lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

[h]reinî

nur ahd. · 2 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

AWB
Anchors
3 in 2 Wb.
Sprachstufen
1 von 16
Verweise rein
10
Verweise raus
10

Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch

[h]reinî st. f.

Bd. 7, Sp. 863
[h]reinî,
auch [h]reina st. f., mhd. nhd. reine; mnd. rêine; got. hrainei, hraineins. — Graff IV,1161.
hrein-: nom. sg. -i Gl 1,266,15 (K); acc. sg. -ii S 206,2 (B). — rein-: nom. sg. -i Gl 2,528,62. 653,65. 696,11 (voc.). 706,41 (voc.). 4,7,48 (Jc; oder gen., s. 2a); -e 112,49 (Sal. a2). 124,45 (Sal. b). 134,59 (Sal. c); gen. sg. -i 2,529,49; dat. sg. -i O 1,1,6. Npgl 67,5; -e WC 33,5 [71,9]; -o WA ebda. (-ey-; zu -o vgl. Entholt S. 47); acc. sg. -i Gl 2,450,47 (2 Hss.). O 3,7,50. Np 25,6.
Späte Form nach der ô-Dekl. (vgl. Braune, Ahd. Gr.15 § 231 Anm. 2): reina: acc. sg. Npw 25,6.
Mit Rasur der Endg.: rein :: nom. sg. Gl 4,134,48 (Sal. c); l. reini (so Steinm.) oder reine (vgl. Gl 4,134,59). 1) ästhetische Reinheit, Makellosigkeit (vgl. Hartmann, Otfr. S. 339): (viele Völker) ougdun iro wisduam, ougdun iro kleini in thes tihtonnes reini O 1,1,6 (zur Differenzierung von kleinî (vgl. Ahd. Wb. 5,240), [h]reinî u. uuîstuom vgl. Kelle 3,337. 481. 697 f.). 2) sittliche Reinheit: a) allgem.: Lauterkeit, Ehrenhaftigkeit: reini uuihi Nazaret [mundiciarum, CGL IV,540,29] Gl 4,7,48 (zur Vorlage vgl. Krotz S. 416,252; vgl. auch nazarischo uuiher Nazareus sanctus Gl 1,212,35). (die Mönche sollen) hreinii minnoon castitatem amare S 206,2 (oder zu b?). min herza daz din altare ist ... daz umbehaben ih danne . unde beuuaron iz so . daz iz follehabe sina reini [vgl. ubi conscientia tua pura est, Aug., En.] NpNpw 25,6. ir fideles ... singent gote . in puritate cordis (in reini des herzen) salmosangont imo in operibus bonis Npgl 67,5. ih besueron iuuuih, guoten sela, ... bi dero reine unte bi den tugeden [vgl. virtutes sanctorum, quae munditia spirituali refulgent, Haimo in Cant. p. 304A] W 33,5 [71,9]; b) spez.: Schamhaftigkeit, Keuschheit: reini [sacerdos ... poscit ... frontis] pudorem [, cordis innocentiam, Prud., P. Rom. (X) 356] Gl 2,450,47. reini [quae nunc Vestalis sit virginitatis honestas, discutiam, qua lege regat decus omne] pudoris [ders., Symm. II,1065] 529,49. reini [(Dido zu Aeneas:) te propter eundem extinctus] pudor [et ... fama prior, Verg., A. IV,322] 653,65 (vgl. meminit enim se dixisse ‘ante, pudor, quam te violo’, Serv.); personifiziert: reini [ante,] pudor (vgl. pudore pro pudicitia abutimur, Serv.) [, quam te violo aut tua iura resolvo, ebda. 27] 696,11. 706,41; bildl.: reini [templum mentis amo ... interius spargit sola picta rubenti flore pudicitiae] pudor [almus et atria servat, Prud., Symm. II,253] 528,62; c) Glossenwort: reine castimonia Gl 4,112,49. castimonia pudicia (sc. pudicitia) sanctimonia 124,45. 134,59 (vgl. Beitr. 73,211). castitas 48. 3) Reinigung: hreini thuuahal vacillum labacrum [vgl. vixillum: labacrum (sc. vexillum: labarum) vel signum militare, Gloss. Lat. V VI 82] Gl 1,266,15 (vgl. Leuv. Bijdr. 64,39); weil in der lat. Vorlage labarum ‘Fahne’ zu labacrum verschrieben war, wurde dieses als lavacrum ‘Bad, Waschung’ gedeutet, wodurch [h]reinî als Synonym von thuuahal über vexillum ‘Fahne’ treten konnte (vgl. Splett, Stud. S. 404. 493, zur Glossierungstechnik vgl. a. a. O. S. 34 f.). 4) tiefer Sinn, eigentliche Bedeutung:ob iz war zi thiu gigat, thaz man thia diufi ni firstat, thero brosmono kleini joh thes brotes reini (von der Speisung der 5000): lesent zi in thia redina thie hohun gotes thegana O 3,7,50 (zum Sinn der Allegorie vgl. Hartmann, Otfr. S. 339 f.).
Komp. sêl[h]reinî; vgl. un[h]reinî.
3496 Zeichen · 161 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 8.–11. Jh.
    Althochdeutsch
    [h]reinîst. f.

    Althochdeutsches Wörterbuch · +2 Parallelbelege

    [ h ] reinî , auch [ h ] reina st. f. , mhd. nhd. reine; mnd. rêine; got. hrainei, hraineins. — Graff IV,1161. hrein-: n…

Verweisungsnetz

20 Knoten, 17 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 2 Kompositum 17 Sackgasse 1

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit hreini

6 Bildungen · 4 Erstglied · 1 Zweitglied · 1 Ableitungen

hreini‑ als Erstglied (4 von 4)

[h]reinida

AWB

[ h ] reinida st. f. , mhd. reinde; got. -hrainiþa ( nur un-). — Graff IV,1162. hreinida: acc. sg. oder pl. S 240,22 ( B ); hrenida: nom. sg…

[h]reinîgheit

AWB

[ h ] reinîgheit st. f. , mhd. reinecheit, nhd. reinigkeit; mnd. rêinichê i t, mnl. reinicheit. reinihc-heite: dat. sg. S 337,40 ( Benediktb…

[h]reinisôn

AWB

hreini·son

[ h ] reinisôn sw. v. ; an. hreinsa. — Graff IV,1165. reinison: inf. Gl 4,13,42 ( Jc; zweites -i- angehängt ). jmdn. innerlich reinigen, von…

hreini als Zweitglied (1 von 1)

unhreini

KöblerAhd

unhreini , Adj. Vw.: s. unreini

Ableitungen von hreini (1 von 1)

unhreini

KöblerAhd

unhreini , Adj. Vw.: s. unreini

Zitieren als…
APA
Cotta, M. (2026). „hreini". In lautwandel.de — Aggregat aus 53 historischen deutschen Wörterbüchern. Abgerufen am 13. May 2026, von https://lautwandel.de/lemma/hreini/awb?formid=R00641
MLA
Cotta, Marcel. „hreini". lautwandel.de, 2026, https://lautwandel.de/lemma/hreini/awb?formid=R00641. Abgerufen 13. May 2026.
Chicago
Cotta, Marcel. „hreini". lautwandel.de. Zugegriffen 13. May 2026. https://lautwandel.de/lemma/hreini/awb?formid=R00641.
BibTeX
@misc{lautwandel_hreini_2026,
  author       = {Cotta, Marcel},
  title        = {„hreini"},
  year         = {2026},
  howpublished = {lautwandel.de — Aggregat aus 53 historischen deutschen Wörterbüchern},
  url          = {https://lautwandel.de/lemma/hreini/awb?formid=R00641},
  urldate      = {2026-05-13},
}