Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
rîzan st. v.
st. v., [h]rîtan as. st. v. (zu [h]r- vgl. Wadstein, ZfdPhil. 44,134 f., Seebold, Starke Verben S. 272), mhd. rîzen, nhd. reißen; as. wrītan, mnd. wrîten (vgl. SchillerLübben 5,782), rîten, mnl. writen, riten; afries. wrīta; ae. wrítan; an. ríta. — Graff II,557.
Praes.: riz-: 3. PL. -ant Gl 2,404,8; 2. sg. imp. -] 1,607,38 (M, 9 Hss.); part. dat. pl. -intun 2,452,8 (2 Hss.). — hritanthion: part. dat. pl. Gl 2,582,4 = Wa 96,8 (Düsseld. F. 1, Gll. 10. Jh.).
Praet.: reiz: 3. sg. Gl 1,739,24 (3 Hss.). 814,18 (M, 4 Hss.). 2,394,48 (auf Rasur, vgl. Gl 5,194,28). 446,55 (2 Hss.). 452,4 (2 Hss.). 4,304,14 (2 Hss.). 5,20,1. O 3,17,36. 42; raiz: dass. Gl 1,739,25 (clm 4606, 12. Jh.).
Part. Praet.: gi-rizzan: Gl 1,661,73 (M). 2,647,11; -riz-: -an 1,661,72 (M, 3 Hss.); nom. pl. m. -ona 2,446,49 (2 Hss.).
Verschrieben (?): meiz: 3. sg. prt. Gl 1,738,29 (Brüssel 18723, Gll. 10. Jh.; l. reiz, Steinm. (so auch Meineke, Sprachwiss. 10,221), s. auch 3a); gi-rizzanta: part. prt. nom. sg. n.? 661,73 (M; l. -ana?).
reizi Gl 1,739,24, reizt 25 s. reizen1. 1) jmdn./etw. auf- oder zerreißen, -schneiden: ni rizant [hanc (sc. Gott) igitur non flagra] secant [, non sputa salivis adspergunt, Prud., Apoth. 94] Gl 2,404,8. reiz [hinc foditur Christi confessor et inde secatur: pars (sc. einer scharfen Waffe) viscus intrat molle, pars] scindit [cutem, ders., P. Cass. (IX) 56] 446,55 (1 Hs. snîdan). 2) etw. einritzen, furchen: girizzan uvart [versa pulvis] inscribitur (vgl. inscribitur dilaceratur, Serv.) [hasta, Verg., A. I,478] Gl 2,647,11 (zur lat. Konstr. vgl. Koch, Verg.-Wb. S. 165 s. v. inscribo). 3) (etw.) schreiben: a) ritzend schreiben: reiz [Iesus ... inclinans se deorsum,] digito scribebat [in terra, Joh. 8,6] Gl 1,738,29 (Schröder, ZfdA. 61,58 Anm. 1, plädiert für die hdschr. Lesung meiz u. verweist auf mhd. mîzen st. v. (Praet. meiz Lexer, Hwb. 1,2193), das ahd. meizan red. v. ‘schneiden, ritzen’ zur Seite steht; die Kontextbed. weist jedoch auf rîzan (vgl. auch reiz Gl 1,739,24. 814,18), meizan hat allenfalls sekundär eingewirkt). 739,24 (2 Hss. reizen1, 1 Hs. reizôn1). 814,18. 4,304,14. 5,20,1, z. gl. St. druhtin ... in erdu ... mit themo fingare reiz O 3,17,36. reiz chrazot [lictor inpius] charaxat (Glosse: charaxo Graece est scribo; inde charaxavit, id est scripsit, vgl. PL 60) [ambas ungulis scribentibus genas cruentis et secat faciem notis, Prud., P. Rom. (X) 557] Gl 2,394,48. 452,4. rizintun scribentibus [ebda.] 8. hritanthion crampon ungulis scribentibus [ebda.] 582,4 = Wa 96,8. girizona (1 Hs. noch gistrichana) [stimulos et acumina ferrea ..., qua parte aratis cera sulcis scribitur, et qua] secti [apices abolentur, ders., P. Cass. (IX) 53] 446,49; ferner: O 3,17,42; b) etw. aufschreiben (zur Bed.-Entwicklung von rîzan u. zum späteren Ersatz durch scrîban vgl. Schröder a. a. O. S. 57 f.): riz [scribe ei super buxum, et in libro diligenter] exara [illud, Is. 30,8] Gl 1,607,38 (1 Hs. rizzen). girizan [ab eo (Gott) missus est articulus manus, quae scripsit hoc, quod] exaratum est [Dan. 5,24] 661,72 (2 Hss. giozan, 1 Hs. zanihhôn).
Abl. reiz, reiza, riz, rîza, ?rizza1, rîzel mhd.; rezzôn2, rizzen; vgl. rizza2, ungirizzan.