Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
gi-[h]rusti st. n.
st. n., mhd. gerüste, nhd. gerüst; mnd. gerüste; vgl. ae. gehyrst st. f. — Graff II,547.
ca-hrusti: acc. pl.? Gl 1,142,2 (Pa; oder sg.); ki-: nom. sg.? 253,21 (KRa); acc. pl.? 142,2 (K, -- Ra; oder sg.). — ki-hrusdi: nom. pl. Gl 1,212,2 (K; oder sg.; zu -sd- vgl. Kögel S. 68 f.).
ka-rust-: dat. pl. -in Gl 1,369,38 (M); acc. pl. -i 374,26 (Rb); ki-: nom. pl. -i 281,63 (Jb-Rd); dat. pl. -en 323,12 (Sg 295, Gll. 9./10. Jh.?); acc. pl. -i 284,51 (Jb-Rd). 468,35 (Rb). 469,28 (Rb); -e 755,1 (Sg 63, Hs. 9. oder 10. Jh.); ke-: acc. sg. -e Ni 509,12 [16,4]; dat. pl. -en Gl 1,421,50 (M). 423,7; gi-: nom. sg. -i 2,553,48. 648,29. 666,4. 4,167,17 (Sal. d; -v-). O 3,12,36. 5,1,15; -ę Amsterd. Beitr. 25,22,7 (Sal.); dat. sg. -e Gl 2,669,7. 671,54. Mayer, Glossen S. 71,19 (clm 6260, 9. Jh.); acc. sg. -i O 1,17,10 (FPV). 2,11,12; nom. pl. -i Gl 4,34,48 (Sal. a1; Plur. wie im Lat. (?), s. u.); -e 49 (Sal. a1); -a 48 (Sal. a1, clm 22201, 12. Jh.; -v-; zu -a vgl. Schatz, Ahd. Gr. § 311); acc. pl. -i 1,467,26 (M). 2,38,1; ge-: nom. sg. -i 715,31; -e 3,243,10 (SH a2, 2 Hss.). Nb 256,3 [201,19]. W 58,23 [117,11]; acc. sg. -e Nb 125,16 [108,4]. — ge-rusdiu: acc. pl. Gl 4,286,3 (Oxf. Laud. lat. 22, Gll. 9. Jh. (?); zu -sd- vgl. Kögel, Beitr. 9,315; zu -iu vgl. Schatz a. a. O.). — gi-rustho: nom. sg. Gl 1,649,1 (M, clm 22201, 12. Jh.; zu -o vgl. Matzel S. 97).
Verstümmelt: gi-rust: acc. sg. O 1,17,10 (D; l. girusti). 1) etw. Gebautes, Errichtetes: a) Boll-, Schanzwerk: kirusti [si qua autem ligna non sunt pomifera ... succide, et instrue] machinas [Deut. 20,20] Gl 1,284,51. kizimbiri karusti instrue (Hs. extrue) machinas [ebda.] 374,26. karustin [quando obsederis civitatem multo tempore, et] munitionibus [circumdederis, ebda. 20,19] 369,38. kerusten [venerunt (das Heer Joabs) ... et circumdederunt] munitionibus [civitatem, et obsessa est urbs, 2. Reg. 20,15] 421,50. 423,7 (in der Hs. fälschlich auf circumdederunt bezogen, vgl. Steinm.); b) Wurf-, Schleudermaschine: girusti [et fecit (Ozias) in Ierusalem diversi generis] machinas [... ut mitterent sagittas, et saxa grandia, 2. Paral. 26,15] Gl 1,467,26. 468,35. 469,28. giruste [excussus Aconteus fulminis in morem aut] tormento [ponderis acti praecipitat longe, Verg., A. XI,616] 2,669,7. giruste [murali concita numquam] tormento [sic saxa fremunt, nec fulmine tanti dissultant crepitus, ebda. XII,922] 671,54. gerusdiu [populus multus ... portantes scalas, et] machinas [ut comprehenderent munitionem, et expugnarent eos, 1. Macc. 5,30] 4,286,3; c) bez. auf das trojanische Pferd: girusti [(Laokoon:) aut haec in nostros fabricata est] machina [muros inspectura domus venturaque desuper urbi, Verg., A. II,46] Gl 2,648,29; d) bildl. in der Verbindung tiufales girusti, Wiederaufnahme von helliporta ‘Hölle’ (vgl. dazu Erdm. S. 421): nirmeginot sih ... thiu helliporta ubar thaz (min hus, d. i. die Kirche), diufeles girusti; iz stentit in ther festi O 3,12,36; e) Stand von Händlern u. Geldwechslern: (Christus) ziwarf (im Jerusalemer Tempel) allaz thaz girusti, ni was iz io so festi O 2,11,12; f) Pfeiler, Stütze: girusti [talis in Euboico Baiarum litore quondam saxea] pila [cadit, magnis quam molibus ante constructam ponto iaciunt, Verg., A. IX,711] Gl 2,666,4 (zur Verweisung der Gl. auf saxea vgl. Steinm.). stenin gerusti saxea pila [zu ebda.] 715,31; — hierher vielleicht auch: kirusti lirnunga [haec sunt] instrumenta [tabernaculi testimonii, Ex. 38,21] Gl 1,281,63 (oder übertr. ‘Vorschrift’ (?); vgl. lernunga Ahd. Wb. 5,848); g) am Schiffsheck angebrachte hölzerne Verzierung: girusti aplustria Gl 3,34,48 (2 Hss. aplustra; zu aplustria, wohl Nom. Plur., vgl. Mlat. Wb. I,749 s. v. aplustre n. mit der Nebenform aplustra f.). 4,167,17. Amsterd. Beitr. 25,22,7. 2) Gefüge, Gebilde: a) (von Gott geschaffenes Welt-)Gefüge: girusti [ipse iussit, et creata dixit ipse et facta sunt, terra, coelum, fossa ponti, trina rerum] machina [, quaeque in his vigent sub alto solis, et lunae globo, Prud., H. o. horae (IX) 14] Gl 2,553,48. giruste [primum ex libro Geneseos, per rerum invisibilium creationem invisibilium mediteris effectum, ac de] machina [corporalis mundi spiritualem exquire intelligentiam, Comm. in Gen., PL 107,442C] Mayer, Glossen S. 71,19. diz uuerltlicha geruste . daz siu nu gemeinmuoto tuont haben scono sina fart . daz ilent siu zebrechen machinam quam nunc socia fide incitant pulchris motibus . certent solvere [vgl. scindere coniunctionem mundi festinabunt, X] Nb 125,16 [108,4]; b) sterrôno girusti Sternenbahn, -bild: thie (die Könige aus dem Morgenland) irkantun sunnun fart, sterrono girusti [vgl. constellationes Latini vocant, Hrab., De universo XV,4] O 1,17,10; c) bildl.: Gefüge aus Übeltaten: tero (der Übeltäter) chreftiga gedingi . unde dero hoha geruste . ze ubele . ofto gahes unde ungeuuando . mit tode eruellet uuirt quorum (malorum) magna spes . et excelsa machina facinorum . repentino saepe . atque insperato fine destruitur Nb 256,3 [201,19]. 3) (schmückender) Ausstattung(sgegenstand), Ausrüstung(sgegenstand): a) Schiffsausrüstung: girustho [divitiae tuae (des Schiffes Tyrus), et thesauri tui, et multiplex] instrumentum [tuum ... cadent in corde maris in die ruinae tuae, Ez. 27,27] Gl 1,649,1 (6 Hss. girihtida). kiruste [tertia die suis manibus] armamenta navis [proiecerunt, Acta 27,19] 755,1; b) gebrochen gearbeitete Einfassung, Zierleiste (?): missilichen kirusten ł untarfalztaz [(facies) ipsi labio (d. h. dem Rand des Tisches der Stiftshütte) coronam] interrasilem [altam quatuor digitis, Ex. 25,25] Gl 1,323,12 (vgl. noch interrasilae id est anaglifa Gl 3,323 Anm. 6; zu anaglyphum n. ‘Relief (darstellung), erhabene, getriebene Arbeit’ vgl. Mlat. Wb. I,607 s. v. anaglyphus adj.; 4 Hss. graft); c) Glossenwort: khelotuh halspirc edho kihrusdi monilia pectoralia vel ornamenta Gl 1,212,2. caciuki cahrusti hrosso phaleras ornamenta equorum 142,2. kiuuati kihrusti chuninclih soso firiuuizlihhi stigma (sc. stemma) ornamenta regales quasi bannum 253,21 (zur Best. von ornamenta als Nom. Sing. Fem. vgl. Splett, Stud. S. 377). 4) geistiges Rüstzeug: a) als Schutz vor Gefahr, Versuchung: ist uns thaz (Christi Kreuzestod) girusti, brunia alafesti [vgl. accipite armaturam dei, Eph. 6,13] O 5,1,15. daz ist aldaz geruste guoter lero unte guoter uuercho [vgl. omnis armatura fortium id est instructio vel sanctae operationis vel divinae praedicationis, Haimo in Cant. p. 317 D] W 58,23 [117,11]; b) für die geistige Unterweisung: girusti [vir (sc. der Lehrer Aquila) plurima laudis] instrumenta [gerens, Ar. II,512] Gl 2,38,1; — hierher vielleicht auch: lera ł geruste instrumentum Gl 3,243,10. 5) Werkzeug, Hilfsmittel, ohne nähere Best.: instrumentum cheden uuir . keruste . keskirre . geziug . azase. instrumentum ist . mit tiu man dingolih tuon sol Ni 509,12 [16,4] (z. St. vgl. Saller S. 208 f.).