frango

frango, fregi, fractum, -ere.script. et form.:stirp. praes.:freg-: MLW p. 459, 64.frag-: MLWMLWMLWMLW p. 457, 49. 50. 458, 35. 459, 65. al.stirp. perf.:frang-: MLWl. 70.fręg-: MLW p. 458, 21.frig-: MLWMLWMLWl. 70. p. 457, 59. 458, 21. al.fring-: MLWAnnal. Ianuens. IV p. 101,6.coniug. II.: MLW p. 457, 49.usu intrans.: MLW p. 458, 61. al. fort. add.: MLWl. 72; medial.: MLWMLWMLWMLW p. 457, 46. 60sqq. 458, 39. 55. al.; refl.: MLWMLW p. 460, 33. 35. al.; absol.: MLWMLWMLW p. 458, 8. 35. 460, 5sqq. al.struct. c. praep.:ab pro dat.: MLW p. 460, 27.apud, coram pro dat.: MLW p. 460, 19.contra: MLWMLWMLW p. 459, 61. 460, 1.cum: MLW p. 457, 36.deintus: MLW p. 458, 6.partic. perf. confunditur c. factus: MLWMLWMLW p. 457, 10. 458, 62. 68. al. rumpere – brechen: I proprie vel in imag.: A strictius: 1 diffringere, ab-abfrango, irrumpere – (zer-, auf-, ab)brechen, knicken, knacken (proverb.: MLWl. 62): a in univ.: MLWCapit. episc. I p. 175,32 sicut pondus fructuum -itfrangit ramum, sic eqs. (Defensor, liber scintillarum 17,34). MLWAlbert. M. animal. 23,104 p. 1490,25 accipe ova cruda et -efrange in lac caprinum. v. et MLWl. 14.c. sensu aperiendi: Compos. Matr. 65,3 sumis sulphuris vivi ... et mittis in fiolam ...; cum ... refrixeris (pro refrixerit?), fiolam -isfrangis et aperis, et in mortario mittis ...; postea mittis in fiolam eqs. b de fractura ossium (interdum de crimine, e. g. MLWMLWl. 70. 72.; de tormento: MLW p. 457, 1): MLWLex Ribv. 3 si quis ingenuus ingenuum in quolibet membro osso frigerit (-eritfregerit, frangerit var. l. p. 190). MLWPactus Alam. 1,5 si talis colpus fuerit, ut de capite ossus radatur et -itfrangit, solvat (sc. qui laesit) eqs. MLWThietm. chron. 4,66 miser ... est captus -tisquefractisque cruribus rotae superpositus. 4,75 p. 218,24 nasus in puericia -tusfractus ridiculum de me facit. persaepe. v. et MLW p. 458, 51. c carpere – pflücken, ernten: MLWRegistr. Geisenf. 33 omni sabbato ancilla hortulani debet legere holera ..., aliis diebus cocus metipse debet -erefrangere.in imag.: MLWWalahfr. hort. 412 quam (sc. florem virginitatis) si ... illiciti non -eritfregerit ardor amoris. 2 evellere, caedere – herausbrechen, -hauen: MLWTheoph. sched. 3,34 accipe ollam novam et -efrange in fundo unum foramen et circa latus quatuor. MLWOtto Frising. gest. 2,21 p. 124,29 ex collisione parietum tribus -tisfractis (factis A) frustis. MLWDipl. Loth. III. 17 effodere seu -erefrangere tantum de lapidibus, quantum eqs. (sim. MLWRegistr. abb. Werd. 6,6 p. 175,13 lapides -ere)frangere. 3 dividere – (zer-, ver)teilen, auseinanderbrechen: a gener.: MLWCarm. var. III B 11,9 -erefrangere vitro.c. sensu peragrandi: MLWEkkeh. IV. pict. Sangall. 11 ter Nereo -tofracto decedunt Columbanus et Gallus ab maris acto (gloss.: i. e. litore). b liturg. (loci spectant ad Vulg. I Cor. 11,24): MLWOrd. Rom. 5,77 ut -antfrangant presbyteri hostias. 5,78 deferentibus eam (patenam) duobus subdiaconibus ad diaconos, ut -antfrangant. MLWPontif. Rom.-Germ. 99,267 non -atfrangat pontifex oblatas, nisi eqs. MLWConsuet. Marb. 308 accepturus ... corpus dominicum ... -atfrangat infirmus eqs. persaepe.adde: MLWSimon sacram. p. 38,18 fregit Dominus (sc. panem) ..., id est misteria sacramentorum eis (discipulis) revelavit (spectat ad Vulg. Matth. 26,26). c eccl. (cf. MLW p. 444, 7): MLWEpist. var. II 5,7 ut in refectorio facta benedictione veniant duo presbiteri ad abbatem -entesfrangentes panem, et dant ipsi eulogium. MLWCapit. episc. I p. 199,28 quando sacerdos eulogias de ... pane distribuere debet, antequam -atfrangat, hanc orationem dicat: ‘eqs.’ al. d publ. et iur. in actu symbolico: MLWLex Sal. Merov. 60,1 quatuor fustes alninos super caput ... -erefrangere. e mus. (cf. MLW p. 460, 70.sqq.): α in univ.: MLWLamb. mus. quadr. p. 272^b de duplicatione perfecte figure: ... plana musica -aturfrangatur, super quam omnes motelli et omne organum fundari tenentur (cf. vol. III. p. 1051,26). MLWAnon. IV mus. 1 p. 22,25 iterato sunt et alii modi, prout modi supradicti -untfrangunt brevem vel breves in duas, tres. p. 37,30 quam (ultimam) longam cum duobus currentibus -erefrangere poteris. al. β de ornatu: MLWDavid compos. 1,21,1 nec vocem curialiter -asfrangas in cantando. 4 comminuere, conterere, friare – zerkleinern, zerreiben, zerbröckeln, zermalmen: a gener.: MLWAlbert. M. animal. 7,18 suo ore ... lapidem acceptum -itfrangit (cf. p. 590^b,6 κατάγνυσιν) tortuca. v. et MLW p. 444, 47. b techn. et alch.: MLWMappae Clavic. 281 post coctionem -efrange et cribella istam cocturam. MLWTheoph. sched. 3,28 sulphur croceum -efrange minutatim. MLWGeber. summ. 18 p. 311 corpora non -itfrangit Saturnus. al.medial. i. q. dilabi – zerfallen: MLWMappae Clavic. 71 confla aurum et ibi (sc. in aqua) dimitte; -iturfrangitur ... in minutissimas partes. c medic. (‘zertrümmern’; cf. MLW p. 461, 37.): MLWRecept. Bamb. 66 testas ovorum ... cum vino potata -itfrangit lapides in vissica; ... saxifraga et semen sisimbrii ..., ista omnia petra in visica fragent. MLWAntidot. Cantabr. p. 165,49 ad petras fragendas, que in vesica sunt. MLWAlbert. M. animal. 5,56 habet sanguis eius (hirci) -erefrangere calculum. al. 5 concidere, diruere, perfringere – zer-, einschlagen, bersten lassen, kaputt machen: a gener.: α in univ.: MLWConc. Karol. A 44^B p. 531,33 in -endofrangendo (sc. imagines) vel dissipando. MLWWaltharius 772 quam (cornum ferratam) durus -eratfregerat umbo. MLWCarm. de bello Saxon. 3,101 agricolae -tisfractis agrestibus armis arma parant belli. MLWChart. Sil. D III 103 p. 75,47 a ... -endafrangenda glacie circa castra. persaepe.de laesione corporis: MLWPactus Alam. 1,1 si quis alteri caput frigerit sic, ut cervella pareat. v. et vol. II. p. 248,25. β medial. i. q. dirumpi, dissilire, rimas agere – bersten, springen, kaputtgehen, zerbrechen: MLWCompos. Luc. O 8 cum ... -iturfrangitur vas, inutilis erit. MLWRegistr. Maxim. p. 56,6 si in ducendo plaustrum -iturfrangitur. MLWStatut. ord. Teut. p. 110,14 quidquid -tumfractum fuerit in rebus fratrum.de nave: MLWActa imp. Winkelm. I 64 p. 61,33 (a. 1211) si ... navis ... -returfrangeretur.in imag.: MLWHrotsv. Gall. I 3,1 curiositate -arfrangar, ... antequam, quid mis senior ... tam diu cum herili filia agat, experiar. Pafn. 1,22 pondere curiositatis. γ de aedificiis i. q. destruere, demoliri, complanare – ab-, einreißen, zerstören, ‘schleifen’: MLWThietm. chron. 5,38 p. 264,12 muros ... urbis ac aedifitia solotenus -entesfrangentes seniores. MLWWipo gest. 7 p. 30,5 moenia regis. MLWDipl. Heinr. IV. 360 dedimus ... licentiam murum illum, ubi -tusfractus est, restaurandi et amplius non -endifrangendi. MLWVita Heinr. IV. 4 p. 18,7 munitiones. MLWCarm. de Frid. I. imp. 2954 parabatur -endisfrangendis machina muris. MLWChart. Rhen. inf. II 220 in demoliendo sive -endofrangendo ea, que ... sunt ante edificata. saepe.devastare – verheeren (cf. MLW p. 461, 28.sq.): MLWLex Sal. Merov. 11,3 (rec. B) si ... ingenuus deintus casa furaverit aut -eritfregerit. MLWThietm. chron. 8,19 qui (Aethelbert) curtem meam invadere eamque -erefrangere servili collectione presumpsit. MLWDonizo Mathild. 2,463 occidunt, -untfrangunt, coetum pellunt athletae comitissae Alemannum. MLWChart. Helv. arb. 26 p. 42,25 quod ... civitatem nostram (sc. episcopi) -antfrangant cives. al. b publ., iur., canon. c. sensu adnullandi: MLWDipl. Otton. I. 367 p. 504,24 -tofracto sigillo scissaque membrana (MLWConr. Schir. chron. 12 p. 618,39). MLWCasus Gall. cont. 21 turpiter pastorali baculo ... -tofracto. MLWOtto Frising. chron. 6,28 p. 292,12 Misico regis impetum ferre non valens -tisfractis quibusdam regni insignibus ad ... Boemensium ducem ... fugit. MLWChart. Merseb. 283 p. 225,21 in die assumptionis ferrum habens inpressionem monetae secabitur et -eturfrangetur. p. 225,24 monetarius ... -etfranget veteres de-narios. al. 6 (violenter) effringere – (gewaltsam) erbrechen: MLWLex Sal. Merov. 14,7 (rec. B) si quis villam alienam adsallierit et ibidem ostia -eritfregerit (frę-ngo C5. MLWForm. Andec. 32 frigisset; sim. MLWCapit. reg. Franc. 110,7 qui -itfrangit alterius sepem aut portam aut casam. al.). 27,30 (rec. B) ⌊et si⌋ (si ... de screona clavem -eritfregerit et ed. Herold) exinde nihil tulerit. MLWBonif. epist. 78 p. 165,20 -erefrangere et subfodere et vastare domum domini. MLWHist. mart. Trev. 17 sententia de -endafrangenda ... sancti Paulini cripta. MLWTransl. Godeh. 1 p. 643,2 in -endofrangendo sarcophago. MLWVita Norb. I 19 p. 698,13 quod archiepiscopus -issetfregisset altaria (sim. MLWMetell. peripar. 10,38 aras). saepe. 7 elidere – zerschmettern: Hrotsv. Pel. 282 rex ... iussit Pelagium ... trans muros proici ..., nobilis ut testis ... creperet -tusquefractusque periret. B latius: 1 de terra i. q. offringere, proscindere – umbrechen, wenden, pflügen (absol.: MLWl. 35): MLWChart. Carinth. V 453 (a. 1280) que (sc. pecias) Martinus cepit de frontibus autorum atque virum de terra fragendo, evelendo semel, bis et ter et sic corporalem possessionem accepit.in imag.: MLWErmold. Pipp. 1,157 hic (antistes) noto ⌊scripturas -ere⌋frangere (scripturam clangere ci. Traube, sed superfluum vid.) verbo certat et assiduo vomere corda terit. 2 medial. i. q. infringi, dependere – einknicken, herabhängen: MLWAlbert. M. animal. 9,14 quousque perveniant mammae ad quantitatem dispositionis et longitudinis, in qua -unturfranguntur (p. 582^a,11 ἕως ἄν καταρραγῇ). 3 comprimere – zerdrücken: MLWFroum. carm. 19,34 ut ... lendem -amusfrangamus. 4 rescindere, delere – zerreißen, vernichten (usu publ. et iur.): MLWCapit. reg. Franc. 88 p. 187,24 ut cartulas obligationis, quae factae sunt de singulis hominibus, ... -anturfrangantur, et sint liberi. 88,2 cartula ipsa -aturfrangatur. MLWDipl. Otton. II. 239 p. 269,13 si quislibet possessiones ... contra ... legem detinere videtur et scripta ipsa seu aliquae carte ... delatę fuerint, -anturfrangantur et incidantur. al. 5 laedere – verletzen: MLWLex Baiuv. 4,4 si quis liberum percusserit per iram ..., si os -eritfregerit et pellem non fregit. MLWWalahfr. hort. 355 caput ... si vulnere -tumfractum tabuerit. MLWHildeg. scivias 1,2 l. 525 mulier cum prolem pepererit, -tisfractis occultis membris suis templum meum non nisi secundum legem ... ingrediatur. al. 6 medial. i. q. scindi – reißen: MLWAlbert. M. animal. 3,67 ne facile per extensionem -aturfrangatur nervus. 7 intrans. i. q. debilem, claudum fieri – erlahmen, ‘gichtbrüchig werden’ (usu medic.; cf. J. u. W. Grimm, Dt. Wörterb. IV/1. 1949. p. 7290sq. s. v. ‘Gichtbruch’): MLWHildeg. phys. 1,109 qui (homo) fortissima gicht fatigatur, ita ..., quod membra eius minantur -erefrangere. 8 conficere – schlagen: MLWHeraclius II 43 accipe glaream ovi optime -tamfractam (factam S). II translate: A debilitare, vexare, cruciare – schwächen, schmälern, erschöpfen, quälen: 1 gener.: a in univ.: MLWWalahfr. carm. 22,8,5 brachia ne mea forte queant proelia cottidiana dolo -erefrangere. MLWDipl. Loth. I. 40 p. 126,21 (spur.) exercitus noster ... itineris asperitate -tusfractus erat. MLWHrotsv. lib. 1 praef. 9 vis -iturfrangitur obiurgationis, ubi eqs. MLWWiduk. gest. 1,34 p. 47,18 -tisfractis (factis C2) ... membrorum motibus. 2,11 p. 78,3 Evurhardus ... -tusfractus animo (MLWOtto Frising. gest. 1,13 p. 29,21 -tifracti animo Franci. sim. MLWStatut. ord. Teut. p. 54,17 animis ... -tisfractis tristicia. al.). MLWEcbasis capt. 477 -unturfranguntur crura dolore (item MLWCarm. var. II 13,32). MLWPetr. Trev. David 7 agitationibus furiosis lassum -batfrangebat (sc. daemoniaca) corpus. al. b de voce i. q. murmurare, opprimere – murmeln, leise hersagen, raunen, ersticken, verschlucken: MLWPass. Petri et Pauli 115 carmina dira diu tacito sub gutture -ensfrangens Simon magus (cf. Heges. 3,2,1 p. 184,26sq. incantare atque immurmurare dira carmina coepit).fort. huc spectat: MLWAdemar. hist. 2,8 l. 51 tremulas vel ... secabiles voces in cantu non poterant perfecte exprimere Franci naturali voce barbarica -entesfrangentes in gutture voces pocius quam exprimentes. 2 math. et comput. i. q. minuere – verringern: MLWComput. Borst 3,4 multi de his (sc. intercalaribus) diebus volunt, ut suis temporibus -anturfrangantur, ne crescat materia bissexti in eis. 12,3 p. 901,6. al. MLWAlcuin. epist. 133 p. 200,22 nec diminutione -iturfrangitur nec multiplicatione partium superabundat numerus perfectus. B urgere, deprimere – bedrängen, niederdrücken: MLWWalahfr. carm. 5,16 ut casus ... nec -retfrangeret umquam. MLWHraban. epist. 34 p. 469,1 nec adversitatibus mundanis -ifregi nec prosperitatibus ... in superbiam erigi. MLWFroum. carm. 4,6 quę me stringunt atque undique -untfrangunt (MLWConr. Fab. Gall. 24 p. 62,4). MLWConsuet. Marb. 343 eum (praelatum) ... non adversa -antfrangant. al. C expugnare, subiugare, superare – einnehmen, unterwerfen, überwinden: MLWBeda hist. eccl. 1,11 p. 25,5 -tafracta est ... Roma a Gothis anno eqs. al. MLWBened. Frising. 22 Deus, qui tartara -istifregisti resurgens, aperuisti caelos ascendens. MLWWipo tetral. 185 cum Deus ... tibi (sc. regi) totum -eritfregerit orbem. MLWVita Heinr. IV. 6 p. 23,10 oppida. al. D supprimere, coercere, restringere, mitigare – unterdrücken, zügeln, einschränken, mildern (fere spirit.; corpor.: MLWMLWl. 36. 39): MLWWillib. Bonif. 2^tit. qualiter adolescentiae incentiva ... -retfrangeret. MLWWalahfr. carm. 66,2,3 -efrange (pone Sedul. prol. 3) supercilium nigraeque libidinis aestum. MLWPs. Ven. Fort. Remig. 15 velut quodam reatu -tafracta vel concisa ... in se vastationem (pro subi., vastatio var. l.) reducit incendii. MLWEpist. Bonif. 147 caritas numquam locorum limite -iturfrangitur. MLWEpist. Eichst. B 2 (MGStud. XVIII. 1997. p. 132) in cuius (auri) adquisitione gula -eturfrangetur. MLWEkkeh. IV. cas. 76 p. 160,21 rancores caritas fregit. MLWAlbert. M. animal. 3,110 -iturfrangitur amaritudo earum (partium colericarum) in ipsa fleumatis aquositate. al.c. sensu medendi (‘beheben’, ‘heilen’): MLWWalahfr. hort. 331 torquentes urinae -erefrangere tricas (gloss. L: moras) dicitur apium. E (in)flectere, emollire, (com)movere – beugen, umstimmen, erweichen, erschüttern: MLWAlcuin. carm. 9,145 non -atfrangat vestras temptatio mentes. MLWLamb. Hersf. annal. a. 1069 p. 110,17 oratione -tusfractus magis quam inflexus ... inquit rex: ‘eqs.’ MLWOtto Frising. chron. 3,43 p. 178,26 ut ... Maximianus ... invitus, sed comparis amore -tusfractus imperium deponeret. al.medial. c. sensu a fide deficiendi i. q. labefieri – wankend, schwach werden: MLWHrotsv. Gall. 1,4 quo ... sudore non -arfrangar certaminis. Pafn. 7,15 ne -orfrangor (sc. Thais) in dubio certamine. F dissolvere, irritum facere, abolere, violare – ablassen von, verraten, übertreten, aufheben, zunichte machen, ‘verletzen’, ‘brechen’: 1 gener.: MLWWett. Gall. 29 p. 273,22 tractans utilitatem plurimorum in semet ipso -batfrangebat, quod diebus suis firmum se habere posse sperabat. MLWWalahfr. Mamm. 11,24 -efrange fidem. MLWGerh. August. Udalr. 1,9 l. 99 voluntatem propriam -erefrangere (sim. MLWStatut. ord. Teut. p. 75,6 proprias -erefrangere voluntates; cf. Bened. reg. 4,60 odire). MLWThietm. chron. 4,56 propositum. al.prohibere – vereiteln: MLWWalahfr. Mamm. 21,42 multi non -erefrangere partas, sed struere insidias ... gaudent. 2 publ., iur., canon.: a de normis, iuribus sim.: MLWChart. Sangall. A 22 (a. 757/61) si illi (filius) servicium -itfrangit. MLWConc. Karol. A 15^A,1 de die dominico ita constituit, ut eqs., et si quis praesumpserit -erefrangere contra legem eqs. MLWHugeb. Wynneb. 7 p. 111,14 monachicalem ... vitae disciplinam. MLWIoh. VIII. epist. A 230 p. 205,11 ad ... pactum ... fregendum (cod., -endumfrangendum ed.). MLWDipl. Otton. III. 399 merchatum -erefrangere (corr. ex frag-)frago seu violare (cf. 357 inquietare vel infringere). MLWIdung. Pruf. dial. 1,723 de -tofracto stabilitatis voto. MLWChart. Westph. VII 321 p. 136,15 quod nuncius ... excesserit et -eritfregerit (sc. placita) in lignis non licite succidendis. persaepe. v. et MLWMLWp. 153,62. 209,65. vol. III. p. 1363,69. 1393,6. b de chartis earumque affirmationibus sim. (sed cf. MLW p. 458, 44.sqq.): MLWBonif. epist. 73 p. 152,2 quod multa privilegia ... -issesfregisses (sc. rex). MLWTrad. Frising. 2 contra hanc donationem venire aut eam -erefrangere. 8 p. 35,21 contra haec donationem -erefrangere vel venire (sim. MLWChart. Sangall. A 102 -erefrangere aut rumpere. MLWTrad. Frising. 177 p. 170,42. al.). MLWTrad. Frising. 113 cartulam traditionis -erefrangere (215). MLWChart. Heinr. Leon. 2 p. 3,17 hanc constitutionem nostram ... -erefrangere vel destruere. persaepe.absol. i. q. contravenire – zuwiderhandeln (in struct. contam., cf. e. g. MLWl. 1.; post s. VIII. in schedulis nostris non invenitur): MLWTrad. Frising. 1 p. 27,28 (a. 744) si quis de heredibus ... contra haec donationem venire vel -erefrangere voluerit (item 12 p. 40,9. sim. MLWTrad. Patav. 5^a p. 6,6. al.). MLWTrad. Lunaelac. 95 contra ... cartulam ... temptare aut [eam add. ed.] -erefrangere (sim. 107 facere aut -ere)frangere. al.?interpellare – ?Einspruch erheben: MLWChart. Tirol. notar. I 854 (a. 1237) ut sit ... responsurus Witegus ... Irmengarde ... de quoddam domo, quod ipsa inde -itfrangit. G (pro violatione) solvere – als Buße (für eine Übertretung) leisten (cf. theod. inf. vet. breken; v. P. Heck, Übersetzungsprobleme im frühen Mittelalter. 1931. p. 46 adn. 1 et MLW p. 461, 44.): MLWDecret. Frision. A 4,2 p. 43,2 quisquis ... puerum impugnaverit ... super suis prediis, tunc perdet ille vel -itfrangit x marcas coram populo et tria talenta apud scultetum. H spoliare – berauben, betrügen: MLWChart. Wirt. 124 p. 145,29 (dipl. a. 856) quas (abbatiolas) ... fratres ... abbati a paganis erepto et in multis -tofracto concesserant. MLWChart. select. Keutgen 125,7 si quis ... aliquem infra monetam leserit vel temerarie extraxerit, fregit cameram episcopi. I adimere – wegnehmen, entziehen, absprechen: MLWDipl. Otton. III. 107 p. 519,8 ut a nulla ... persona ... donationem ... ab ecclesia ... -erefrangere seu tollere valeat (in struct. contam.). MLWChart. civ. Hild. 209,46 hec (sc. bona) ... nullus potest ei (sc. possessori) -erefrangere. K refl.: 1 se recipere, evadere, elabi – ausbrechen, sich begeben (in): MLWChart. Westph. III 207 (a. 1224) ut ... se ad alios fines transferant homines ei (ecclesiae) pertinentes et domicilio sibi in oppidis procurato se -antfrangant in libertatem. 2 descendere, se abicere – sich herabwürdigen: MLWGerhoh. Antichr. 1,5 p. 316,15 in quibus (spectaculis theatralibus) viri totos se -untfrangunt in feminas (cf. ThLL. VI/1. p. 1251,10).