Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
in(t)sagên sw. v.
sw. v., mhd. nhd. entsagen; mnd. entseggen, mnl. ontseggen; afries. undsedza. — Graff VI,101 f.
Zum Nebeneinander von Formen der 3. u. 1. Konjugation vgl. Braune, Ahd. Gr.16 § 368 Anm. 2.
in-sak-: 1. sg. -em Gl 1,110,11 (PaK; lat. pass.); 3. sg. -et 200,30 (R; -&); part. prt. -et 99,3. 111,11 (beide R; -&). — ant-sag-: 3. sg. -et Gl 2,165,65 (clm 6277, Hs. 9. Jh.; -&). 4,27,17 (Sal. a1, 2 Hss.). 128,4 (Sal. c); -at 27,17 (Sal. a1). Amsterd. Beitr. 25,21,2 (Sal.); part. prt. -at Gl 2,175,36 (clm 6277, Hs. 9. Jh.; -at mit Tilgungspunkt unter n); -saḡ: inf. 4,309,31 (Zürich Rhein. 99a, Gll. 9. Jh.?); an-sag-: dass. -an 2,404,18; int—: 1. sg. -o 4,237,9. S 135,2 (WB); 3. sg. -et NpNpw 118 E,39 (-sagauf Rasur R); -at Gl 4,27,18 (Sal. a1); 3. PL. -ent 2,328,26 (clm 14747, 9. Jh.). Npw 139,10; -ont 103,18; 3. sg. conj. -e Gl 2,281,65 (M, 2 Hss.); inf. -en 1,815,64 (M, 2 Hss.). 2,227,6 (S. Flor. III 222 B, Gll. 9. Jh.?); -an 1,815,18 (M, 4 Hss., 1 Hs. Rasur zwischen -s- u. -a-). 65 (M, 2 Hss.). 2,186,62 (M, 2 Hss.); part. prs. nom. sg. m. -anter 250,43 (M, 2 Hss.; -); -inter 45 (M); 3. pl. prt. -etun 113,69 (M; -&-); 1. sg. conj. prt. -eti Np 31,3; in-: 1. sg. -em Gl 1,110,11 (Ra; lat. pass.); -en 2,676,15; -o 680,33; 2. sg. -os 365,1 (oder conj. (?); lat. fut.); inf. -en 1,815,65 (M); dat. sg. -anna 2,168,56 (clm 6277, Hs. 9. Jh.); part. prs. nom. sg. m. -anter 250,44 (M, 2 Hss., 1 Hs. -); 3. pl. prt. -eten 113,70 (M); 1. sg. conj. prt. -eta Npw 31,3; ænt-: 1. sg. -on Gl 4,196,59 (sem. Trev.); unt-: inf. -in 1,815,19 (M, clm 14689, Hs. 12. Jh.; zu spätahd. unt- für int vgl. Braune a. a. O. § 73 Anm. 3). — intzaganne (zu -tz- für t + s in der Fuge vgl. Braune a. a. O. § 158 Anm. 2): inf. dat. sg. Gl 1,750,60 (M). — inzagan (zu -z- für t + s in der Fuge vgl. Braune a. a. O.): inf. Gl 2,186,62/63 (M; erstes -a- korr. aus u). — in-shaganne (zu -sh- für s vgl. Braune a. a. O. § 168 Anm. 1): inf. dat. sg. Gl 1,750,60 (M; vgl. Korr. Gl.-Wortsch. 8,67 u. Hs.; inth- Steinm.).
int-segitun: 3. pl. prt. Gl 2,113,68 (M); in-: dass. 68/69 (M).
Mit Kontraktion: in-sanne: inf. dat. sg. Gl 1,750,62 (M; uzin- mit u für vel u. z für zi oder verschr. (?), vgl. 1aγ.
Verschrieben: int-saget: 3. pl. prt. Gl 2,113,69 (M; -&); in-saga: inf. Mayer, Griffelgl. S. 59,218 (Vat. Ottob. lat. 3295, Gll. 9. Jh. (?); lat. 3. sg.; Nasalstrich fehlt wohl); instagen: dass. Gl 3,7,15 (Voc.; l. intsagen, Steinm.); hierher wohl auch: in-sagange: inf. dat. sg. 1,750,61 (M, 2 Hss., 1 Hs. ⊢ über dem ersten -g-; zin- s. 1aγ; vom Gl.Wortsch. 8,68 zu intsagunga gestellt).
int Mayer, Glossen S. 62,10 s. Ahd. Wb. 4,1629 s. v. int; vom Ahd. Gl.-Wb. S. 502 hierher, vom Gl.-Wortsch. 8,66 hierher u. 7,315 zu intrahhôn gestellt. 1) jmdn., auch sich/etw. von etw. freisprechen, für etw. rechtfertigen, wegen etw. verteidigen: a) bei belebtem Subj.: α) mit refl. Akk. u. abstr. Gen.: danne ih aber brahti allen den tag . daz ih mih iro (der Sünden) intsageti [vgl. laborant in defensione peccatorum suorum iactantes merita sua, Aug., En.] NpNpw 31,3. sie skirmit ira luga, mit demo intsagent sie sih ira sundono Npw 139,10 (Np antsegidôn); β) nur mit refl. Akk., in Glossen: sih zinsaganna [nil autem est] ad defendendum (Hs. diff-) [puritate tutius, nil ad dicendum veritate facilius, Greg., Cura 3,11 p. 47] Gl 2,168,56 (gegen die Kontextbed. refl. aufgefaßt). sih intsaganter [coepit ex eius (der Nonne) ore quasi] satisfaciens [ipse ... diabolus clamare, dicens: Ego quid feci? ... Sedebam mihi super lactucam: venit ella, et momordit me, ders., Dial. 1,4 p. 165] 250,43; γ) in Glossen ohne erkennbare Rektion: intzaganne (3 Hss. davor noch z-, l. zi-) [is, qui accusatur, praesentes habeat accusatores, locumque] defendendi [accipiat ad abluenda crimina, Acta 25,16] Gl 1,750,60 (1 Hs. biscirmen). intsagan [ut ex eo (sc. Fehlverhalten) quod] defendere [nequeunt, cognoscant se tenere improbe quod defendunt, Greg., Cura 3,8 p. 41] 2,186,62. 227,6. insagos [tu tamen industria tua vel petulantiae nostrae crimen] excusabis [, vel laudis siquid merebimur, ampliabis, Phocae ars 411,25/26] 365,1. wasGeo ł insago [Tityre, pascentes a flumine reice capellas: ipse, ubi tempus erit, omnis in fonte] lavabo [Verg., E. III,97] 680,33 (vgl. id est purgabo omnes apud Caesarem, cum de Actiaco proelio reversus fuerit, Serv.; zur Glossierung im Sinne des Servius-Kommentars zu Vergil vgl. Fasbender S. 34); b) bei abstr. Subj.: α) mit Ersparung des Akk. d. Pers. in der Koordination: mannolichen leidot (Npw ruoget) alde intsaget sin conscientia NpNpw 118 E,39; β) Glossen: antsaget [(der Untergebene) augere culpas erubescat, seque se iudice puniat, quem sibi apud se rectoris patientia clementer] excusat [Greg., Cura 2,10 p. 29] Gl 2,165,65. antsagat niuuerdant [qui de reatu suorum criminum etiam semetipsis iudicibus] non excusantur [ebda. 3,31 p. 89] 175,36. intsage (1 Hs. noch antrahho) [ante ergo de talenti nostri ponenda ratione vigilemus, ut cum iam iudex ad feriendum imminet, lucrum nos quod fecimus,] excuset [ders., Hom. I,9 p. 1467] 281,65. insaga [qualitas negotiantem aut] excusat [, aut arguit, Halitg., De vitiis III,6 p. 678B] Mayer, Griffelgl. S. 59,218; zu lat. excusare ‘(von Schuld) freisprechen’ vgl. Mlat. Wb. III,1545. 2) etw. leugnen, abstreiten: arlouganant ł intsagent [respondeant qui Hebraeorum voluminum] denegant [veritatem, ubi hoc in LXX legatur interpretibus, Hier. in Matth. 15,16 p. 27] Gl 2,328,26; hierher auch, in interpretierender Übers. (?): intsagan [(Petrus) coepit] detestari [, et iurare quia non novisset hominem, Matth. 26,74] 1,815,18 (zu detestari, urspr. ‘verfluchen, verwünschen’ u. übertr. ‘etw. von sich oder anderen feierlich abweisen, abwehren’, vgl. Georges, Handwb.11 1,2103; nach Mlat. Wb. III,502 ‘bestreiten, leugnen’). intsagen [ille (Petrus) autem coepit] anathematizare [, et iurare: Quia nescio hominem istum, quem dicitis, Marc. 14,71] 64. 4,309,31 (zu anathematizare ‘verfluchen’ vgl. Georges a. a. O. 1,416, zu den übertr. Bedd. ‘unter Verfluchung verwerfen’, ‘unter Verfluchung abschwören’ vgl. Mlat. Wb. I,620). 3) jmdm. etw. absprechen: ansagan abiurare (Glossen: denegare, tollere, vgl. PL 59) [deo titulum nomenque paternum credimus esse nefas, Prud., Apoth. 223] Gl 2,404,18. 4) sich von etw./jmdm. lossagen, sich jmdm./einer Sache verweigern, einer Sache entsagen: a) mit refl. Akk. u. Dat. d. Pers./abstr. Dat./abstr. Gen.: α) mit Dat. d. Pers./abstr. Dat.: ih intsago mih demo tiufeli unde allen sinen uuerchen unde allen sinen zierden S 135,2 (firsagên BB); β) mit abstr. Gen. (oder Dat. (?), dann zu α): der falcho ... bezeichenet dia starchisten geuualtigen die uuilon sih dero uuerlte intsagont Npw 103,18 (= Np 17 duont renuntiationem; zum Gen. vgl. Npw 139,10 unter 1aα); b) Glosse: intsegitun [(placuit) monachos ... intentos esse tantummodo ieiunio, et orationi, in locis quibus] renuntiaverunt [saeculo, permanentes, Conc. Chalc. IV p. 134] Gl 2,113,68. 5) opfern, nur als Glossenwort belegt: kaplozan ł insaket delibatus Gl 1,99,3 (zur Übers. vgl. Splett, Sam.Stud. S. 65, Wesche, Beitr. 61,59). insakem delibor 110,11. insaket pim delibor ł sacrifico 111,11 (danach ineihan pim delibor u. plozu delibor). insaket ł plozit litat 200,30. 6) Glossenwort: insagen ablego [ohne Kontext, unter Gll. zu Verg.] Gl 2,676,15. æntsagon ablego 4,196,59. 237,9. deponere 3,7,15. abiurat 4,27,17. Amsterd. Beitr. 25,21,2. abiurat reprobat Gl 4,128,4.
Abl. antsaga, in(t)sagunga, intsegida; intsagênto; vgl. antsegida, unintsagêt. [Nässl]