erigo

1. erigo, -rexi, -rectum, -ereerigere.MLWscript. et MLWform.: erri-: MLWl. 44.stirp. MLWpraes. ereg-: p. 1360, 33. 35. 53. adde MLWAntidot. Berolin. 3.MLWperf. MLWindic. eregierunt: p. 1360, 59.MLWpartic.:MLWpraes. eriens: p. 1359, 12.MLWperf. erictus: MLWl. 38. p. 1359, 5.MLWdepon.: p. 1360, 4. 35.usu MLWrefl. et MLWmedial.: passim; MLWintrans.: MLWl. 44. 45. p. 1360, 28. 31; MLWabsol.: MLWDipl. Karoli III. 49 p. 82,22.MLWc. MLWdat.: MLWl. 36. 48. p. 1360, 72.MLWmetr. ĕr-: p. 1359, 51.MLWpartic. MLWpraes. usu MLWadi.: MLWChart. Brixin. 66 p. 72,23; MLWsubst.: MLWl. 54. p. 1360, 31; MLWperf. usu MLWadi.: MLWl. 40. p. 1359, 8. 68. 1360, 44.confunditur:MLWc. exigere: p. 1360, 24. 37. MLWal.MLWc. regere: p. 1359, 6. -erit MLWc. exserit: MLWl. 34. I proprie et in imag.: A (at)tollere, (sursum) levare — aufrichten, (hoch-, auf-, er)heben (refl., medial., intrans. i. q. [as]surgere — sich erheben, aufrichten): 1 in univ.: MLWBeda hist. eccl. 4,3 p. 211,10 quoties ... manum ... minitans exerit (-xerit MLWvar. l.) Dominus. MLWRhythm. 149,480 oramus ... palmis Olimpo -tis. MLWErmenr. Sval. 7 capit. p. 156 de eo, quod claudicantem -xit. MLWPoeta Saxo 5,67 ut ... stantes -rent lapsos. MLWWiduk. gest. 1,36 p. 53,1 -tis (eri- MLWvar. l.) signis procedebant Saxones castris (MLWOtto Sanblas. chron. 11 p. 11,17. MLWal.). MLWUffing. Ida 1,20 coepit (sc. homo contractus) ... -tos ad sidera tendere vultus. MLWThietm. chron. 2,10 -tus a terra ... sumpsit rex clipeum. MLWTract. de astrol. 8 sol -iterigit se in ariete et cadit in libra. MLWArs med. 7 p. 430,15 adiunctio carnium dependit in modum ... veretri, ita ut ... errigere videatur. MLWConstant. Afric. coit. 6,5 prestat ... virge ... cor ... virtutem -endi (exigendi, extinguendi MLWvar. l.). persaepe.c. dat. i. q. imponere — aufstecken: MLWWolfhard. Waldb. 1,12 (14) suscipiens ... candelam Liubila ... candelabro -xit. 2 c. colore quodam: a de velis i. q. sursum trahere — (hin)aufziehen, ‘setzen’: MLWWalth. Spir. Christoph. II 6,44 nostrae clementer carbasa puppis -e (sc. Christus). MLWThietm. chron. 7,19 -tis ... velis nostri per omnem ... navigabant diem. MLWAlbert. M. pol. 3,4^e p. 232^b,39 qui (gubernator) ordinat ... remigantes et prorarios et vela -entes. b de plantis i. q. procreare — hervorbringen, hervorwachsen lassen: MLWWalahfr. hort. 181 proximus absinthi frutices locus -iterigit.medial. i. q. excrescere — hervor-, emporwachsen: MLWLex Sal. Karol. 36,3 si quis per messem alienam, postquam in culmen -iturerigitur, ... cum carro transierit. MLWWalahfr. hort. 370 haud procul, ambrosiam ... quam dicere mos est, -iturerigitur. c de solo i. q. eruere — aufreißen: MLWWalahfr. hort. 44 torpentia ... arva revulsis ... complexibus urticarum -oerigo (gloss.: piteta) et ... habitata cubilia talpis diruo. d de collocatione ossium sim. i. q. dirigere — richten: MLWAlbert. M. animal. 1,266 spondiles ... dentem suum sursum -unterigunt. e medial. de coma i. q. horrere — sich sträuben: MLWWalth. Spir. Christoph. II 2,192 -tis concussa comis ... redit muliercula. f refl. de flumine i. q. excedere — heraustreten: MLWAnnal. Disib. MLWa. 1117 p. 22,41 fluvius Padus de alveo suo se -ens ... in altum se extulit. g refl. et medial. i. q. scandere, ascendere — (an)steigen: MLWAurel. Reom. mus. 13,9 in ultima versus syllaba ... vox -iturerigitur. MLWGuido Augens. mus. 306 circulus ..., qui -iterigit se usque ad superiorum lineam metarum, elevationem designat autentorum (MLWsim. 308). MLWAnon. mus. Sowa 1^c p. 71,14 scandere, id est sursum -i divisive. MLWal. B construere, (ex)aedificare, efficere — errichten, (auf-, er)bauen: 1 de rebus corporeis: a in univ.: MLWChron. Fred. 2,36 p. 61,2 Coloseos Romae erictus. MLWIonas Bob. Ved. 8 -xit (-xi, rexit MLWvar. l.) ... ecclesiam. MLWRuotg. Brun. 33 ędificia. MLWTrad. Frising. 1289 tradidit ... vir ... hobam i ... cum mola i -ta. MLWHeinr. Lett. chron. 23,8 p. 162,35 alii propugnaculum edificant, alii paterellos -unterigunt. persaepe.restituere — wiederaufbauen: MLWRhythm. 118,6,1 donec eius (templi) erat ... -ta ruina. MLWSumma dict. Saxon. 11,56 (epist. papae) ruinas eius (Magdeburgensis ecclesiae) ... erientes ... vestre commissos curie ... ad succurrendum ... invitate.commutare — umbauen: MLWRyccard. chron. MLWa. 1215 p. 72^a,23 quoddam mon〈i〉alium monasterium ... destruxit Oddo et -xit in arcem. b collocare — aufstellen: MLWThietm. chron. 7,60 ex parte gentili crucem sanctam -bant nostri. MLWTheoph. sched. 3,85 p. 157,8 forma (sc. campanae) ... -aturerigatur super terram sicque stet, donec MLWeqs. MLWChart. Heinr. Leon. 70^d Heinricus dux super basem leonis effigiem -xit. saepe. 2 de rebus incorporeis: a delineare — konstruieren, zeichnen: MLWAnon. geom. I 3,18 p. 329,5 -aturerigatur nobis orthogonium. MLWWalth. Spir. Christoph. II 1,176 laterum miras -xit ... ipsa (Geometrica) figuras. MLWAnon. minut. 3,5 p. 244,29 (cod. Mon D) facile est ... tetragonum -ereerigere.ducere — ziehen: MLWAnon. geom. I 3,18 p. 329,9 -amus orthogonaliter lineam de ‘z’ sursum ad ‘u’. b formare, pingere — ‘schlagen’: MLWVita Euch. Val. Mat. 15 cum ... signum ... crucis manu elevata contra paralyticum -ret Eucharius. c medial. i. q. consistere (in) — beruhen, sich gründen (auf): MLWPs. Alcuin. mus. p. 26^a,23 quomodo litteris oratio, unitatibus acervus multiplicatus numerorum surgit et -iturerigitur, eo modo MLWeqs. d edere — von sich geben: MLWRhythm. 149,481 murmur -iterigit vocum, iocunda carmina vulgum. C extendere — ausdehnen: 1 (pro)tendere, rectum reddere — (aus)strecken, begradigen: MLWTransl. Libor. I 29 -tis ... ac sanatis omnibus simul membris prosilivit mendicus de ... curriculo. MLWWalth. Spir. Christoph. II 5,9 tu ..., cui ... commisi ... clavum, -e confractos felici robore contos. MLWTract. de chirurg. 787 si ... os non bene -tum vel nectum fuerit, ... iterum rumpatur os. 2 (ex)pandere — (ein)spannen, straffen: MLWWolfhard. Waldb. 1,17^a (19) illa (mulier) ... curceboldum, quem ... ad texendum -erat, ... texere coepit. Ekkeh. I. (?) Wibor. 44 telam habens mulier -tam usque ad extremitatem texendi prope perductam. MLWWalth. Spir. Christoph. II 1,193 dyplasii octonas -erat Archia chordas. 3 medial. i. q. (sursum) diffundi — sich (in die Höhe) ausbreiten: MLWBeda temp. rat. 7,14 inumbratio illa, quae noctis natura est, ita -iturerigitur, ut ad sidera usque videatur extendi. II translate: A efferre, relevare, firmare — erhöhen, erheben, stärken: 1 in univ.: a gener.: MLWTit. metr. I 1,11,2 ista manus ... prosternit elatos et humiles -iterigit. MLWWett. Gall. prol. 3 -tis super astra poetis. MLWRimb. Anscar. 1 p. 19,16 mundus ... magis ea, quae ... sancta sunt, evertere quam religiosa quaerit -ereerigere. MLWRuotg. Brun. 26 ut -ret cor suum in spem. saepe.refl. et medial. i. q. efferri, consurgere — sich aufschwingen, versteigen: MLWHraban. epist. 34 p. 469,2 qui (Ludowicus rex) ... nec adversitatibus ... frangi nec prosperitatibus ... in superbiam -i nosti. MLWManeg. c. Wolfh. 9 p. 62,6 ut fautores sui (sc. diaboli) in quadam parte ad virtutem se -anterigant. MLWPaul. Bernr. Greg. 61 p. 507,21 ad quod (sc. Romanam ecclesiam subicere) ... annisu, quo valuit, -tus est Henricus rex. MLWal. b publ. et eccl.: α constituere, denominare, eligere — einsetzen, ernennen, (er)wählen: MLWVita Magni Fauc. I 68 post obitum ... regis Pippini ... -tus est Utilo in ducatu Bavariorum. MLWGesta Vird. cont. II 6 p. 519,12 qui (Petrus) ... in abbatem -iturerigitur (eligitur MLWed., sed cf. p. 519,22 -iturerigitur). MLWGesta Trev. cont. V 4 p. 411,1 ut veniret archiepiscopus in auxilium novi regis Henrici ..., viri ... electi et -ti contra ... Fridericum imperatorem. MLWal. β augere, amplificare — erweitern, aufwerten: MLWDipl. Heinr. II. 26 quandam capellam ... a fundamentis in matrem aecclesiam -ximus. MLWBruno Querf. Adalb. A 4 quam urbem rex ... in magnum archipresulatum -xit. MLWChart. Mog. A I 533 p. 442,1 cum ... comes ... ecclesiam suam ... in monasterium -ereerigere statuisset. MLWal. 2 tumefacere — überheblich machen: Vita Winn. 25 (MGMer. V p. 773,23; MLWcod. 8) erat ... semper hylaris animo ..., quem non noverant prospera -i nec adversa deici (-ereerigere ... deicere MLWp. corr.).refl. et medial. i. q. tumescere — überheblich werden: MLWHrotsv. Gong. 54 pietas illum (iuvenem) quamvis ... regis ditaret ... munere gloriolae ..., turgenti fastu non tamen -iturerigitur. MLWBerth. chron. B MLWa. 1075 p. 230,10 quatinus ... neque se ... pertinaciter -ret neque Deum, qui se ... sublimaret, ... annullaret rex. 3 confirmare, recreare, cohortari — ermutigen, auf-, ermuntern: a in univ.: MLWWiduk. gest. 1,38 p. 57,9 his optimis verbis -ti (certi MLWvar. l.) milites ... acceperunt fiduciam. 3,60 est Wichmannus ... bonis promissionibus ab imperatore -tus. MLWThangm. Bernw. 13 p. 764,25 episcopus, qui antea a pontificali iure timebatur deiectus, subito Dei gratia -tus MLWeqs. MLWal. b stimulare, instigare — antreiben, anstacheln, aufhetzen: MLWConc. Merov. p. 67,5 ne a potentibus saeculi clerici contra episcopus suos ... -anturerigantur. MLWAnnal. Fuld. II MLWa. 858 p. 51,17 cuius (Karli) animum ad ultionem iniuriarum suarum -erant filii Cuonrati. MLWWiduk. gest. 1,36 p. 52,2 quo facto omnes barbarae nationes -tae ... rebellare ausae sunt. MLWal. c incitare — anregen: MLWAlfan. premn. phys. 28,22 p. 139 splen ... stringit eum (humorem nigrum) et confortat et ad digestiones -iterigit (exigit MLWvar. l.; MLWPG 40,716^A διεγείρει). 4 refl. (intrans.: l. 28. 31) i. q. exsurgere, reluctari — sich auflehnen, widersetzen: MLWChart. Sangall. A I 422 (a. 853) si ... ulla opposita persona contra hanc traditionis cartulam se -erit. MLWErchemb. Cas. hist. 58 -xit ... Athanasius viriliter contra eos (Capuanos). MLWVita Hildulfi 4 in poenitudinem conversus se contra se -xit. MLWThietm. chron. 4,54 qui (rex) ... omnes adversum se ... -entes humiliavit. MLWal.se defendere — sich zur Wehr setzen: MLWConc. Merov. p. 143,1 cum ... contra huiusmodi personas ... se sacerdotes ... eregere debuissent. B instituere, condere — einrichten, gründen: 1 in univ.: MLWChron. Fred. 2,8 unum ... regnum Latinorum ereguntur (sc. Aeneas et Frigas) et alium Frigorum. MLWDipl. Loth. I. 134 p. 299,31 ad causas audiendas vel freda exigenda (et feoda -enda D). MLWDipl. Otton. III. 155 p. 566,38 mercatum -ereerigere decrevimus. MLWCod. Wang. Trident. 73 p. 166,18 quando illa terra fuerit ... in suo recto statu ordinata et in suis redditibus -ta et preparata. MLWal. 2 introducere — einführen: MLWThietm. chron. 8,5 cultus ... idolorum Deo prepositus -iturerigitur.medial. i. q. exoriri — aufkommen, entstehen: Vita Heinr. IV. 3 p. 15,9 vicit rex ... aciem contra se instructam, non obstinationem -tam. 3 exigere — eintreiben: MLWChart. archiep. Magd. 238 p. 299,33 (a. 1135) ne laicorum quispiam ... meliorem, quam in agro ecclesie crevisse contigerit, decimam ab ... abbate -ereerigere (ni subest exigere) audeat. C regere — lenken, leiten: 1 flectere, (ad)vertere — (aus)richten, (hin)wenden: a in univ.: MLWConc. Merov. p. 218,3 ut nullus episcopus causas perferat ..., ne ... a fomitem iracundiae semet ipsum videatur -ereerigere. MLWWillib. Bonif. 1 p. 5,13 cum ... totum se ... ad superna eregeret (-ret MLWvar. l.). MLWHraban. epist. 17^b qui (Deus) ... reginę mentem ad relevandas populi sui calamitates -erat. MLWal.medial. i. q. proficisci — aufbrechen: MLWPetr. Cas. (?) chron. 4,82 p. 546,4 princeps ... ad expugnandam et depredandam ... terram -iturerigitur. b avertere — abwenden: MLWAlbert. Mil. temp. 54 multi clerici ... se a comunione eius (Anastasii papae) eregierunt, eo quod comunicasset sine consilio episcoporum. 2 (con)ferre, (re)ducere — (hin)bringen, (zurück)führen: a in univ.: MLWDipl. Otton. II. 273 p. 317,13 in pristinum gradum -ereerigere (sc. loca Deo dicata) conamur (inde MLWDipl. Heinr. II. 472 p. 601,18). MLWDixit Algorizmi 203 cum ... collecti fuerint in aliqua differentiarum x vel plus, -anturerigantur ad posteriorem differentiam. MLWChart. Sil. D III 552 intendentes civitatem nostram ... in melius -ereerigere constituimus MLWeqs. MLWal.redigere (in) — machen (zu), umwandeln (in): MLWDixit Algorizmi 926 (cod. C) divide per lx ..., ut -as eas (differentias) ad (usquequoque reddas illud in N) gradus. b c. dat. i. q. proponere — vorlegen: MLWChart. Altenberg. 189 p. 140,7 (a. 1250) quicquid quaestionis vel rationis ... nobis (sc. conventui) evenerit, ... fideiussores nobis -ent et deponent. c comprehendere, coniungere — zusammenführen, -fassen, vereinigen: MLWChart. Rhen. med. II 216 p. 255,1 (a. 1204) quatenus antememoratas ecclesias ... in unum beneficium ecclesiasticum -ereerigere ac instituere ... dignaremur (sc. archiepiscopus). p. 255,15 vicariam cum capella in unum beneficium ecclesiasticum -endi duximus et -imus.