tonum in duo semitonia inequalia ad evitandum trittonum. al. LmLBart. Ram. 1, 2, 8 p. 48. al. LmLIoh. Hoth. exc. p. 43. al. LmLNicol. Burt. 2, 4, 37: Nota, quod, quando tritonus figuratur de quattuor vocibus, tunc oportet, ut nos faciamus diatessaron; similiter quando tritonus figuratur de quinque vocibus, oportet, quod nos faciamus diapente. al. LmLBonav. Brix. 14, 91: Notandum est, quod diapente et tritonus in aliquibus locis concordant, et hoc est per musicam fictam, et hoc est, quando de uno tono fit semitonium et e converso, quia ubicumque inveniuntur quinque voces, non est semper diapente, sed aliquando tritonus, quia constat ex tribus tonis computando duo semitonia (ms.; ed.: semitonio) [] pro uno tono perfecto. al. LmLAdam Fuld. 2, 7. al. LmLLad. Zalk. 3, 118. al. LmLFr. Gafur. theor. 5, 3, 4. al. LmLGuill. Pod. 1, 21. al. LmLFr. Gafur. pract. 1, 6. LmLMich. Keinsp. 6, 88. LmLFlor. Fax. 1, 7, 3. al. LmLCompend. mus. 96. Trad. Holl. XVI 2, 45. LmLAnon. La Fage III p. 244. LmLSzydlov. 7, 11. al. Trad. Holl. XXI 6, 52. LmLContr. Consonantia 24: deficiunt in semitonio aut superhabundant, ut tritonus, semidiapente vel semidiapason (sim. LmLContr. Si discantus 29). LmLContr. Inprimis 5, 1. al. LmLContr. Quot sunt spec. p. 74b: Bona quinta - Tritonus cum semitonio. LmLContr. Species plani 1. LmLContr. Volentibus I p. 23b. 2 den Klangcharakter betreffend — with reference to the character of sound [s.XI] LmLAribo 79 p. 55: Secunda vero et tercia (sc. diatesseron species) propter innominati tritoni raucedinem melibeis et ululis delegentur. al. LmLComm. Guid. 65 p. 137: Ob hoc enim Guido monochordum suum fecit diatonicum, quia maxime duos tantum tonos continuaret; rarissime enim tres continuat, ut semper post duos interiecta semitonii dulcedine magis consonas voces redderet, cum in monochordo Enchiriadis tritonus semper continuatus non bene sonet. LmLQuaest. mus. 1, 20 p. 52: inconcinnus ... tritonus sequitur. [s.XII] LmLGuido Aug. 53: propter auferendam asperitatem tritoni. LmLTon. Cist. 40 (sim. LmLAnon. Cist. I 10 p. 35. LmLIoh. Aegid. 12, 29). [s.XIII] LmLMus. man. 22, 3: duritia tritoni. LmLAmerus 18, 2. LmLTrad. Garl. plan. V 187h: propter discordantiam tritoni et duritiam convertamus tonos in semitonia. LmLVers. Postquam pro 62-63. [s.XIV] LmLMarch. luc. 8, 3, 11. al. LmLIac. Leod. spec. 4, 11, 4: rarissime reperitur ... tritonus propter duritiam et inaptitudinem pronuntiandi voces. al. LmLIoh. Boen ars 2, 20, 11. LmLIoh. Boen mus. 4, 134: Tritonus, si per se proferatur, aures sua duricie terribiliter effugabit. al. LmLGen. disc. Postquam 4, 7: Caveat etiam, ne tritonum componat, quia, sicut dictum est, fit auribus nimis durum. [s.XV] LmLIoh. Olom. 4 p. 12. LmLUgol. Urb. 1, 160, 8: ⋅b⋅ mollis amoenitas, cui cessit duritia tritoni. LmLUgol. Urb. 2, 3, 23: Quarta vero, si tritonus sit, ... iniucunditatem habet, si diatesseron, non est iniucunda. al. LmLTrad. March. 405-406 (sim. LmLAnon. La Fage III p. 246. cf. LmLMarch. luc. 11, 4, 146-147). al. LmLTrad. Holl. II 3, 127: Tritonus... est saltus ab una in 4^tam dure et viriliter sonans (sim. LmLTrad. Holl. IV 90. LmLTrad. Holl. V 3, 162. LmLLad. Zalk. 3, 119. Trad. Holl. XXII 6, 66). LmLIoh. Legr. rit. 2, 1, 6, 31: turpi ... tritono. al. Trad. Holl. XX 3, 53. LmLIoh. Legr. tac. p. 421a. LmLFr. Gafur. extr. 7, 8, 9: tritonus in cantu plano semper est vitandus propter eius duritiem et in dyatessaron commutandus. al. LmLIoh. Tinct. nat. 8, 7. LmLFr. Gafur. op. 5, 1. al. LmLBart. Ram. 2, 1, 1 p. 63. LmLNicol. Burt. 1, 13, 81. al. LmLBonav. Brix. 14, 34. al. LmLAdam Fuld. 2, 16. LmLFr. Gafur. theor. 5, 1, 14. al. LmLFr. Gafur. pract. 1, 2: ut et trittoni asperitas fiat in modulatione suavior. LmLCompend. mus. 34. LmLAnon. La Fage III p. 245. al. LmLContr. Inprimis 5, 20: inventum fuit ⋅b⋅ molle, quia tritonus faciebat malum sonum. 3 die musikalische Verwendbarkeit betreffend — with reference to suitability for musical usage a positiv bewertet — evaluated positively [s.XII] LmLGuido Aug. 711: in cantibus ascendentibus per tritonum (sim. LmLAnon. Cist. I 41 p. 38). LmLAnon. Pannain p. 117: si cantus remittatur semitonio, discantus intendatur ditono, et erunt in quarta et e contrario, vel intendatur tritono, et erunt in quinta et e contrario. ... Si vero cantus intendatur semitonyo, discantus remittatur tritono et erit cum cantu et e contrario. LmLDisc. Quicumque II 3, 11: si cantus descendat gradatim dytonum vel tritonum, omnes descendentes debent esse in dyapente praeter ultimam, quae debet esse in dyapason, ut hic patet per exemplum: (sequitur exemplum). [] [s.XIII] LmLMus. man. 50, 11: vehementer admiror, quid causae sit, quod moderni tritono sic delectantur, cum tantopere sit a veteribus condempnatus, ut eum nec nomine coniunctionis dignum censuerint, nec in eorum cantibus facile valeat invenire. ... Sed in hoc excusabilis est cantus ille (sc. „Porta salutis ave“), quod tritonum seu quadritonum non quidem saltu, sed simplicibus et moderatis passibus congruenter prosequitur. LmLTrad. Garl. plan. II 156. al. LmLTrad. Garl. plan. III 78: Tonus, ditonus, tritonus conveniunt cantui plano. <Te>tratonus, pentatonus, exatonus non conveniunt cantui plano. LmLAnon. Couss. IV p. 69, 12: Tritonus, ... quod non est in usu nisi raro inter organistas. al. [s.XIV] LmLHugo Spechtsh. comm. p. 94: tritonus minus curatur, licet interdum reperiatur. LmLIoh. Boen ars 2, 20, 11: ut tritonus, licet durus sit, non omnino reiciatur. [s.XV] LmLIoh. Cicon. mus. 1, 60 p. 214, 9: Tritonus vero est in responsorio „Isti sunt dies“ in eo loco „debetis temporibus suis“. LmLAnon. Carthus. pract. 13, 57: Exemplum, ubi tritonus invenitur, valde raro contingit et est responsorium de beato Iohanne Evangelista „Ecce puer“ (cum exemplo). LmLIoh. Legr. rit. 2, 1, 7, 23: Quoniam in plano cantu proferre tritonum, etsi sit error, non est mortale peccatum, quamvis hoc natura numquam pateretur in comparatione gravis ad acutum. Porro tritonus... saepe nobis occurrat in quinto (ms. London, Harley 2625; ed.: quanto) tamen et sexto tono saepius ob tertiam, quae constat ex tritono minorique semitonio diapente speciem, quapropter istud quinti toni responsorium hic ponitur pro tonis omnibus in exemplum: (sequitur exemplum) (sim. LmLNicol. Burt. 1, 20, 105). al. LmLTrad. Holl. VI 7, 23: tritonus... invenitur in responsorio „Isti sunt dies, quos observare debetis“. LmLCompos. Capiendum 3, 10: Sed si tenor descendit semitonium, discantus ascendit <tonum> et fit decima <im>perfecta, vel ascendit discantus tritonum et fit duodecima. Trad. Holl. XVII 189: Sed tritonus reperitur in hoc responsorio „Omnis lapis“, ubi canitur „Dei est sardius“. Nam ‚est‘ canitur in ⋅b⋅fa⋅♮⋅mi et ‚sardius‘ incipitur in ⋅F⋅faut. al. b negativ bewertet — evaluated negatively [s.XIII] LmLMus. man. 54, 15: propter tritonum vitandum. LmLDisc. Quicumque III 14 p. 262: Si vero cantus descendat tres punctos dyatessaron facientes, quia tritonus est in plana <musica> evitandus, quintans non debet a sua quinta moveri et sic <erit> in dupla, ut hic patet: (sequitur exemplum). Vers. Palmam I 88: Tritonus est vocum turpis iunctura duarum, / Quam devitare contendit musica plene. LmLAnon. Couss. IV p. 69, 12. LmLVers. Postquam pro 227: Semper discipulis tritonum vitare iubemus. LmLVers. Postquam pro 232: Cantibus ecclesiae tritonum non dico (glo.: esse) fiendum. al. [s.XIV] LmLMarch. luc. 11, 4, 96: tritoni duricia, que in cantu quolibet est penitus evitanda (inde LmLBonav. Brix. 15, 63. LmLAnon. La Fage III p. 245). al. LmLIoh. Boen mus. 4, 134: veteres ipsum tritonum odientes. LmLGen. disc. Postquam 5, 6. LmLAnon. La Fage II p. 424: species tritoni, quae omni modo in omni cantu evitanda est. ibid. al. [s.XV] LmLTrad. Holl. VIII 13, 87: Et raro vel numquam canimus per tritonum (sim. Trad. Holl. XV 7, 74. LmLSzydlov. 7, 86). al. LmLIoh. Olom. 7 p. 33: tritonus duas habet species, quarum quaelibet in compositione cantus propter soni ineptitudinem est vitanda. Prosd. plan. 1, 11 p. 74, 13. LmLNicol. Cap. p. 322. LmLUgol. Urb. 1, 18, 24. al. LmLThom. Bad. p. 88: tritonus semper est fugiendus in omni cantu. LmLTrad. March. 386: tritoni durities ... totaliter est evitanda. al. Trad. Holl. XXIII 1, 3, 16. LmLInterv. Notandum 23 p. 159 (p. 471a): ad excludendum tritonum, quod est vicium in musica. LmLIoh. Legr. rit. 2, 2, 3, 15: Cantor: Quid ergo tunc de pessimo tritono facis? Discipulus: Ipsum in tertiam diatessaron consonantiam converto. al. Trad. Holl. XX 2, 12: tritonus, quod est quasi vicium cavendum in musica. [] LmLConr. Zab. tract. PP 9: Hic tritonus rarus est nec in uno simplici cantu reperitur. LmLFr. Gafur. extr. 7, 8, 9. LmLIoh. Tinct. nat. 8, 4. al. LmLFr. Gafur. op. 5, 6. LmLNicol. Burt. 1, 13, 80: tritonus destruendus. al. LmLBonav. Brix. 15, 72. al. LmLGuill. Pod. 5, 9. al. LmLMich. Keinsp. 6, 37. LmLAnon. Couss. I p. 447b. LmLAnon. La Fage III p. 246. Trad. Holl. XXI 6, 54: dicitur tritonus discordialis, quia non consonat cantu Gregoriano, quia vicium est et ideo non ponitur. LmLContr. Quatuor sunt p. 410b: Secunda (sc. quarta) non utimur et vocatur tritonus. LmLContr. Si discantus 28: species falsae et prohibitae cantantes tritonum et semidiapenthe (sim. LmLContr. Consonantia 26). C quantitative Bestimmung — quantitative designation 1 als drei Ganztöne umfassendes Intervall — as interval encompassing three whole tones [s.XI] LmLComm. Guid. 11 p. 99: Tres toni vero, quos abusive, quasi sit consonantia, tritonum dicunt. [s.XII] LmLAnon. La Fage I 3, 9: tritonus etenim dicitur eo, quod ex tribus tonis constare videtur. [s.XIII] LmLIoh. Aegid. 14, 5: Tritonus vero est ex tribus tonis constans, qui fit ab una voce in sibi quartam sine semitonio ascendendo et descendendo. LmLAnon. Couss. VII 11, 20: Tertia decima species et ultima est tritonus, qui est distantia inter duos unisonos continens in se quatuor voces. Et dicitur a ‚tris‘, quod est ‚tres‘, et ‚tonus‘, quasi habens tres tonos (sim. LmLTrad. Lamb. 3, 7, 1. LmLTrad. Garl. plan. I 181: continens in se tres tonos). LmLHier. Mor. 15, 280 (p. 71): tritonus superat diatesseron apotome, diesique superatur a diapente. LmLTrad. Garl. plan. II 107. LmLTrad. Garl. plan. III 50. LmLTrad. Garl. plan. V 171: Tritonus est coniunctio quatuor vocum et disposicio trium tonorum sine aliquo semitonio et dicitur a ‚tris‘, quod est ‚tres‘, et ‚tonus‘, quasi tribus tonis constans. LmLAnon. Ratisb. 3, 8: Tritonus... est ascensus vel descensus unius vocis ad quartam, ubi non sit inclusum semitonium, ... et componitur a ‚tris‘, quod est ‚tres‘, <et tonus> eo, quod constituatur ex tribus tonis. LmLAugust. min. 132-133. LmLTrad. Franc. I p. 20. LmLAnon. Couss. IV p. 69, 12. LmLVers. Postquam pro 237. LmLIoh. Groch. 58: Qui enim scit, quid tonus, quid ditonus, potest de levi per additionem toni tritonum efficere (inde LmLGuido Dion. 1, 1, 155). LmLWalt. Odingt. 2, 6, 8. [s.XIV] LmLIac. Leod. cons. 52: Tritonus est consonantia inter duas voces tres tonos perfectos continens. al. LmLInterv. Proportionum p. 20 (sim. LmLInterv. Sunt autem p. 23). LmLIac. Leod. spec. 2, 16, 4. al. LmLHugo Spechtsh. comm. p. 93. al. LmLPetr. Palm. p. 518. LmLQuat. princ. 3, 15. LmLGoscalc. 1, 9 p. 102, 4. LmLHeinr. Eger 3 p. 41: Tritonus etiam est quarta habens tres tonos perfectos deficiens a diapente in semitonio minori et superans diatesseron in semitonio maiori. Anon. Meyer 13, 2. LmLAnon. Mediol. 1, 9. LmLAnon. La Fage II p. 424. LmLAnon. Seay p. 32. [s.XV] LmLTrad. Holl. VIII 13, 84 (sim. Trad. Holl. X C 116. Trad. Holl. XI 2, 83). LmLIoh. Olom. 7 p. 33. LmLProsd. contr. II 3, 3. Prosd. plan. 1, 11 p. 72, 23. LmLProsd. spec. 1, 7 p. 164, 5-7. al. LmLAnon. Claudifor. 6, 4, 5. Anon. Gemnic. 2, 2, 25. LmLUgol. Urb. 1, 26, 9. al. LmLThom. Bad. p. 88. LmLIoh. Keck 2 p. 323a. LmLAnon. Carthus. pract. 15, 26: Tritonus est quedam species, que inter musicos quarta perfecta appellatur. Et continet in se tres tonos perfectos. al. Trad. Holl. XXIII 1, 3, 15. LmLTrad. Holl. II 3, 127 (sim. LmLTrad. Holl. IV 90. LmLTrad. Holl. V 3, 162. LmLLad. Zalk. 3, 119. Trad. Holl. XXII 6, 66). LmLInterv. Notandum 14 p. 159 (p. 470b). LmLTrad. Holl. III 5, 91. LmLIoh. Legr. rit. 1, 1, 3, 19. al. LmLTrad. Holl. VI 7, 23. al. Trad. Holl. XX 3, 53. LmLConr. Zab. tract. PP 8. LmLIoh. Tinct. diff. 289. al. LmLFr. Gafur. extr. 7, 8, 4. al. LmLIoh. Tinct. contr. 2, 3, 3. al. Trad. Holl. XV 7, 71. LmLIoh. Hoth. exc. p. 47. LmLNicol. Burt. 1, 21, 122. LmLBonav. Brix. 17, 9: tritonus est trium tonorum, quod est contra proprietatem naturae. al. LmLMich. Keinsp. 6, 35. [] LmLFlor. Fax. 2, 13, 1. LmLAnon. Couss. I p. 447b. LmLSzydlov. 7, 80. Trad. Holl. XXI 6, 53. Trad. Holl. XVII 185. LmLInterv. Prima species p. 229. LmLContr. Inprimis 5, 18. al. LmLContr. Species plani 8. LmLContr. Volentibus I p. 25a. 2 als Zahlenverhältnis — as numerical ratio [s.XIII] LmLIoh. Garl. mens. 10, 10: Discordantiarum prima dicitur tritonus, quia magis dicitur perfecta discordantia, quia sumitur in maiori superpartiente, scilicet 217 partiens 512, sicut se habet 729 ad 512. LmLHier. Mor. 17, 1382 (p. 149): Tritonus in sonis est super CCXVII parciens quingentenas duodecimas in numeris, ut septingenta XXIX ad quingenta XII (sim. LmLTrad. Garl. plan. I 73). LmLTrad. Garl. plan. II 47. LmLTrad. Garl. plan. III 108. LmLTrad. Garl. plan. IV 17. LmLWalt. Odingt. 2, 6, 8 descr. [s.XIV] LmLIac. Leod. spec. 2, 84, 1: Tritonus est consonantia vocum inaequalium ... in proportione consistens superpartiente maiore sesquitertia, minore sesqualtera. al. LmLIoh. Boen mus. 2, 40. al. LmLComm. Boeth. II p. 366, 22. al. LmLCompil. Lips. p. 135. [s.XV] LmLProsd. spec. 2, 6 p. 186, 22. al. LmLUgol. Urb. 1, 27, 7. al. LmLIoh. Keck 5 p. 328b. LmLAnon. Carthus. theor. 21, 14. LmLFr. Gafur. extr. 7, 8, 6. D qualitative Bestimmung (als Dissonanz) — qualitative designation (as dissonance) [s.XI] LmLComm. Guid. 35 p. 119: per tritonum, quae nulla est consonantia. al. LmLQuaest. mus. 1, 19 p. 48: huic modestiae et suavitati tritonus minime consonabat. [s.XIII] LmLIoh. Garl. mens. 9, 28: Discordantiarum quaedam dicuntur perfectae, quaedam imperfectae, quaedam mediae. Perfectae dicuntur, quando duae voces iunguntur aliquo modo secundum compassionem vocum ita, quod secundum auditum una vox non potest compati cum alia, et tres sunt species, scilicet semitonium, tritonus, ditonus cum diapente. al. LmLLambertus plan. 202. LmLFranco Col. 11, 15: Perfecta discordantia dicitur, quando duae voces sic coniunguntur, quod se compati non possunt secundum auditum. Et sunt quatuor, scilicet semitonium, tritonus, ditonus cum dyapente et semitonium cum dyapente (sim. LmLIac. Leod. cons. 38. LmLHeinr. Eger 4 p. 43). LmLPs.-Franco comp. 1, 3: Dissonantie pure sunt 6, scilicet semitonium, tonus, tritonus, semitonium cum diapente, ditonus cum diapente, semiditonus cum diapente. LmLTrad. Franc. I p. 32. [s.XIV] LmLIac. Leod. spec. 1, 26, 11: duri sunt (sc. soni) et discordant ut tritonus. LmLIac. Leod. spec. 4, 47, 12: tritonus inter perfectas numeratur discordias propter nimium duram vocum suarum mixtionem auditui displicentem. al. LmLPetr. Palm. p. 517. al. LmLQuat. princ. 4, 2, 13. LmLComm. Boeth. II p. 354, 11 (cf. Boeth. mus. 5, 11 p. 361,16). LmLHenr. Zel. 5: Septem discordancie sunt semitonus, tonus, tritonus, diatesseron, semitonus cum diapente, ditonus cum diapente, semiditonus cum dyapente. LmLAnon. Erford. p. 161. [s.XV] LmLProsd. contr. II 3, 3. Prosd. plan. 1, 11 p. 72, 13 (sim. Prosd. plan. 1, 11 p. 74, 13). Trad. Holl. X A 1 descr. (sim. Trad. Holl. XXIV 8, 121. LmLTrad. Holl. III 5, 122). LmLProsd. spec. 1, 8 p. 166, 1: Multo enim magis dissonat tritonus quam semitritonus. LmLUgol. Urb. 2, 3, 35. al. LmLAnon. Carthus. pract. 7, 19. LmLIoh. Legr. rit. 1, 1, 3, 19: tritonus... valde discors aggregatio. al. LmLTrad. Holl. VI 17, 7. LmLTrad. Holl. VII 3, 47: <tri>tonus discordalis (sim. Trad. Holl. XIII 3, 39. Trad. Holl. XXI 6, 69). Trad. Holl. XIII 3, 139 comm. LmLIoh. Tinct. diff. 288. LmLFr. Gafur. extr. 9, 3, 6. al. LmLIoh. Tinct. contr. 2, 1, 11. al. LmLFr. Gafur. op. 5, 3: discors ipse trittonus (sim. LmLFr. Gafur. theor. 5, 1, 14). LmLNicol. Burt. 1, 21, 122. LmLBonav. Brix. 14, 34: ipse tritonus est principium, medium (ms.; ed.: medius) et finis omnium dissonantiarum. al. LmLGuill. Pod. 3, 32. al. LmLFlor. Fax. 2, 13, 2. LmLSzydlov. 7, 86. Trad. Holl. XXI 6, 54. al. LmLContr. Volentibus I p. 27a: Alie vero sex species, videlicet tonus, semitonium, dyatessaron, [] tritonus, ditonus cum dyapente et semiditonus cum dyapente sunt discordantes. E in zusammengesetzten Intervallbezeichnungen — in compound terms for an interval [s.XIII] LmLIoh. Garl. mens. 9, 34: Iste species dissonantiae sunt septem, scilicet semitonium, tritonus, ditonus cum diapente, tonus cum diapente, semiditonus cum diapente, tonus et semitonium cum diapente et possunt sumi usque in infinitum sicut et concordantiae, scilicet semitonium cum diapason, tonus cum diapason, tritonus cum diapason etc. usque ad bis diapason et ulterius, quantum placuerit. LmLHier. Mor. 14, 82 (p. 61): de septima in septimam et hoc dupliciter: aut faciendo duplex diatesseron vel diatesseron cum tritono. LmLHier. Mor. 15, 329 (p. 72): tritonus cum diapason. LmLHier. Mor. 15, 337 (p. 73): tritonus cum duplici diapason. al. [s.XIV] LmLIac. Leod. spec. 2, 94, 3: Haec consonantia (sc. pentatonus)... posset dici ditonus cum tritono. LmLIac. Leod. spec. 2, 126, 40: Tritonus cum diapason dupla super ducentesima decima septima partiens proportio. ... Tritonus cum bis diapason quintupla super octuagesima nona partiens proportio. al. LmLAnon. Mediol. 1, 16: Nota, quod dyapente cum tritono componitur ex octo vocibus. [s.XV] LmLProsd. spec. 1, 1 p. 160, 15: Et ergo dato, quod multe sint sonorum combinationes in manu musicali reperte, hic tamen solum 16 enumerabo principaliores, que tales sunt, scilicet unisonus, tonus, semitonium, diptonus, semidiptonus, tritonus, semitritonus, dyateseron cum tono, dyateseron cum semitonio, dyapente cum tono, dyapente cum semitonio, dyapente cum diptono, dyapente cum semidiptono, dyapente cum tritono, dyapente cum dyateseron et bisdyateseron cum semitonio. LmLProsd. spec. 1, 15 p. 168, 33: Dyapente cum tritono est duorum sonorum inequalium in duabus diversis et mediatis manus musicalis partibus existentium sex tonos et unum semitoniumque amplectantium acceptio. LmLProsd. spec. 2, 12 p. 190, 17: Dyapente cum tritono in proportione dupla super139partiente 1024^as consistit. al. LmLUgol. Urb. 1, 38, 1: Quintadecima sonorum vel vocum connexio diapente cum tritono appellatur, quae, quoniam diapason in sonis aequatur, ipsumque in proportione transcendit, post illud in coniunctionum ordine collocatur. al. LmLAnon. Carthus. theor. 22, 51: Tritonus supra triplicem dyapason stat in proportione undecupla super200partiente 512^as, ut 5832 ad 512. LmLIoh. Legr. rit. 2, 3, 3, 4. al. LmLFr. Gafur. extr. 7, 17, 1. al. LmLIoh. Tinct. contr. 2, 6, 2: Tritonus supra diapason est discordantia ex mixtura duarum vocum diapason ac tritono ab invicem distantium effecta. LmLIoh. Tinct. contr. 2, 8, 2: Tritonus supra bisdiapason est discordantia ex mixtura duarum vocum bisdiapason ac tritono ab invicem distantium effecta. al. II Bezeichnung für die verminderte Quinte — term that designates the diminished fifth [s.XIII] LmLTrad. Garl. plan. V 173: Item tritonus aliter potest figurari, scilicet per 5 voces pro tono duo semitonia computando, et tunc 5 voces quatuor equipollent, et invenitur inter ⋅C⋅ et ⋅f⋅ et inter ⋅e⋅ et ⋅b⋅ gravibus, acutis et superacutis litteris, ut hic patet: (sequitur exemplum). LmLTrad. Garl. plan. V 187h: [quando tritonus figuratur de 4^or vocibus, tunc oportet, ut nos faciamus diateseron. Similiter quando tritonus figuratur de quinque vocibus, tunc oportet, quod nos faciamus diapente] (sim. LmLNicol. Burt. 2, 4, 37). [s.XIV-XV] LmLAnon. Seay p. 32: Tritonus dicitur a ‚tris‘, quod est ‚tres‘, et ‚tonus‘, quasi constans ex tribus tonis et est quarta; quasi fit duobus modis. Primo modo fit ex quatuor vocibus facientibus tres tonos. Secundo modo fit ex quinque vocibus facientibus duos tonos et duos semitonos. LmLIoh. Olom. 7 p. 33: per falsam musicam haec secunda species tritoni profertur pro diapente. LmLBonav. Brix. 14, 91: Notandum est, quod diapente et tritonus [] in aliquibus locis concordant, et hoc est per musicam fictam, et hoc est, quando de uno tono fit semitonium et e converso, quia ubicumque inveniuntur quinque voces, non est semper diapente, sed aliquando tritonus, quia constat ex tribus tonis computando duo semitonia (ms.; ed.: semitonio) pro uno tono perfecto.