Eintrag · Mittellateinisches Wb.
congrego
congrego, -avi, -atum, -arecongregare. MLWscript.: cun-: p. 1414,70. cogg- (var. MLWl.): p. 1414,19. -ec(o): MLWChron. Fred. 4,90 p. 166,30. I obi. anim.: A de animalibus MLWi. q. in grege(m) cogere, comminare — zu, in einer Herde, einem Schwarm vereinigen, zusammentreiben (fere de congregatione plurium; de consociatione binorum: p. 1414,4.7): 1 proprie: a in univ.: MLWStatut. ord. Teut. p. 58,12 nullus fratrum ... bestias extraneas cum nostris -etcongreget. MLWmedial. et MLWrefl.: MLWThietm. chron. 8,28 erumnam avium undiquessecus huc -tarumcongregatarum ... multitudo ... presignavit. MLWFrid. II. Imp. art. ven. 1 p. 35,28 aves -antcongregant se cum avibus sue speciei. MLWAlbert. M. sacram. 251 p. 165,7 in animalibus ... videmus unum ad unum -aricongregari et non unum ad plura. MLWanimal. 1,37 haec ... animalia ... in hyeme -anturcongregantur. 8,32 quaedam istorum (animalium) non -anturcongregantur sicut greges tantum, sed -anturcongregantur etiam inter se par cum pari MLWeqs. MLWibid. MLWal. b c. sensu allectandi: MLWFrid. II. Imp. art. ven. 1 p. 23,4 aucupes ad huiusmodi aves -antcongregant alias. 2 in imag.: MLWHugeb. Wynneb. 7 p. 112,27 pedagogus monachicalem apium examen ... ad albeariis -vitcongregavit vitae aeterne. MLWal. B de hominibus eorumque coetibus MLWi. q. coadunare, convocare — versammeln, zusammenscharen, -rufen (medial. et refl. MLWi. q. convenire, concurrere — sich versammeln, zusammenkommen): 1 strictius: a in univ.: MLWCapit. reg. Franc. 5 p. 11,35 ad veneranda ... oracula universae plebis coniunctio ... -aturcongregatur. MLWWillib. Bonif. 8 p. 53,13 eis (fratribus) obbiam populi erat -tacongregata collectio. MLWEigil Sturm. 19 (ed. P. Engelbert. 1968) Dominus ... -vitcongregavit (cogg-coggrego W) nos. MLWWett. Gall. 19 egenorum multitudo -aturcongregatur. MLWEinh. (?) Marc. et Petr. II 39,3 fama ... multos ... -vitcongregavit viros. MLWCand. Fuld. Eigil. I 6 fratres -ticongregati consederunt in unum (cf. MLWStatut. ord. Teut. p. 65,3 cum aliis fratribus in capitulo -tiscongregatis. MLWal.). MLWGerh. August. Udalr. I 4 p. 393,2 clerum ... -tumcongregatum in scena ... antecessit episcopus (cf. 6 p. 395,3 -tiscongregatis ante se clericis. MLWal.). MLWFroum. carm. 32,53 vos carminibus ... -ocongrego cunctos. MLWHeinr. Lett. chron. 19,5 p. 129,33 Estones -veruntcongregaverunt se in littore maris. MLWCarm. Bur. B 151,3,1 -aturcongregatur, augmentatur cetus iuvenum. b spectat ad exercitum, copias: MLWLeg. Wisig. 8,1,3 qui ad faciendam cedem turbas -veritcongregaverit. MLWLiber hist. Franc. 36 p. 304,29 Fredegundis cum Landerico ... hostem -atcongregat. MLWEigil Sturm. 23 p. 158,14 (cod. W; MLWed. P. Engelbert. 1968) -tocongregato ... grandi exercitu ... Saxoniam profectus est rex (MLWRimb. Anscar. 30 p. 60,31 innumerabili. MLWHeinr. Lett. chron. 19,5 p. 127,28 Osiliani -veruntcongregaverunt exercitum magnum navalem. MLWChart. Burgenl. II 67 p. 46,38 inmenso. saepe). MLWAnnal. regni Franc. MLWa. 784 Westfalai ... voluerunt se -arecongregare ad Lippiam. MLWThegan. Ludow. 54 Ludowicus -vitcongregavit multitudinem copiosam (MLWRimb. Anscar. 30 p. 60,21 navium -tacongregata multitudine. MLWGerh. August. Udalr. I 10 p. 399,35. MLWal.). MLWHrotsv. Gall. I 7,2 convenite, -aminicongregamini, tribuni et centuriones. Chart. Wism. A 558a p. 36,20 (ed. F. Techen, Das älteste Wismarsche Stadtbuch. 1912) si pirate -antcongregant se super maria. per saepe. c spectat ad contiones (interdum expressius MLWi. q. condicere, peragere — einberufen, abhalten, veranstalten, MLWe. g. l. 50.52.64sq.): α de conventu publico (cf. MLWGloss. I 374,24 St.-S. contio -tacongregata est ding kisamanot uuard): MLWLeg. Wisig. 9,1,21 p. 364,18 ut ... omnes habitatores ... -enturcongregentur in unum. MLWForm. Marculfi 1,40 (ed. A. Uddholm. 1962) ut omnis paginsis ... per civitates ... -arecongregare (congrare A3) faciatis. MLWTrad. Patav. 60 qui (nobiles) nunc ibi sunt -ticongregati. MLWTrad. Frising. 562 -tiocongretio (sic) publico synodo ad Ehingas. MLWChart. Bund. 834 (a. 1247) in publico et generali conscilio ... ad sonum campane -tocongregato. MLWal. v. et p. 1175,33. 1411,11. adde de mercato: MLWDipl. Arnulfi 142 mercatum ... ad xenodochium ... monasterii -arecongregare. β de consilio principum, colloquio: MLWEigil Sturm. 12 p. 143,8 (ed. P. Engelbert. 1968) rex ... -anscongregans omnes principes palatii. MLWLex Sal. Karol. 52,2 grafio -etcongreget secum septem rachinburgios. MLWEinh. Karol. 30 -tiscongregatis sollemniter de toto regno Francorum primoribus. MLWGerh. August. Udalr. I 26 p. 411,31 episcopi ... Bawariorum ad regale colloquium ... sunt -ticongregati. saepe. γ de concilio episcoporum, synodo (cf. MLWGloss. II 103,35 St.-S. conrogatum -tumcongregatum odo gapetenemo): MLWConc. Merov. p. 32,21 in nomine trinitatis -ticongregati ... in unum ... decrevimus, ut MLWeqs. p. 41,16 ut ... episcopus debeat concilium -aricongregari (MLWLiber diurn. 84 p. 98,18 quintum MLWc. ... apud Constantinianam urbem est -tumcongregatum. MLWOtto Frising. gest. 1,60 p. 86,34. MLWal.). MLWPaulin. Aquil. carm. 8,1,1 (ed. D. Norberg. 1979) -vitcongregavit nos in unum Christi amor (de MLWinterpr. v. MLWed. p. 59sqq.). MLWConc. Karol. 30 p. 231,17 episcopi erant ... -ticongregati ad ecclesiam beati Emmerammi. MLWAgnell. lib. pont. 157 p. 379,6 cun-tiscungregatis episcopis iubente papa. MLWCapit. reg. Franc. 252 praef. p. 213,28 ecclesiam illic -tamcongregatam. saepe. v. et p. 1122,19. 1174,35. in imag.: MLWCarm. var. Walther 12,2,2 celesti in consistorio -tacongregata virtutum concio disputavit. d spectat ad societatem: MLWBeda hist. eccl. 3,22 p. 172,28 cum ... multam Domino ecclesiam -assentcongregassent viri Dei. MLWBrev. Notit. p. A 10,6 Ottilo dux ... -aricongregari ... fecit clericos. MLWLibell. de conv. Baiuv. 11 p. 12,6 populos -arecongregare. MLWal. MLWmedial.: MLWDipl. Heinr. IV. 280 p. 360,11 (spur.?) fratres coenobii ... nunc inibi -ticongregati et adhuc in Christo -andicongregandi. 2 latius MLWi. q. unire — (ver)einen: MLWEgino epist. 1 p. 443,39 meo spiritu et corpore vobiscum -tocongregato. MLWAlbert. M. cael. hier. 1,1 p. 11b,4sq. dicitur ‘-antiscongregantis (MLWPG 3,120B συναγωγοῦ) Patris’, quia in ipso -amurcongregamur secundum intellectum et affectum MLWeqs. MLWmiss. 1,3,10 p. 27b,28 lumen gratiae procedens a patre luminum ... sui abundantia nos replet et sui simplicitate nos -atcongregat. MLWal. II obi. res: A colligere, congerere, comportare — (an-, ein)sammeln, zusammentragen, -häufen (cf. MLWGloss. I 74,18 St.-S. coacervans ... -anscongregans kasamanonti): 1 strictius: a in univ.: MLWCarm. de Karolo et Leone 124 cohors ... per urbem materiam ... -atcongregat. MLWWiduk. gest. 2,3 p. 69,21 in paleis equorum -andiscongregandis. MLWGodesc. Aquens. opusc. 4,17 p. 154,26 in quod (vasculum) -vitcongregavit stercora pullorum. al. convolvere — aufwickeln: Pass. Thiem. III p. 902D rex iussit ... intestina martyris ... circa lignum ... -aricongregari. b de frugibus, frumento sim. (expressius c. sensu demetendi: l. 27.30): α proprie: MLWRud. Fuld. mirac. 12 p. 338,32 ut ... messem -retcongregaret in acervos. MLWChart. Bund. I MLWapp. p. 380,16 arare lxx iugera atque ea ... in ... horreum -arecongregare. MLWAnnal. Fuld. II MLWa. 858 p. 52,15 cum universas fruges suas -assetcongregasset homo. MLWGerh. August. (?) Udalr. II 27 homo ... foenum ... -vitcongregavit in cumulos (MLWChart. Rhen. med. II MLWapp. 16 p. 460,1. cf. p. 450,37 pratum ... -buntcongregabunt). MLWChart. Rhen. med. I 342 vina. MLWAlbert. M. animal. 8,239 apes plus ... -antcongregant, quam sufficiat ad nutrimentum. al. colligando efficere — binden: MLWTheoph. sched. 1,45 incide ... ligna spinarum ... et -anscongregans inde fasciculos MLWeqs. β in imag.: MLWEpist. Bonif. 15 p. 27,13 messem Dei metere et -arecongregare sanctarum animarum manipulos in horream regni caelestis. MLWHraban. epist. 8 p. 394,12 ut ... fructum ... -entcongregent in vitam aeternam (cf. Vulg. Ioh. 4,36). MLWCarm. Bur. B 27,2,19 iudex -bitcongregabit triticum in horrea (cf. Vulg. Matth. 3,12). MLWal. c de possessionibus, opibus (de vernis: l. 43): α proprie: MLWTrad. Frising. 4 (a. 748/60) Ioseph episcopus ... -vitcongregavit et coadunavit rem. MLWTrad. Lunaelac. 92 dono ad sanctum Michahelem ..., quic (sic) possum ... -arecongregare. MLWConc. Karol. 39B,21 ut in talibus (vernulis) -andiscongregandis modum adhibeant discretionis MLWeqs. MLWEinh. Karol. 33 p. 40,12 quorum (librorum) magnam in bibliotheca sua copiam -vitcongregavit. MLWNotker. Balb. gest. 2,1 p. 51,1 Huni occidentalium divitias -antescongregantes. MLWThietm. chron. 4,66 pecuniam suimet diu -tamcongregatam. MLWChart. Bund. 975 si quid de male aquisitis -vimuscongregavimus. al. absol. MLWi. q. divitias aggregare — Reichtümer anhäufen: v. p. 1413,59. β in imag.: MLWAlcuin. epist. 117 p. 173,8 sapientiae gazas in ... pectoris saccos. d de vectigalibus, reditibus: MLWChron. Pol. 1,6 p. 21,8 quecumque servicio presentata fuerunt, iussit ... -arecongregare (-aricongregari H) et in cameram imperatoris comportare. MLWChart. Rhen. med. II 55 p. 95,26 omnes redditus harum curiarum ... nuntius noster ... -bitcongregabit, -ticongregati redditus ... vendentur. Const. II 428,4,1 quam pecuniam -buntcongregabunt in qualibet civitate viri quatuor. MLWChart. Wirt. VII 2542 p. 404,24 ad -andamcongregandam hanc summam. MLWal. e de liquidis, umidis: α gener.: MLWGerh. August. (?) Udalr. II 19 cum ... ad ... rivulum de fonticulis -tumcongregatum ... veniret (MLWAlbert. Aquens. hist. 6,6). MLWal. v. et p. 1142,15. β natur. et medic.: MLWPaul. Aegin. cur. 211 p. 147,11 plenitudo ventositatis cum minima humiditate -aturcongregatur (3,48,1 ἀθροίζεται) inter peritoneon et viscera. MLWFrid. II. Imp. art. ven. 1 p. 80,14 quam (humiditatem) ... in ipso (membro) -tamcongregatam avis ... sugit. MLWAlbert. M. animal. 1,567 ut -eturcongregetur in eo (intestino) stercus ad simul emittendum. MLWTheod. Cerv. chirurg. 1,15 p. 141B putredo -aturcongregatur in vulnere. MLWWilh. Salic. chirurg. 1,1capit. de aqua -tacongregata in capitibus ... noviter natorum. 1,1 p. 304C potuit natura ipsam (aquam) transmittere ad caput ... et ibidem ipsam -arecongregare. MLWal. f de scriptis, dictis, rebus gestis: MLWWillib. Bonif. 1 p. 4,22 -tacongregata verborum raritate. MLWRup. Tuit. off. 7,3 (Corp. Christ. Cont. Mediaev. VII. 1967) de quorum (virorum) dictis si omnia -renturcongregarentur. MLWAlbert. M. eth. 10,3,3 p. 640b,1 qui multos conceptus legum -veruntcongregaverunt. MLWal. v. et p. 748,51. g de rebus spiritalibus: α gener.: MLWFund. Grat. Dei 3 p. 686,44 vota ... in unum -aricongregari nequiverunt. MLWChart. Turic. 1007 p. 89,15 patruus ... in me solum -anscongregans affectum. MLWBerth. Ratisb. serm. 2 p. 20,42 -acongrega virtutes sive ordinatas affectiones pro omni posse. β philos.: MLWAesculapius 4 p. 6,34 maniaci fiunt memoria multa -antescongregantes. MLWGerhoh. (?) tract. I 43 (MLWArchHistDoctrLitt. 40 [32]. 1965. p. 147) ratio -atcongregat. 2 latius: a in unum dirigere, cogere — zusammenbringen, -drängen, konzentrieren, vereinigen: α in univ.: MLWAlbert. M. sent. 2,13,2 p. 248b,18 lumen, quod -tumcongregatum est in omnibus stellis. MLWAlbert. M. (?) animal. quaest. 1,32/33 p. 100,23 radii in eis (oculis profundis) magis -anturcongregantur. MLWal. v. et p. 1198,53. β c. sensu uniendi: MLWAlbert. M. div. nom. 4,55 p. 162,64 (ed. P. Simon. 1972) omnia convertit ad se et ... dispersa -atcongregat bonitas divina. 4,56 p. 164,19 una numero est bonitas, in qua omnia -anturcongregantur sicut in fine. 4,59 p. 166,3 ‘lumen’ solis ‘-atcongregat (MLWPG 3,700B συνάγει) omnia MLWeqs.’ MLWibid. MLWal. b condensare, conspissare — verdichten: MLWAlbert. M. meteor. 1,1,4 p. 482a,22 aqua non -aturcongregatur in loco suo congelationis modo. 1,1,6 p. 484a,7 per frigus vapor ille -tuscongregatus constare incipit. c comprehendere — zusammenfassen: α in univ.: v. p. 1412,72. β c. sensu concludendi: MLWAlbert. M. miner. 1,1,6 p. 9a,34 ex omnibus dictis -antescongregantes dicimus MLWeqs. d complecti, continere — umfassen, in sich schließen: MLWAlbert. M. meteor. 4,3,19 p. 790b,47 ipse (carbunculus) lapis lapidum est ... -anscongregans in se virtutes quasi omnium lapidum aliorum. MLWeth. MLWcomm. 376 p. 319,82 (ed. W. Kübel. 1968/72) illa (iustitia) -atcongregat omnes virtutes. 377 p. 320,58sq. MLWibid. MLWal. B componere, iungere — zusammenfügen, -setzen, verbinden: 1 gener.: a trans.: α de scriptis: MLWHraban. epist. 6 ut omnia (scripta) in unum volumen -aricongregari iubeas. β de rebus naturalibus (interdum expressius MLWi. q. permiscere — vermischen, e. g. l. 38): MLWAlbert. M. veget. 4,6 qui (ignis) coquendo -atcongregat et permiscet ... humidum cum partibus terrestribus luti. MLWAnon. miseric. 534 congelate sulfur ... cum marcasita ... et talc ... et -atecongregate ea cum illis, que MLWeqs. MLWThadd. Florent. cons. 41,128 stercus -eturcongregetur cum urina camelorum. b medial.: α in univ.: MLWAlbert. M. veget. 3,97 in aquis lacuum ... -anturcongregantur duo sapores. MLWsumm. theol. II 13,80,2 p. 116b,34 nec virtutes istae (sc. generatoriae) in uno -aricongregari possunt perfecte. MLWibid. iterum. MLWAnon. miseric. 225 species contrarie -anturcongregantur in ea (theriaca) et putrefiunt. β concrescere — zusammenwachsen: MLWBrunus Long. chirurg. 1,11 p. 110G ut eorum (vulnerum)extremitates adinvicem -enturcongregentur. γ constare (ex) — bestehen (aus): MLWLamb. mus. quadr. p. 280a qui (modus) ex quinque -aturcongregatur et completur vocibus. 2 philos. de elementis sim. (usu absol.: l. 53; medial.: l. 51): MLWAlbert. M. gener. 2,2,11 p. 195,40 (ed. P. Hoßfeld. 1980) ‘quae’ (amicitia) vult ea (elementa) -arecongregare ad homogenia sibi. 2,2,12 p. 196,10 unumquodque -aturcongregatur ad sibi naturalia. 2,3,3 p. 203,33 ‘calidum innatum est segregare, frigidum autem -arecongregare’ (p. 336a,4 συνιστάναι) MLWeqs. (MLWanimal. 16,27 -arecongregare omogenia et MLWs. etherogenia). MLWmetaph. 12,1,2 p. 548,40 (ed. B. Geyer. 1964) ‘sin autem’ non sic fiant unum mensurae mathematicae, tunc sunt ‘multa’ -tacongregata ‘et dissolvuntur’ in ea, ex quibus -tacongregata sunt MLWeqs. MLWibid. MLWal. v. et p. 1158,23. 3 astron. usu medial. MLWi. q. concursationem habere — in Konstellation stehen: MLWAlbert. M. meteor. 4,1,11 p. 722a,42 dicitur ... constellatio specialis conventus et respectus plurium stellarum, ex eo quod speciali modo -anturcongregantur vel opponuntur. 4 iur. -tacongregata manu MLWi. q. communicata, coadunata manu — zu gesamter Hand, gemeinsam: MLWCod. Lauresh. 492 (a. 771/72) Iuncman dedit i mansum ... -tacongregata manu fratris sui Adalmanni et Irmindrudis (MLWChart. civ. Erf. 147 p. 84,2 Ulricus ... et Cristina uxor sua ... -tacongregata m. contulerunt ... bona). MLWDipl. Frid. I. 570 p. 41,36 (ed. H. Appelt. 1985) lantgravius et uxor eius ... et filii -tiscongregatis manibus ... dederunt ... allodium. C singularia quaedam: 1 collocare — (zurecht)betten: MLWCand. Fuld. Eigil. I 24 p. 233,22 in lectum corpore -tocongregato spiritum exalavit. 2 continuare — zusammenlegen, arrondieren: MLWChart. Westph. II 201 (a. 1127) abbas terciam partem ... curtis comparavit ...; postea ... videns esse proficuum curtim in unum -arecongregare commutationem perfecit. 3 comparare — beschaffen: MLWLeg. Lang. p. 196,7 illi homines, qui non possunt habere scutum et lanceam nec habent unde -arecongregare MLWeqs. 4 condere — gründen: MLWDipl. Merov. III A 33 p. 152,33 (spur. MLWs. XII./XIII.) Audoenus villulam ... -vitcongregavit. MLWChart. Burgenl. II 25 p. 21,24 nobiles ... villam nomine Thukurch -verantcongregaverant. 5 (computando) efficere — (durch Summierung) bilden: MLWRhythm. 115,49,2 (s. IX./X.) dies ista (sc. intercalaris) annis lecta plurimis, -tacongregata, non ut constet ..., sed liquescat sicut fumus.