Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
phlâstar st. n.
st. n. (zum Ansatz mit Langvokal vgl. Kluge, Urgerm. S. 23, Trübners Dt. Wb. 5,97b u. Kruse, Kölner Überl. S. 323 f.), mhd. phlaster, nhd. pflaster; as. plastar (s. u.), mnd. plaster, plâster, mnl. pla(e)ster (auch f.); ae. plaster; an. plástr (auch m.; vgl. Fritzner 2,942); aus mlat. plastrum. — Graff III,362 f.
Nur in Glossen belegt.
phlast-er: nom. sg. Gl 1,350,17 (M, 2 Hss.; lat. abl.). 359,38 (M, 3 Hss., 1 Hs. -s; lat. abl.). 558,18 (M, 5 Hss., 2 -s, 1 Hs. -). 3,165,20 (SH A; -s). 227,55 (SH a2). 268,40 (SH b). 313,59 (SH e; -). 331,25 (SH g). 349,4 (SH k). 660,28 (-). 4,46,1 (Sal. a1). 135,31 (Sal. c). 5,8,19 (M; -s). Hbr. I,365,323 (SH A); acc. sg. Gl 1,662,47 (M). 2,458,3 (2 Hss.); acc. pl. 519,17; -ir: nom. sg. 1,359,37 (M, 2 Hss.; lat. abl.). 434,51 (M; lat. abl.); -re: dat. sg. 350,16 (M, 4 Hss.); phalaster: acc. sg. 2,513,26; phylasts: nom. sg. 4,169,9 (Sal. d). — pflast-er: nom. sg. Gl 1,640,4 (Sg 299, 9. Jh.). 3,165,19/20 (SH A, 2 Hss.). 296,37 (SH d; -). 313,59 (SH e); dat. sg. -]a 1,434,51 (M, 2 Hss.); pfelaster: nom. sg. 3,227,55 (SH a2). — flast-ar: nom. sg. Gl 1,283,34 (Jb-Rd). 434,26 (M). 444,20 (Rf); -er: dass. 299,29 (oder acc.?). 3,427,30. 4,46,1 (Sal. a1; -). 368,4. Thoma, Glossen S. 3,13 (oder acc.?); acc. sg. Gl 2,408,28; acc. pl. 519,17; -ir: nom. sg. 3,695,50. — plast-ar: nom. sg. Gl 1,617,37 = Wa 76,29. 618,35 (Wien 751, Gll. 9. Jh.; plâ-, zum Zirkumflex vgl. Kruse a. a. O. S. 324 f.). 3,1,40 (Voc.). 5,24,11. Mayer, Glossen S. 21,13; -er: dass. Gl 1,350,18 (M; lat. abl.). 434,52 (M; -s; lat. abl.). 558,20 (M). 3,180,33 (SH B). 227,53 (SH a2, 3 Hss., 1 Hs. -s). 486,38. 496,30. 498,26. 4,56,47 (Sal. a1; -s). 200,31 (oder acc.?). 258,12 (M; -s). 269,10 (M; -’; lat. abl.). 277,21 (M). Stricker II,90,2 (SH; -s); -ir: dass. Gl 1,558,20 (M). — blast-ar: nom. sg. Gl 2,740,5; -er: dass. 3,506,48; zu b- vgl. Braune, Ahd. Gr.15 § 133 Anm. 3. Verstümmelt: pflast ..: acc. sg. Nievergelt, Glossierung S. 293,245 (s u. t unsicher).
Verschrieben: phalstre: dat. sg. Gl 1,350,17 (M); phal-ster: nom. sg. 359,39 (M; lat. abl.). 3,268,40 (SH b); acc. pl. 2,470,52 (2 Hss.); pfalstera: dat. sg. 1,434,52 (M); bal-star: nom. sg. 2,740,5 (Carlsr. S. Petri, 11. Jh.); plastra: dass. 3,604,17 (Bonn 218, Gll. 11. Jh. (?); l. -tar). 1) in der Heilkunde: auf Wunden aufgetragene Masse/heilender Umschlag, Wundpflaster (vgl. Heyne, Hausalt. 3,188): phlaster [neque herba, neque] malagma [sanavit eos, sed tuus, domine, sermo, Sap. 16,12] Gl 1,558,18 (8 Hss. fâsca). 4,277,21. 5,8,19. plastar cataplasma [zu: iussit Isaias ut tollerent massam de ficis, et cataplasmarent super vulnus, et sanaretur, Is. 38,21] 1,617,37 = Wa 76,29. contritis imponerent cataplasma, darüber plastar uasci [zu ebda.] 618,35 (vgl. Kruse a. a. O. S. 300). phlaster malagma 3,349,4. 4,368,4. cataplasma 3,486,38. 496,30. 604,17 (in einem Rezept). emplastrum 4,56,47 (8 Hss. fâsca). plastar [optime enim] malagma [vel fibula calidis adhuc vulneribus apponitur, Caes., Hom. CCLVII, PL 39,2219] 5,24,11. plaster malagina (-gina verschr. für -gma) medina- lis Stricker II,90,2; hierher wohl auch: plaster emplastrum Gl 3,498,26. palester (für plastrum?) 506,48. 2) im Bauwesen: a) streichbare Masse: α) als Fugen- u. Verbindungsmasse: Mörtel, Zement: flaster [faciamus lateres, et coquamus eos igni. Habueruntque lateres pro saxis, et bitumen pro] caemento (Hs. cimentum) [Gen. 11,3] Gl 1,299,29. 4,200,31. Thoma, Glossen S. 3,13. cementarius, darüber mvrari cementum flastar [zu: quos (lapides) dolaverunt caementarii Salomonis, et caementarii Hiram, 3. Reg. 5,18] Gl 1,434,26. 444,20. pflaster caementum 3,165,19/20 (im Abschn. De instrumentis cementariorum; 2 Hss. mortâri2). 268,40. 313,59. 427,30. 695,50. 4,46,1. 135,31. Hbr. I,365,323. mortere uel plaster (3 Hss. nur phlâstar) caementum Gl 3,227,53; β) als Deckschicht: Wandputz: flastar horo [(bei Salpeterfraß (?) an einem Haus) iubebit ... lapidos ... alios reponi ..., et] luto (Hs. lutum) alio liniri domum, Lev. 14,42] Gl 1,283,34. phlastre luto [ebda.] 350,16. pflaster [ipse aedificabat parietem, illi autem liniebant eum luto absque paleis ... siquidem ... cecidit paries: ... ubi est] litura (inpensa) [, quam linistis, Ez. 13,12] 640,4 (5 Hss. lîm (vel) kleim). pflaster caementum quo murus compingitur 3,296,37. 331,25; hierher wohl auch: plastar [femininis in ura desinentibus, ut pictura scriptura] litura [natura censura, Eut., Ars S. 456,18] Mayer, Glossen S. 21,13; γ) als Bodenbelag: Estrich, Fußboden(belag): phlastir ł estirich (fehlt in 4 Hss.) [assumetque aquam sanctam in vase fictili, et pauxillum terrae de] pavimento [tabernaculi mittet in eam, Num. 5,17] Gl 1,359,37. plaster pavimento [ebda.] 4,258,12. phlastir [aedificavit parietes domus intrinsecus, tabulatis cedrinis, a] pavimento [domus usque ad summitatem parietum, 3. Reg. 6,15] 1,434,51. 4,269,10. phlaster [non pervenerunt usque] ad pavimentum [laci, donec arriperent eos leones, Dan. 6,24] 1,662,47 (6 Hss. (zi demo) erine). plastar astricus 3,1,40 (zu mlat. astracus, -icus vgl. Mlat. Wb. I,1108 f.). estrihc ł phlaster pavimentum 660,28. caementum 4,169,9. pflast.. [ad mediam fere noctem per interruptum ...] pavimentum [ignis aestuans arentes paleas adprehendit, Sulp. Sev., Ep. I p. 140,21] Nievergelt, Glossierung S. 293,245; b) Bruchsteine, auch Mauerwerk: flaster [cur iacet (templum)? artificis quia dextra solubilis illud] caementum [struxit resolubile, Prud., Apoth. 515] Gl 2,408,28. 458,3. 513,26. phlaster caementa [remitto, et quae saxa Paros secat et quae Punica rupes, Prud., Symm. II,245] 470,52. 519,17. balstar (1 Hs. noch estrih) [servus sum ... artificis architecti. in lignis autem et] caemento (Hs. caementum) [valde cognitus sum, Acta apost. 697] 740,5. plaster caementum 3,180,33 (im Abschn. De sacris aedificiis; davor gruntfeste fundamentum, also ist caementum wohl nicht als ‘Mörtel’ zu fassen; z. St. vgl. auch Is., Et. XV,8,1. XIX,10,2); zu den Bedd. von caementum vgl. Mlat. Wb. II,37,65 ff.);
Abl. phlâst(a)râri; giphlâstarôn.
Vgl. fâsca. [Heidermanns]