lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

phalanza

nur ahd. · 2 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

AWB
Anchors
2 in 2 Wb.
Sprachstufen
1 von 16
Verweise rein
9
Verweise raus
1

Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch

phala(n)za st. f.

Bd. 7, Sp. 228
phala(n)za
st. f., einmal auch sw., mhd. phal(en)ze, nhd. pfalz; as. palencea, palinz, mnd. palanze, palenze; afries. palenze; ae. palente, palendse; aus lat. palatia pl. bzw. spätlat. palantia, vgl. Pfeifer, Et. Wb.2 S. 994 (anders in Trübners Dt. Wb. 5,82). — Graff III,334 f.
phal-anz-: nom. sg. -a Gl 2,427,3 (2 Hss.; oder acc.?). 476,18 (oder acc.?). 630,68. 3,631,5. 4,38,38 (Sal. a1). 89,4 (Sal. a1). 132,31 (Sal. c; oder acc. sg.). 153,43 (Sal. c); -e 3,1,14 (Voc.; zu altem -e vgl. Braune, Ahd. Gr.15 § 209 Anm. 1). 223,59 (SH a2). 628,22 (clm 14689, Hs. 12. Jh.; -anc-, zu -c- vgl. Schatz, Abair. Gr. § 57); gen. sg. -a 2,448,17; acc. sg. -a 1,465,18 (M, 7 Hss.). 815,30 (M). 2,136,10 (M, 2 Hss.); nom. pl. -e 1,24,33 (Pa; -anc-, zu -c- vgl. Kögel S. 62; zu altem -e vgl. Baesecke, Beitr. 55,367 u. Schatz a. a. O. § 111); acc. pl.? -a 2,642,57; -inz-: nom. sg. -a 3,127,21 (SH A, 2 Hss.). 210,15 (SH B). 629,14. 630,46. Hbr. I,263,192 (SH A); -e Gl 3,660,29; acc. sg. -a 1,465,19/ 20 (M, 3 Hss.). O 1,5,9 (F; zu ph- vgl. Kelle 2,476); -enze: nom. sg. Gl 3,127,22 (SH A); -nz- (zur Synkope vgl. Weinhold, Bair. Gr. § 14): dass. -a 4,156,30 (Sal. c); acc. sg. -a 1,465,21 (M); -e ebda. (M). — phall-inz: nom. sg. Gl 3,127,21 (SH A); acc. sg. -]a 1,465,20 (M); -enze: nom. sg. 3,629,23 (2 Hss., 1 Hs. -ēze). 4,217,7.
pfal-anza: nom. sg. Gl 3,127,22 (SH A). 223,59 (SH a2). 253,16 (SH a2); -inze: dass. ebda. (SH a2).
fal-anz-: nom. sg. -a Gl 1,271,46 (Jb-Rd). Thoma, Glossen S. 24,7. Nc 796,7 [114,6]; dat. sg. -o Npgl 28,2 (zu f- vgl. Wardale § 76); -on Gl 1,382,28 (S. Paul XXV d/82, 10. Jh.; eindeutig schwach flektiert); acc. sg. -a Gl 2,136,9 (M, 4 Hss., darunter clm 6242, Hs. 9. Jh.; 1 Hs. -anca, zu -c- vgl. Schatz, Abair. Gr. § 57); gen. pl. -o 1,24,33 (K; zu f- Kögel S. 73; zur Interpretation des -o als Endung des Gen. Pl. vgl. Splett, Stud. S. 77; oder nom. pl.?); acc. pl. -a Nc 768,13 [84,22]; -enz- nom. sg. -a Gl 3,627,35; acc. sg. -a Nc 748,3 [63,8].
pal-inz-: acc. sg. -a Gl 4,271,12. O 1,5,9 (DPV; zu p- vgl. Kelle 2,476); nom. sg. -e Gl 3,358,59 (-n- aus z radiert; zu md. p- vgl. Pausch, MIÖG 80,403); -] 4,207,17 (sem. Trev.; zu p- vgl. Katara S. 53 f.; -z auf Rasur); pelenze: dass. 3,379,28. 32 (beide Jd; zu p- vgl. Bergmann, Mfrk. Glossen 267). — pellenza: nom. sg. Gl 3,350,23 (SH l; zu p- vgl. Bergmann a. a. O. 252).
Formen ohne -n-: pfallice: dat. sg. Np 28,2 (Hs. A = K.-T. 8,84a,25; zu -c- vgl. Braune a. a. O. § 159 Anm. 1). — palice: dat. sg. S 305,17 (Cap.) = Rhein. Vjbll. 39,284,11 (Cap. Hs.; zu p- u. -c- vgl. Tiefenbach a. a. O. S. 288). 1) repräsentativer Wohn- und Regierungssitz (vgl. LMA 6,1993 ff. u. DRWb. 10,662 ff.): a) (befestigter) Wohnsitz eines Herrschers, einer hochgestellten Person: phalance cafastinot palatia munita Gl 1,24,33. hof falanza forzih [celebri sermone vulgatum in] aula [regis: venerunt fratres Ioseph: et gavisus est Pharao, Gen. 45,16] 271,46. Thoma, Glossen S. 24,7. phalinza aula item palatium a Palante prin- []cipe Archadum, in cuius honore Palanteum oppidum Archades construxerunt, et regiam in eius nomine conditam Palatium vocaverunt [Hbr. I,263,192] Gl 3,127,21 (im Abschn. De habitaculis). Hbr. I,263,192. aula domus regia phalanza dicta est ab auleis .i. cortinis .i. ūbehangē Gl 4,132,31 (vgl. Beitr. 73,210,15). that auo themo seluemo cide, that er (ein jeglicher freier Mann) thui (seine Sachen) sellan uuilit, uzzeneuuendiun theru grasceffi uuisit, that ist athe in here athe in palice athe in anderu sumeuuelicheru stedi, samant neme himo ... urcundun retliche quod si eodem tempore, quo illas tradere vult, extra eundem comitatum fuerit, id est sive in exercitu sive in palatio sive in alio quolibet loco, adhibeat sibi ... testes idoneos S 305,17 = Rhein. Vjbll. 39,284,11. giang er (der Engel Gabriel) in thia palinza, fand sia (Maria) drurenta, mit salteru in henti O 1,5,9 (zum herrschaftlichen Wohnsitz Marias vgl. Erdm. z. St. S. 356); im christl. Bereich übertr. für das Herz des Gläubigen als Wohnort Gottes: preitent sinen namen (des Herren) uber al. petont in sinemo palatio (falanzo). daz sint uuueriu herzin adorate dominum in aula sancta eius NpNpgl 28,2 (in sinir pfallice Hs. A = K.-T. 8,84a,25; Npw sala); — Raum innerhalb des Palastes, Saal (?): in sumarlihero falanzon [ingressus est Aod ad eum (Eglon, König der Moabiter): sedebat autem] in aestivo coenaculo [solus, Jud. 3,20] Gl 1,382,28 (zur Bed. vgl. Mlat. Wb. II, 446,38). falenza palatium ł propalatium (vgl. propalatium chemenata, Diefb., Gl. 465b) 3,627,35. 660,29; — Glossenwort: phalanze palatium Gl 3,1,14 (Hs. palatius, lat. palatium als Mask. aufgefasst (?); im Abschn. De civitate, vgl. Baesecke, Voc. S. 58). 253,16. 379,28. 628,22. 629,14. 629,23. 630,46. 4,153,43. 217,7. aula item palatium [Hbr. II,82,100] 3,210,15 (im Abschn. De habitaculis et aliis aedificiis). 358,59. 631,5. aula 223,59. 350,23. 4,38,38. b) Amtsgebäude: phalanza [tunc milites praesidis suscipientes Jesum in] praetorium (Hs. pretorio, vgl. Sab. 3,173; sc. Prätorium des Pontius Pilatus) [, congregaverunt ad eum universam cohortem, Matth. 27,27] Gl 1,815,30. palatium etiam dicitur palas. sed Francorum lingua eodem uerbo significatur et edificium et officium cum dicitur pelenze 3,379,32 (zu lat. officium als Verwaltungsgebäude vgl. DML VIII,2013a). phalanza praetorium 4,89,4. 156,30. 207,17; — als Vok.-Übers. hierher wohl auch: phalanza [iam faxo, ius] praetorium (Glosse: regalem potestatem, vgl. PL 60) [conviciator (sc. der hl. Vincentius) sentiat, Prud., P. Vinc. (V) 101] Gl 2,427,3. 476,18 (Verwechslung des neutralen Adj.Attrib. praetorius im Acc. mit dem formengleichen neutralen Subst. praetorium). phalanza [pulsatus ergo martyr (Romanus) illa grandine ... erectus infit: absit, ut me nobilem sanguis parentum praestet aut lex] curiae [: generosa Christi secta nobilitat viros, Prud., P. Rom. (X) 124] 448,17 (oder konnte phala(n)za parallel zu lat. curia sowohl den Versammlungsort als auch die Menschengruppe bezeichnen?); — bildl. auch für den Aufenthaltsort des Bienenvolks vor der Schlacht (sc. beim Ausschwärmen): zi phalanza [circa regem atque ipsa] ad praetoria [densae miscentur magnisque vocant clamoribus hostem, Verg., G. IV,75] Gl 2,642,57; c) himmlischer Palast (meist Jupiters): phalanza [iam pridem nobis caeli te] regia (altitudo ł thronus) [, Caesar invidet, Verg., G. I,503] Gl 2,630,68. in rosfareuuero skoni erskeinda er (Sol, die goldfarbene Sonne) alla dia falenza rosulenti splendoris gratia .i. venustate . totam aulae ipsius curiam . i. conventum deorum lumi- []navit Nc 748,3 [63,8]. tarazuo gebot Iuno . daz sie alle des tritten dages fruo chamin dara in die falanza . die in lacteo zirculo Iouis spracha allero namhaftestun machont tunc Iuno condicit ... uti posttridie omnis ille deorum senatus . diluculo convenirent in palatia . quae in galaxia Iovis arbitrationem potissimam faciunt 768,13 [84,22]. mare dierna . anagenne dero listo . dir (Philologia) nu indan uuirt Iovis falanza inclita virgo . caput artibus . cui panditur aula tonantis 796,7 [114,6]. 2) sakrales Gebäude (?): phalanza [fecit (Salomo) etiam atrium sacerdotum, et] basilicam [grandem, 2. Paral. 4,9] Gl 1,465,18. 4,271,12. falanza [prout poscebat causa tractatus, sanctus papa Symmachus] basilicam [Julii, in qua pontificum erat congregatio ... ingressus est, Decr. Symm. p. 265] 2,136,9; vgl. noch Mlat Wb. I,1383 ff. s. v. basilica.
Vgl. palas mhd. [Leipold]
7639 Zeichen · 355 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 8.–11. Jh.
    Althochdeutsch
    phala(n)zast. f.

    Althochdeutsches Wörterbuch · +1 Parallelbeleg

    phala(n)za st. f. , einmal auch sw., mhd. phal(en)ze, nhd. pfalz; as. palencea, palinz, mnd. palanze, palenze; afries. p…

Verweisungsnetz

12 Knoten, 10 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 1 Kompositum 10 Sackgasse 1

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit phalanza

1 Bildungen · 0 Erstglied · 1 Zweitglied · 0 Ableitungen

phalanza als Zweitglied (1 von 1)

himilphalanza

AWB

himil·phalanza

himilphalanza st. f. — Graff III,335. himel-falenza: acc. sg. Nc 739,4/5 [73,11/12]. Himmelspalast: tie gesamenoton sih alle fone Iouis kebo…