Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
kuninglîh adj.
adj., mhd. künic-, küneclich, nhd. königlich; mnd. koninclĩk, mnl. coninclijc; afries. kenenglik; vgl. ae. cynelíc, an. konungligr. — Graff IV,446.
chuninc-lih: Grdf. Gl 1,251,39 (K). 253,22 (K). 260,13 (K); gen. sg. m. -]es 2,765,18 (clm 14747, 9. Jh.); gen. sg. n. -]es 1,104,23 (Pa); chuning-lihh-: dat. sg. m. n. -emu 448,13 (Rb); -emo 493,1 (Rb); acc. sg. f. -a 426,41 (Rb); -lich-: gen. sg. m. -es Thoma, Glossen S. 5,22. Nb 103,17 [89,28]; gen. sg. f. -ero Nc 740,27 [56,12/13] (-lîch-); dat. sg. n. -en 805,7 [123,21]; chunin-lihes: gen. sg. m. Gl 1,301,6 (S. Paul XXV d/82, 9./10. Jh.; zu n statt ng vgl. Gröger § 127,1); -lihh-: acc. pl. m. -e 363,57 (Rb; zu n statt ng vgl. ebda.); khuninc-: gen. sg. n. -es 104,23 (K). — kuninch-lih: Grdf. O 4,22,23 (F); kuning-: dass. ebda. (PV); -lich-: dat. sg. f. -ero W 119,13 (A; c-); -on ebda. (BCFK) [215,2]; nom. pl. f. -en S 153,24; cuninh-lih: Grdf. Gl 1,8,33 (Ra; zu -h- vgl. Braune, Ahd. Gr.14 § 149 Anm. 4).
Formen ohne Nasal vor Guttural (vgl. Braune a. a. O. § 128 Anm. 2): chunic-lichun: dat. sg. f. Npw 104,15; chunig-lih: Grdf. Gl 1,8,33 (K); -licher: nom. sg. m. 303,16. — kunig-lich: Grdf. S 110,7 (De Heinr., 10. Jh.).
Verschrieben: chuninchli: Grdf. Gl 1,8,33 (Pa; -h fälschlich vorweggenommen, vgl. Splett, Stud. S. 60). 10,1 (Pa; vgl. ebda.); chunnic-lih: dass. 186,32 (Pa; -ni- vertauscht, vgl. a. a. O. S. 262).
königlich, Königs-: a) im weltlichen Bereich: chuninlihes muniz [(Abraham) appendit pecuniam, quam Ephron postulaverat (für ein Grundstück zur Bestattung Saras) ... quadringentos siclos argenti probatae] monetae publicae [Gen. 23,16] Gl 1,301,6, z. gl. St. chuniglicher muniz 303,16. keuuerdotes frono munies chuningliches munizes probatae (Hs. -ti) monetae publicae [ebda.] Thoma, Glossen S. 5,22. uuega chuninlihhe farames via regia (Hs. rege) gradiemur [, donec transeamus terminos tuos, Num. 21,22] Gl 1,363,57. puruc chuninglihha [igitur pugnabat Ioab contra Rabbath filiorum Ammon, et expugnabat] urbem regiam [2. Reg. 12,26] 426,41. dhionoste chuninglihhemu [rex autem Israel, et Iosaphat rex Iuda sedebant unusquisque in solio suo vestiti] cultu regio [3. Reg. 22,10] 448,13 (thionôst als Vok.-Übers.). za chuninglihhemo dhionoste [(Assuerus) iussit ... convivium praeparari in vestibulo horti, ...] quod (Hs. ad) regio cultu [... consitum erat, Esth. 1,5] 493,1. hic adest Heinrich, bringit her hera kuniglich S 110,7. sie namun ... kuninglih giwati, filu rotaz purpurin inti datun inan (Jesus) in [vgl. veste purpurea circumdederunt eum, Joh. 19,2] O 4,22,23. libertas ... ist . tiu den man ... chuningliches keuualtes inbindet Nb 103,17 [89,28]. uuaz ist tanne daz tie Iudon chodent daz der Christus ne si der mit dero chuniclichun salbon gesalbot ne si, unde pediu dominus Iesus den namon habon nescolti? Npw 104,15 (Np regali unguento, Npgl mit chunio salbe). abo dine (d. i. der Ecclesia) cogitationes, die der procedunt de mente, also daz uahs de capite, die sint glich der kuninglichon purpurae W 119,13 [215,2]; hierher wohl auch: salihus hus chuninclih aula domus regia Gl 1,8,33. chamarare ambaht chuninclih (Pa, chamarare chamarare chuninges etho ambahte chuninges K) aulaces ministri regis 10,1. deadema hrinc haupites chuninclihes diadema vitta capitis rigalis 104,23. chaisartom chuninclih maht imperium regale potestatem 186,32. sceptrum garte chuninclih sceptrum virga regale 251,39. kiuuati kihrusti chuninclih soso firiuuizlihhi sti[g]ma ornamenta regales quasi bannum 253,22 (zum Lat. vgl. Splett, Stud. S. 377). sedal satul chuninclih edho himil t[h]ronus sella regalis sive caelum 260,13; b) im religiösen Bereich: α) bezogen auf den christlichen Gott, auf Gottvater: (im Himmel) da ist diu ueste wineskaft, ... die kuninglichen era, ... daz gotes ebenerbe S 153,34; — auf den Sohn Gottes, Christus: chuninclihes ringes umpirinkter [proculdubio munimine] regio septus [, nullatenus est ab adversariis superatus, Pass. Steph. p. 52a] Gl 2,765,18; β) bezogen auf antike Götter, auf Jupiter: Iupiter ... anasazta ... demo houbete chuninglichero smido glizenta coronam Iupiter ... apponit primum vertici regalis serti flammantem coronam Nc 740,27 [56,12/13]; ferner: 805,7 [123,21] (regalis).
Abl. kuninglîhho.